ΔΙΑΛΟΓΟΣ Οι μάγκες του ρολογιού

Χριστούγεννα κι η UNICEF, με την κρατική τηλεόραση αρωγό, επιδόθηκε στο δικό
της έργο με μεγαλύτερο ενδιαφέρον για τα παιδιά, όπως επιβάλλει η ευαισθησία
και το πνεύμα των ημερών. Κι όλο αυτό το κλίμα, παρά το άλλο κλίμα που
δημιουργεί ο νέος πόλεμος του Κόλπου, φέρνει στην επιφάνεια τα «παιδιά των φαναριών».

ΟΛΑ αυτά τα παιδιά που, θύματα συνήθως μιας σκληρής εκμετάλλευσης,
περιφέρονται από σταυροδρόμι σε σταυροδρόμι και ρισκάρουν τη ζωή τους ανάμεσα
στις ρόδες των αμαξιών, για να κερδίσουν τον οίκτο και το φιλοδώρημα των
περαστικών ή την ύβρη και την περιφρόνησή τους. Και θα καταθέσουν το
φιλοδώρημα σε κάποιον σύγχρονο «μάστορη», για να απομείνει σ’ αυτά η ύβρη και
η περιφρόνηση. Κάποια στιγμή, βέβαια, όλη αυτή τη συσσωρευμένη ύβρη και την
περιφρόνηση θα την ανταποδώσουν και με το παραπάνω. Και αυτό πρέπει να
θεωρηθεί βέβαιο.

«Φαινόμενα των καιρών» ψιθυρίζουν κάποιοι, που, διχασμένοι από το γεγονός, δεν
ξέρουν αν πρέπει ή δεν πρέπει να δώσουν τον δικό τους οβολό. Θεωρούν, μάλιστα,
το ζήτημα της παιδικής εκμετάλλευσης σύμπτωμα της σύγχρονης κοινωνίας. Και
ίσως έχουν δίκιο, με την έννοια ότι, αν δεν ληφθούν μέτρα, θα πρέπει να
αναμένεται έξαρση του φαινομένου, όσο οδεύουμε στα πρότυπα της βιομηχανικής
οργάνωσης και στην αστικοποίηση των πληθυσμών. Ωστόσο το θέμα αυτό καθαυτό δεν
είναι σημερινό.

Η ιστορία της παιδικής ηλικίας έχει, δυστυχώς, να επιδείξει φοβερά
παραδείγματα. Το φαινόμενο βρέθηκε σε μεγάλη έξαρση στην Αθήνα, ήδη από τότε
που η νέα ακόμη πρωτεύουσα είχε μόλις 50.000 κατοίκους. Κανείς, όμως, δεν
φαίνεται να θυμάται σήμερα πια τους «μάγκες του ρολογιού» ούτε και αυτούς που
με ανιδιοτέλεια τους προστάτεψαν. Πρόκειται για τα «αλάνια» της εποχής, «τις
μάστιγες της Παλαιάς Αγοράς εις την Πλάκα, όπου ο πύργος με το Ρολόι του Ελγίνου».

Ηταν το ρολόι που με περισσή θρασύτητα πρόσφερε στην πρωτεύουσα ο ανάλγητος
Ελγίνος, θεωρώντας ότι με τον τρόπο αυτό αντισταθμίζει τα όσα αριστουργήματα
της έκλεψε. Αυτό, λοιπόν, το ρολόι διάλεξαν οι μάγκες του ρολογιού για να
εγκαταστήσουν τη δυστυχία τους. Από κείμενο της εποχής αντιγράφω: «Εις τους
περί τον πυργίσκον του ωρολογίου στενούς και βορβορώδεις δρομίσκους τής τότε
αγοράς ελίμναζον παιδία μέχρι και εφήβων και νεανίσκων, ημίγυμνα, με τας
σάρκας διαφαινομένας διά μέσου μόλις συγκρατουμένων ρακών, ρυπαρά, εκ γενετής
άπλυτα, ασκεπή και γυμνόποδα, απόζοντα σωματικώς και ψυχικώς,… με το στόμα
πλήρες βωμολοχιών και βλασφημιών, αναιδώς καπνίζοντα, αποζώντα εκ της τύχης,
όπως οι σκύλοι της αγοράς, δεχόμενα λακτίσματα ως αυτοί, αλλ’ έτοιμα και να
δαγκάσουν ως αυτοί».

Και η κατάταξή τους στους μάγκες του ρολογιού ήταν ίσως ο μόνος τρόπος να
ξεφύγουν τα δύστυχα πλάσματα από τα νύχια του «μάστορη», στα οποία τους είχε
οδηγήσει το ιδιότυπο δουλεμπόριο και η αστοργία των γονέων. «Ούτοι (οι
μάστοροι) μεταβαίνοντες εις τα χωρία μισθούσι παίδας παρά των γονέων των διά
συμβολαίου αντί, συνήθως, 100 δρχ. ετησίως», μας γράφει ο Μ. Λάμπρος. Και
συνεχίζει: «Δεν δύνασθαι να φαντασθήτε οποία μαρτύρια υφίστανται οι ατυχείς
ούτοι παίδες! Έχει ορισθεί εις αυτούς ποσόν τι μεταξύ της μιάς και των δύο
δραχμών και αλλοίμονον αν ο παις δεν κομίση το κέρδος τούτο εις τον άγριον
μάστορην την εσπέραν».

Ετσι γινόταν τότε. Στον 19ο αιώνα, οι άτυχοι νέοι εντάσσονταν στους μάγκες του
ρολογιού για να απαλλαγούν από τα βασανιστήρια, που τους καταδίκαζε ο μάστορης
και το ιδιότυπο δουλεμπόριο. Και βρέθηκε τότε ένας ωραίος ποιητής, ο Σπυρίδων
Βασιλειάδης, να κινητοποιήσει τον γνωστό Φιλολογικό Σύλλογο «Ο Παρνασσός» και
να ιδρύσει στα 1872 τη Σχολή Απόρων Παίδων. Μια σχολή που περισυνέλεξε όλη
αυτή τη μαρίδα του δρόμου και τη στέγασε και της έμαθε γράμματα. Μια σχολή που
μεγάλωνε κάθε μέρα και πλήθαιναν οι μαθητές της. Και κατασκευάστηκε στην οδό
Κατακουζηνού, μια από τις πιο σύγχρονες οικοδομές της εποχής, για να τους
στεγάσει.

Από τους πρώτους δωρητές και οι δύο θυγατέρες του στρατηγού Μακρυγιάννη. «Και
τα άγρια παιδία μετ’ ου πολύ εξημερώθηκαν» και προκόψανε οι περισσότεροι, όπως
μας διαβεβαιώνουν οι πηγές. Φαίνεται, λοιπόν, πως σε κάποια στιγμή της
Ιστορίας οι μάγκες του ρολογιού στέρεψαν. Έτσι μόνο εξηγείται γιατί το κτίριο
αυτό στεγάζει σήμερα τις σχολές ξένων γλωσσών του συλλόγου.

Και να που ξαφνικά, έτσι καθώς εγκαταλείπομε τον 20ό αιώνα, τον αιώνα του
παιδιού, όπως φιλόδοξα ονομάστηκε με το ξεκίνημά του, χωρίς να καταλάβομε πώς,
κάθε γωνιά του δρόμου και κάθε φανάρι έγινε ξανά ένα ρολόι της ντροπής, όπως
τότε. Και πλημμυρίσαμε ξανά από τους μάγκες του ρολογιού, τώρα που
αγωνιζόμαστε να ξαναφέρομε τα Μάρμαρα πίσω και να αναιρέσομε το νόημα της
δωρεάς. Κι αυτή τη φορά είναι σαν να μην υπάρχουν ποιητές για να προτείνουν
λύση. Μα κι αν υπάρχουν, αφού σ’ αυτόν τον τόπο δεν μπόρεσαν να εξαλειφθούν
ποτέ, δεν εισακούονται. Κι έτσι, στην εποχή της υψηλής επιστημονικής και
τεχνολογικής εξέλιξης, στην εποχή που η κοινωνία υπερηφανεύεται για την
εξωσωματική γονιμοποίηση και τις άλλες τεχνικές σύλληψης και αντισύλληψης, τα
έτοιμα, τα μεγαλωμένα παλικαράκια και τα κορίτσια τα όμορφα πλανώνται και
περιπλανώνται από σταυροδρόμι σε σταυροδρόμι και ρισκάρουν τη ζωή τους ανάμεσα
στις ρόδες των αυτοκινήτων, για να κερδίσουν τον οίκτο και το φιλοδώρημα ή την
ύβρη και την περιφρόνησή μας.

Και την ίδια στιγμή, κάπου, σε κάποιο άλλο σημείο του πλανήτη, γνωστό κι
εκείνο για τα εκατομμύρια των δικών του περιπλανώμενων, κάποιος αγωνίζεται να
ξεπλύνει τον λεκέ από τη φούστα της ερωμένης του. Έτσι γιατί εκείνος ο λεκές
παραβίαζε, λέει, τους θεσμοθετημένους κανόνες. Η ηθικολογία που καταβροχθίζει
το ήθος! Και διάλεξε να τον πλύνει με τα πιο σύγχρονα μέσα: Με πυραύλους.

Σ’ αυτή λοιπόν την αντιποιητική εποχή, με τους ποιητές να αποκαλούνται
λαπάδες, στην εποχή που αναστατώνει την υφήλιο ο λεκές στη φούστα της ερωμένης
και όχι τα αθώα θύματα των πυραύλων, σ’ αυτή την εποχή της ηθικολογίας που
κατασπαράζει το ήθος, ποιος Παρνασσός θα φέρει τη λύση;

Ο Ι.Ε. Πυργιωτάκης είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας της
Εκπαίδευσης, αντιπρύτανης του Πανεπιστημίου Κρήτης.