ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο «τρίτος δρόμος»

Οι πολιτικές ταυτότητες συγκροτούνται πάντα μέσα στην αντιπαλότητα και στη
σύγκρουση. Χρειάζονται «εχθρούς» για να υπάρξουν. Και όταν οι «εχθροί» αυτοί
έχουν το μειονέκτημα να μην υπάρχουν, εφευρίσκονται.

Ο «τρίτος δρόμος», γράφει ο Α. Γκίντενς, τοποθετείται «πέραν της Αριστεράς και
της Δεξιάς». Είναι ένα εγχείρημα «ταυτόχρονης υπέρβασης της παλαιάς
σοσιαλδημοκρατίας και του νεοφιλελευθερισμού».

Μα σε ποια, όμως, μαγική χώρα βρίσκεται αυτή η «παλαιά» σοσιαλδημοκρατία; Ποια
χώρα τα τελευταία 15 χρόνια υιοθέτησε τις «ξεπερασμένες» συνταγές της; Ποιο
σοσιαλδημοκρατικό κόμμα δεν εγκατέλειψε την παραδοσιακή του ιδεολογία κατά τη
διάρκεια αυτής της περιόδου; Ο «τρίτος δρόμος», νοούμενος ως η «μέση» ή η
«άλλη» οδός ανάμεσα σε δύο υπαρκτά και αντίπαλα «άκρα», δεν υπάρχει. Ωστόσο, ο
«τρίτος δρόμος», νοούμενος ως πολιτική ή και θεωρητική πρόταση ιδεολογικής –
προγραμματικής ανανέωσης της σοσιαλδημοκρατίας, κυριαρχεί. Όλα τα σοσιαλιστικά
κόμματα της Δ. Ευρώπης κινούνται, ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ’80, με
διαφορετικούς ρυθμούς και σε διαφορετικές εκδοχές, στην κατεύθυνση που ο
«τρίτος δρόμος» διερευνά. Ο «τρίτος δρόμος» υπήρξε παρών πριν από την
υιοθέτησή του από την ηγεσία του Νέου Εργατικού Κόμματος, πριν από την
πρόσφατη, σοβαρή, μετρημένη και γόνιμη θεωρητική διατύπωσή του από τον Α.
Γκίντενς. Ο Τ. Μπλερ εξέφρασε εν τούτοις την πιο θεαματική, την πιο
ρηξικέλευθη, την πιο συστηματική (συστηματική δεν σημαίνει συνεκτική), και
προπάντων την ιδεολογικά πιο τολμηρή εκδοχή του «τρίτου δρόμου».

Στη Μ. Βρετανία, η συμβολική του κέντρου («ριζοσπαστικό κέντρο») και της
κατάληψης του «μεσαίου» χώρου επέθεσε τη σφραγίδα της στο όλο εγχείρημα.
Αντιθέτως, στη Γαλλία, η επιστροφή στη συμβολική της Αριστεράς και η
απομάκρυνση από το κέντρο σημάδεψαν το εγχείρημα ανανέωσης του γαλλικού
σοσιαλισμού. Στη Γερμανία, η πολιτική του «Νέου Κέντρου» του Γκ. Σρέντερ
εμφανίστηκε ­ σε μία πρώτη φάση ­ ως ιδιαίτερα συγγενής με εκείνη του Μπλερ,
για να προσλάβει αργότερα, του Ο. Λαφοντέν και των συνδικάτων βοηθούντων, έναν
εμφανώς πιο αριστερό τόνο. Και στις τρεις, όμως, περιπτώσεις οι τρεις
διαφορετικές στρατηγικές κατάληψης της εξουσίας απεδείχθησαν εξίσου
αποτελεσματικές και, εάν το κριτήριο είναι η μεγιστοποίηση της ψήφου, εξίσου
ορθολογικές.

Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει ένας, αλλά πολλοί «τρίτοι δρόμοι». Και ο
«τρίτος δρόμος» δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην την υπέρβαση της διαίρεσης
Αριστεράς – Δεξιάς· σε ορισμένες δε περιπτώσεις (βλ. Γαλλία ή σημερινή
Σουηδία), ο «τρίτος δρόμος» επιβάλλει ακριβώς μία στρατηγική Αριστεράς –
Δεξιάς ως καίρια αποτελεσματική προϋπόθεση για την ανανέωση των σοσιαλιστών.

Η περιγραφή των διαφορετικών εκδοχών του «τρίτου δρόμου», που δεν εξαντλούνται
άλλωστε στο σχήμα Αριστεράς – Δεξιάς, δεν μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο του
παρόντος κειμένου. Αξίζει, όμως, να σημειωθεί ότι η αγγλική εκδοχή, που υπήρξε
η ιδεολογικά πιο επιθετική και «σημειολογικά» πιο τολμηρή, εμφανίζεται, μετά
την εκλογή Σρέντερ και μετά την ασιατική και ρωσική κρίση, να χάνει σημαντικό
έδαφος. Η συζήτηση σήμερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι αποκαλυπτική. Οι
προτάσεις για εναρμόνιση των φορολογικών πολιτικών, για χαλαρή ερμηνεία του
Συμφώνου Σταθερότητας, για επενδύσεις στα διευρωπαϊκά δίκτυα, για συντονισμένα
μέτρα ενίσχυσης της ζήτησης, όπως και οι ιδέες για περιορισμό της «τυφλής»
ελευθερίας των διεθνών χρηματαγορών, δεν ανταποκρίνονται στο «πνεύμα» της
βρετανικής προσέγγισης. Η Ε.Ε. ­ αφού στέρησε από τον εαυτό της τα περισσότερα
παραδοσιακά εργαλεία άσκησης οικονομικής πολιτικής με εξαίρεση τη νομισματική
(αποκλειστικά προσανατολισμένη στον έλεγχο του πληθωρισμού) ­ αναζητεί σήμερα
τρόπους αποφυγής της παγίδας, που η ίδια εμπνεύστηκε και έστησε στον εαυτό
της. Αναζητεί μία νέα ισορροπία ανάμεσα στην πολιτική και τις αγορές, ακριβώς
για να ασκήσει πολιτική που δεν θα είναι η πολιτική των αγορών.

Οι διαφορετικές εκδοχές του «τρίτου δρόμου» θα κριθούν ιστορικά από την
ικανότητά τους να συνδυάσουν την οικονομική αποτελεσματικότητα με την
αναδιανομή των οικονομικών και εξουσιαστικών πόρων υπέρ των ασθενέστερων
κοινωνικών ομάδων. Υπό το φως αυτού του στόχου, η υποχώρηση, στο διεθνές πεδίο
των ιδεών, των Άγγλων Εργατικών δεν συνιστά ίσως αρνητική εξέλιξη. Ούτε για
την Ε.Ε. ούτε για τον «τρίτο δρόμο» ούτε καν για τους ίδιους.

Ο Γεράσιμος Μοσχονάς είναι επίκουρος καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.