Όταν η κάμερα εξαπατά

Μια φωτογραφία, λένε, αξίζει όσο χίλιες λέξεις. Πόσο αληθινές όμως είναι αυτές
οι λέξεις; Και πόσο μπορεί όντως να εμπιστεύεται κανείς την οποιαδήποτε εικόνα
βλέπει αποτυπωμένη; Μια πρωτότυπη έκθεση εγκαινιάστηκε πρόσφατα στο Ιστορικό
Μουσείο της Βόννης. Έχει τίτλο «Φωτογραφίες που λένε ψέματα» και είναι
αφιερωμένη στην «τέχνη» του φωτογραφικού μοντάζ.

Μουσολίνι και Στεφανί. Άλλες εποχές, άλλα ήθη. Κοινός παρονομαστής, η παραποίηση της αλήθειας

Η, ΑΛΛΩΣ, στην «τέχνη» της διαστρέβλωσης της Ιστορίας. Γιατί κάθε φωτογραφία
είναι, εκτός από καλλιτεχνική έκφραση, και ιστορικό τεκμήριο. Και κάθε
φωτογραφία που παραποιείται, συντελεί στην παραποίηση της Ιστορίας. Ο
γερμανικός λαός το γνωρίζει καλά αυτό ­ και συρρέει να θαυμάσει την έκθεση.
Έχει άλλωστε βιώσει, στη σύγχρονη ιστορία του, δύο δικτατορίες ­ αφενός το
χιτλερικό καθεστώς και αφετέρου το κομμουνιστικό καθεστώς της Ανατολικής
Γερμανίας. Και τα δύο χρησιμοποίησαν παραποιημένες φωτογραφίες προκειμένου να
ενισχύσουν το κύρος των ηγετών τους, να δημιουργήσουν μια πλαστή αίσθηση
αδελφοσύνης και ομόνοιας και, εν ολίγοις, να αποσιωπήσουν την αλήθεια.

ΧΙΤΛΕΡ – ΜΟΥΣΟΛΙΝΙ

Ο Χίτλερ, για παράδειγμα, απαιτούσε από τον προσωπικό του φωτογράφο, Χάινριχ
Χόφμαν, να τον απαθανατίζει πάντα σε μεσσιανικές πόζες.

Η εικόνα του έπρεπε να παραπέμπει στην επιτυχία, τη νίκη. Φωτογραφίες, φερ’
ειπείν, που τον έδειχναν «συντροφιά» με βαριά τραυματισμένους αεροπόρους
θεωρούνταν αυτόματα «ακατάλληλες». Αντίθετα, φωτογραφίες που τον απεικόνιζαν
να χαϊδεύει τρυφερά μικρά παιδιά στο κεφάλι, εγκρίνονταν πάραυτα προς δημοσίευση.

Χαρακτηριστικότερη όμως περίπτωση είναι αυτή του Μπενίτο Μουσολίνι. Ο Ιταλός
δικτάτορας φοβόταν πολύ τα άλογα, ένιωσε όμως κάποια στιγμή την ανάγκη να
προβάλει τη δύναμή του ιππεύοντας έναν επιβήτορα και κραδαίνοντας το «σπαθί
του Ισλάμ». Όλα αυτά ενώ βρισκόταν στην Τρίπολη.

Και για διάστημα λίγων λεπτών, μέχρι να απαθανατίσει ο φωτογράφος την «ηρωική»
στιγμή. Στη συνέχεια χρειάστηκε απλά να «σβηστεί» από τη φωτογραφία η μορφή
του ιπποκόμου που κρατούσε τα χαλινάρια προκειμένου να παραμείνει το άλογο
ακίνητο. Μην τυχόν και τρομάξει ο «Ντούτσε»…

ΟΙ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΕΣ

Αυτοί όμως που ανήγαγαν πραγματικά το φωτογραφικό μοντάζ σε τέχνη ήταν οι
κομμουνιστές. Σε μια διάσημη φωτογραφία του 1920, ο Λένιν απεικονίζεται σε
στιγμές ρητορικής έξαρσης, να απευθύνει τον λόγο στο πλήθος. Στα σκαλιά του
βήματος, ο Τρότσκι και ο Κάμενεφ κοιτούν προς την κάμερα.

Ακόλουθες «εκδοχές» της φωτογραφίας δείχνουν τους δύο άνδρες γυρισμένους
προφίλ. Πιο δύσκολο να τους αναγνωρίσει κανείς έτσι.

Και εν τέλει, όταν ο Τρότσκι έχει πλέον πέσει σε δυσμένεια, εξαφανίζεται
εντελώς από τη φωτογραφία. Σε μια περίπτωση μάλιστα, η «επέμβαση» έγινε τόσο
βιαστικά, που απέμεινε ο ώμος του, να κρατά συντροφιά στον Λένιν.

ΤΟΤΕ όμως, τουλάχιστον, οι φωτογράφοι υπάκουαν σε άνωθεν εντολές. Σήμερα,
υπακούν απλά στον νόμο του συμφέροντος, ανταποκρινόμενοι στην ακόρεστη ανάγκη
του κοινού για νέα, ειδήσεις, αποκαλύψεις. Το φθινόπωρο του 1992, ο γερμανικός
περιοδικός Τύπος είχε επιδοθεί σε αγώνα δρόμου προκειμένου να εξασφαλίσει την
πρώτη φωτογραφία του τέκνου της πριγκίπισσας Στεφανί του Μονακό. Δυστυχώς, ο
τοκετός επρόκειτο να λάβει χώρα μετά το πέρας της προθεσμίας που είχαν οι
εκδότες προκειμένου να «κλείσουν» τα σχετικά τεύχη. Αλλά το πρόβλημα λύθηκε με
έναν πολύ απλό τρόπο. Την εβδομάδα εκείνη του Νοεμβίου, 12 διαφορετικά
περιοδικά κυκλοφόρησαν με εξώφυλλο τη Στεφανί. Και 12 διαφορετικά μωρά.

Χρέος του κάθε φωτογράφου είναι να «πιάσει» μια στιγμή. Αφήνοντας στη συνέχεια
την εικόνα να μιλήσει από μόνη της. Αυτό συνεπάγεται δραματοποίηση, σύνθεση
και, πάνω από όλα, ειλικρίνεια. Καλλιτέχνες και δημοσιογράφοι γνωρίζουν πολύ
καλά σήμερα ότι η τεχνολογία επιτρέπει την παραποίηση οποιασδήποτε εικόνας.
Γι’ αυτό και έχουν γίνει ­ απρόθυμα ίσως ­ οι φρουροί της ηθικής των Μέσων
Μαζικής Ενηνέρωσης.