Ανησυχία για κλυδωνισμούς

Από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ποτέ ο κόσμος δεν βρέθηκε τόσο κοντά
στην οικονομική κατάρρευση και την πολιτική αναταραχή όσο στα μέσα του
περασμένου καλοκαιριού.

ΕΜΠΙΣΤΕΥΤΙΚΑ, οι περισσότεροι πολιτικοί, κεντρικοί τραπεζίτες και πολιτικοί
σχεδιαστές, παραδέχονται ότι εκείνο που φοβούνται πιο πολύ, είναι να έχουν να
αντιμετωπίσουν δύο ή περισσότερες κρίσεις μαζί. Φέτος είχαν να αντιμετωπίσουν
πέντε: η Ρωσία δήλωσε αδυναμία να ξεπληρώσει το χρέος της, η Ιαπωνία σκόνταψε
στη χαμηλή καταναλωτική ζήτηση, η Ινδονησία σείστηκε συθέμελα, η Βραζιλία είχε
πάλι προβλήματα με τις τράπεζές της και το γιγαντιαίο αμοιβαίο κεφάλαιο LTCM κατέρρευσε.

Σήμερα, το κλίμα είναι εντελώς διαφορετικό. Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης
στις αγορές ξανάφερε τις μετοχές στα επίπεδα που βρίσκονταν πριν από την
κρίση. Σε αυτό συνετέλεσαν μια σειρά από γεγονότα, όπως οι κινήσεις της
ιαπωνικής κυβέρνησης, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Αμερικανική Κεντρική
Τράπεζα. Πάνω από όλα, ίσως, ήταν η ψυχραιμία και η αυτοπεποίθηση των ιδιωτών
επενδυτών στις ΗΠΑ. Πολλοί από αυτούς δεν είχαν ξαναγνωρίσει τόσο απότομη
πτώση των μετοχών τους και φάνηκαν αποφασισμένοι να τις ξαναφέρουν στα
προηγούμενα ύψη τους. Επαγγελματίες οικονομολόγοι και αναλυτές που πίστευαν σε
απαισιόδοξα σενάρια, τώρα ίσως να νιώθουν σαστισμένοι και ταπεινωμένοι.

Η σημερινή κατάσταση ευφορίας σε τίποτα δεν θυμίζει τις σκηνές πανικού που έζησαν το καλοκαίρι τα διεθνή χρηματιστήρια, όπως αυτό του Σάο Πάολο

ΤΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

Όμως, πριν τους απορρίψουμε για να συνταχθούμε με τη χορεία εκείνων των
επενδυτών που βιάζονται να δουν τον δείκτη Ντάου Τζόουνς να πιάνει τις 10.000,
τις 15.000 ή ακόμη και τις 30.000 μονάδες, ας διατυπώσουμε μερικά άβολα ερωτήματα.

Το πρώτο έχει να κάνει με τις πληροφορίες που λαμβάνουν υπόψη τους οι
Αμερικανοί και οι ξένοι επενδυτές. Η οικονομία της Ρωσίας παραμένει σε κρίσιμη
κατάσταση και προβλέπεται να συρρικνωθεί κατά 9% το προσεχές έτος. Ο Ρώσος
ηγέτης πνέει τα λοίσθια. Ο θάνατός του θα μπορούσε να κλονίσει τα
χρηματιστήρια στο Τόκιο, τη Φρανκφούρτη και άλλες ευρωπαϊκές πόλεις, ώσπου να
ξεκαθαριστεί το πρόβλημα της διαδοχής του.

Στην Ινδονησία οι ταραχές συνεχίζονται και στην Ιαπωνία οι πολίτες δεν έχουν
καμιά διάθεση να ξοδέψουν τις οικονομίες τους. Έτσι, τουλάχιστον τρία από τα
πέντε προβλήματα που ανησυχούσαν τις πολιτικές ηγεσίες τον Σεπτέμβριο,
παραμένουν άλυτα και δύο από αυτά ίσως να επιδεινώνονται (Ρωσία, Ινδονησία).

ΟΙ ΗΓΕΣΙΕΣ

Το δεύτερο ερώτημα αφορά τις πολιτικές ηγεσίες σε αυτόν τον πολύπλοκο και
διαιρεμένο πλανήτη μας. Μπορεί τα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο πρόεδρος
Κλίντον να είναι «ιδιόμορφα», όμως δεν παύουν να απασχολούν τους ειδικούς, που
θυμούνται ότι η έλλειψη πολιτικής ηγεσίας ήταν καταστροφική για τη Δύση στη
δεκαετία του 1930, το ίδιο όπως η παρουσία ικανής ηγεσίας έσωσε τα πράγματα
στο τέλος της δεκαετίας του 1940.

Εκτός από τη Ρωσία, προβλήματα διαδοχής αντιμετωπίζουν χώρες – κλειδιά όπως η
Ιορδανία, το Μαρόκο, η Συρία και η Ν. Αφρική και ίσως αργότερα η Αίγυπτος και
η Σαουδική Αραβία. Στην Ιαπωνία, η κοινή γνώμη θεωρεί την πολιτική ηγεσία
αναξιόπιστη, ενώ οι Ευρωπαίοι πολιτικοί (με την εξαίρεση του Τόνι Μπλερ) είναι
«επαρχιώτες», με περιορισμένους ορίζοντες.

Τέλος, πρέπει κανείς να λάβει υπόψη τούς γογγυσμούς και τους τριγμούς που
προέρχονται από τον βαθιά ταραγμένο αναπτυσσόμενο κόσμο. Δείχνουν στους
οικολόγους, στους αναλυτές των δημογραφικών δεδομένων, στις οργανώσεις των
ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά και στους κλασικούς στρατιωτικούς αναλυτές, ότι
τα πράγματα δεν πάνε όλα και τόσο καλά και ότι οι υπάρχουσες πολιτικές δομές
σε μερικές περιοχές, ίσως να μην αντέξουν τις εντάσεις του πολύ γρήγορου εκσυγχρονισμού.

ΤΟ ΧΑΣΜΑ

Η ανεργία των νέων στα παράλια της Βόρειας Αφρικής ξεπερνάει το 50%. Οι
περισσότερες χώρες που μας προμηθεύουν πετρέλαιο και φυσικό αέριο είναι
κυριολεκτικά κοινωνικές και πολιτικές πυριτιδαποθήκες. Η σκληρή πραγματικότητα
του χάσματος μεταξύ «Βορρά» και «Νότου» δεν λέει να εξαφανιστεί. Στις
δεκαετίες του 1950 και του 1960, το εισοδηματικό χάσμα ανάμεσα στις πλούσιες
και τις φτωχές χώρες ήταν μικρότερο από ό,τι είναι σήμερα.

Γιατί άραγε πρέπει να μπούμε στον 21ο αιώνα με το μέσο εισόδημα του Αμερικανού
και του Ευρωπαίου να είναι 200 φορές μεγαλύτερο από το εισόδημα του κατοίκου
της Ρουάντας ή της Αϊτής; Κάνει αυτό τον κόσμο μας πιο όμορφο, πιο σταθερό;

Ο ΑΠΟΗΧΟΣ

Τον Οκτώβριο του 1930, ένα χρόνο μετά το κραχ, αλλά πριν ανέβουν οι ναζί στην
εξουσία, το «Εκόνομιστ» επισήμαινε την αναντιστοιχία ανάμεσα στην οικονομική
πρόοδο και την πολιτική ανάπτυξη. «Στο οικονομικό πεδίο», έγραφε, «ο κόσμος
οργανώθηκε σε ένα ενιαίο σύνολο, αλλά στο πολιτικό παραμένει κατακερματισμένος
σε 60 ή 70 κυρίαρχα εθνικά κράτη, που τείνουν να γίνουν όλο και περισσότερα,
όλο και μικρότερα. Αυτή η αντίθεση προκαλεί κλυδωνισμούς και τριγμούς στην
κοινωνική ζωή της ανθρωπότητας».

Η ιστορία ποτέ δεν επαναλαμβάνεται ακριβώς, αλλά πάντα κάτι μαθαίνουμε από το
παρελθόν. Σε κάποιους από μας φτάνει ο ανησυχητικός απόηχος από τα
συμπεράσματα εκείνου του «Εκόνομιστ» στον σημερινό κόσμο. Και παρά την ευφορία
της Γουόλ Στριτ, θεωρούμε βέβαιο ότι δεν θα αποφύγουμε κλυδωνισμούς και
τριγμούς στην κοινωνική ζωή της ανθρωπότητας στα χρόνια που θα έρθουν.

Ο Paul Kennedy είναι διευθυντής Σπουδών Διεθνούς Ασφάλειας στο Πανεπιστήμιο
Γέιλ και συγγραφέας του βιβλίου «Η Άνοδος και η Πτώση των Μεγάλων Δυνάμεων».