«Αυτός που αξίζει την αθανασία»

Συνάντησα για πρώτη φορά τον Σεν ως φοιτητής του Λόντον Σκουλ οφ Ικονόμικς.
Εκείνη την εποχή έδινε μία σειρά διαλέξεων για τη θεωρία της Κοινωνικής
Επιλογής. Γοητεύτηκα αμέσως από τη μοναδική ευρύτητα της σκέψης του και την
ικανότητά του να συνδέει αφηρημένες φιλοσοφικές ιδέες, όπως οι καντιανές
κατηγορίες, με πολύ συγκεκριμένα παραδείγματα, όπως μία συνδικαλιστική απεργία.

Είχε τη σπάνια ικανότητα να προσανατολίζει την επιστημονική εκζήτηση σε
ζητήματα που ενδιαφέρουν την κοινωνία. Κυριευμένος και τρομοκρατημένος από την
ιδιοφυία του (όπως και πολλοί συμφοιτητές μου), ουδέποτε τόλμησα να ονειρευτώ
ότι θα μπορούσα να δουλέψω μαζί του.

Κάποιο καιρό αργότερα, ενώ ήμουν στον ελληνικό στρατό, άρχισα να σκέφτομαι τα
μεταπτυχιακά μου και ένας στενός φίλος και σύμβουλος του πατέρα μου (ο Louis
Lefeber) πρότεινε αντί να διαλέξω ένα πανεπιστήμιο, να ερευνήσω αν ο Σεν θα με
δεχόταν ως φοιτητή.

Δύο χρόνια αργότερα το όνειρο έγινε πραγματικότητα. Βρισκόμουν σε ένα από τα
προπύργια της πνευματικής ζύμωσης, το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, και του
ζητούσα να επιβλέψει το διδακτορικό μου. Πήγα με έναν μακροσκελή κατάλογο
πιθανών θεμάτων τα οποία αντιπροσώπευαν τα ενδιαφέροντά μου, αλλά είχαν επίσης
στόχο να τον εντυπωσιάσουν και να εξασφαλίσουν ότι θα επέβλεπε το διδακτορικό
μου. Ένας αριθμός από τα θέματα που πρότεινα ήταν σχετικά με την Ελλάδα, τα
άλλα ήταν θεωρητικά.

Προς απογοήτευσή μου, μου είπε αρχικά ότι άλλοι συνάδελφοί του θα ήταν
περισσότερο σε θέση να επιβλέψουν ένα διδακτορικό μου πάνω σε θεωρητικά
ζητήματα. Όσο για τα θέματα που είχαν να κάνουν με την Ελλάδα, είπε ότι θα
ήταν καλύτερο για εμένα να τα αποφύγω, έτσι ώστε να μην χαρακτηριστώ απλώς ως
ένας «ειδικός στην ελληνική οικονομία». Είπε ότι θα ήταν καλύτερα να κάνω κάτι
που θα μου προσέφερε ευρύτερη αναγνώριση, και ότι θα είχα την υπόλοιπη ζωή μου
να αφιερώσω σε θέματα σχετικά με την πατρίδα μου.

Ευτυχώς με ρώτησε αν θα ενδιαφερόμουν να εργαστώ πάνω στην εξωτερικότητα
(externality, μία έννοια σχετική με την ανεπάρκεια της αγοράς). Ήξερα λίγα για
την έννοια αυτή εκείνη την εποχή, αλλά επωφελήθηκα από την ευκαιρία να δουλέψω
μαζί του.

Οι σπουδές μου με τον Σεν αποτελούν αναμφίβολα τη σημαντικότερη εξέλιξη στην
πνευματική συγκρότησή μου εκτός της οικογενείας μου. Μολονότι η εργασία μου
ήταν πολύ εξειδικευμένη (όπως είναι συνήθως τα διδακτορικά), ήταν σαν να
εθίστηκα στον Σεν και τον ακολουθούσα σαν σκιά σε όλη την πανεπιστημιούπολη.
Δύο χρόνια αφότου άρχισα το διδακτορικό, ανέλαβε μία από τις πιο έγκυρες
ακαδημαϊκές θέσεις στις ΗΠΑ, την έδρα Λαμόν του Χάρβαρντ, η οποία δίδεται σε
αυτά τα σπάνια πλάσματα που έχουν διαπρέψει σε περισσότερα από ένα αντικείμενο
(στην περίπτωσή του στα Οικονομικά και τη Φιλοσοφία). Ήμουν πολύ τυχερός γιατί
με βοήθησε να πάω στο Χάρβαρντ, όπου συνέχισα το διδακτορικό μου μαζί του και
εξακολούθησα να παρακολουθώ διαλέξεις του και τις συζητήσεις στρογγυλής
τραπέζης που οργάνωνε.

Τους λίγους τελευταίους μήνες συμμετέχω στη διοργάνωση της διάλεξης που ο Σεν
δίνει απόψε στην Παλιά Βουλή προς τιμήν του Ανδρέα Παπανδρέου. Το πρωί της
Τετάρτης άρχισε με μία σειρά από αυτές τις παράξενες μικρές ειρωνείες της
τύχης. Στην πρώτη σελίδα της «Χέραλντ Τρίμπιουν», τρεις φυσιολόγοι είχαν
κερδίσει το Νόμπελ για την ανακάλυψη, μεταξύ άλλων, σημαντικών ωφελειών από
την ιατρική χρήση ενός χημικού, το οποίο είναι γνωστότερο για τη σχέση του με
την ατμοσφαιρική ρύπανση. Αυτό το ίδιο χημικό βρίσκεται πίσω από την επιτυχία
του Βιάγκρα.

Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια περίμενα ανυπόμονα τη στιγμή που ο Σεν θα
ετιμάτο με το Νόμπελ. Ένα βραβείο που πολλοί πίστευαν ότι του οφείλετο από
καιρό, αλλά του το αρνείτο η υπερβολικά στενή οπτική που είχε η Σουηδική
Ακαδημία για την οικονομία. Ο Σεν ήταν γνωστός επειδή διεύρυνε πολύ την
οικονομία και αποκατέστησε τη σχέση της με την ηθική. Για τον Σεν, η οικονομία
ουδέποτε πρέπει να λησμονεί τον θεμελιώδη ρόλο της να εξασφαλίζει την ευημερία
των ανθρώπων. Ένα ρίγος με διαπέρασε: «Τι χαρά θα ήταν να το έπαιρνε αυτή τη φορά!».

Οι ειρωνείες της τύχης συνεχίστηκαν. Στις 11.00 π.μ. έκανα την εισαγωγική
διάλεξή μου στο πτυχιακό τμήμα Μικροοικονομίας του Πανεπιστημίου της
Μακεδονίας. Αρχίζω πάντα με μία ομιλία για το πώς η οικονομία είναι σαν ένας
μηχανισμός ψηφοφορίας. Η ιδέα αυτή, η οποία συνδέεται στενά με το έργο του
Σεν, προξενεί έκπληξη στους φοιτητές. Στην καθημερινή ζωή τα άτομα ψηφίζουν
κάθε φορά που αγοράζουν κάτι. Δείχνουν τις προτιμήσεις τους με δραχμές. Αν
πολλοί άνθρωποι αγοράζουν μία μάρκα απορρυπαντικού, σηματοδοτούν ότι η
οικονομία θα πρέπει να παραγάγει περισσότερο από αυτό το προϊόν. Για να
δουλεύει καλά η οικονομία, θα πρέπει να είναι ικανή να αντανακλά τις
προτιμήσεις των ατόμων στην κοινωνία.

Λέω στους φοιτητές μου πώς ο Σεν έκανε μία ενδιαφέρουσα σύγκριση του πολιτικού
και του αγοραίου συστήματος ψηφοφορίας. Το πολιτικό σύστημα δεν λαμβάνει υπόψη
τις προτιμήσεις της μειοψηφίας, ενώ η αγορά λαμβάνει υπόψη τις ψήφους σε
δραχμές ολοκλήρου του πληθυσμού. Από την άλλη πλευρά, το πολιτικό σύστημα
δίνει ίσο βάρος σε κάθε ψηφοφόρο (κάθε άτομο έχει μία ψήφο), ενώ το σύστημα
της αγοράς δίνει δυσανάλογο βάρος στον πλούσιο, που έχει πολλές δραχμές για να
δείξει τις προτιμήσεις του.

Σε αυτήν ακριβώς την πλευρά του συστήματος της αγοράς αναφέρεται ο Σεν όταν
αναλύει καταστροφικούς λιμούς. Με τις μελέτες του ανακάλυψε το εξής: «Ένα από
τα αξιοσημείωτα χαρακτηριστικά των λιμών είναι ότι ουδέποτε υπήρξε σημαντικός
λιμός σε χώρα με δημοκρατική διακυβέρνηση και σχετικά ελεύθερο Τύπο». Η
παρουσία του ελεύθερου Τύπου εξασφαλίζει ότι οι φωνές των φτωχών ακούγονται
και ότι οι δημοκρατικοί πολιτικοί θεσμοί θα ανταποκριθούν στις φωνές
αναλαμβάνοντας δημόσια δράση για να αποτρέψουν την κρίση.

Το μήνυμα είναι ηχηρό και σαφές. Αν θέλουμε να σώσουμε ζωές πρέπει να
προωθήσουμε τη δημοκρατία, την ελευθεροτυπία και τη δημόσια δράση. Τα λόγια
του εισακούστηκαν και επηρέασαν τον τρόπο που κυβερνήσεις και διεθνείς
οργανισμοί αντιμετωπίζουν τις κρίσεις τροφίμων. Για να επιστρέψω στην
προηγούμενη επιχειρηματολογία μου, το πολιτικό σύστημα ψηφοφορίας και το
αγοραίο σύστημα ψηφοφορίας δεν είναι εναλλακτικά, αλλά πρέπει να
αλληλοσυμπληρώνονται με τρόπο που να προωθεί την ανθρώπινη ευημερία.

Ηταν πολύ χαρακτηριστική η απάντηση που έδωσε ο Σεν όταν ρωτήθηκε πώς νιώθει
που κέρδισε το βραβείο Νόμπελ: «Εξεπλάγην και ευχαριστήθηκα πολύ όταν έλαβα το
τηλεφώνημα, αλλά ευχαριστήθηκα ακόμη περισσότερο όταν μου είπαν ότι το
αντικείμενο για το οποίο βραβεύθηκα ήταν η Οικονομία της Ευημερίας, ένας
τομέας με τον οποίο από καιρό ασχολούμαι. Είμαι ευχαριστημένος που αναγνώρισαν
αυτό το αντικείμενο».

Η δήλωση προδίδει μία αλήθεια που η μετριοφροσύνη του δεν θα του επέτρεπε να
αναφέρει: ότι θα μπορούσε να πάρει βραβείο Νόμπελ για πολλές άλλες συμβολές
του στην οικονομία! Ο Αμάρτια ήταν ειλικρινής στη δήλωσή του ότι είναι
ευχαριστημένος που βραβεύθηκε αυτή η συγκεκριμένη δουλειά του, επειδή αυτή η
δουλειά είχε τη βαθύτερη επίδραση στην κοινωνική πραγματικότητα. Πράγματι,
αυτή η δουλειά έχει σώσει και θα συνεχίσει να σώζει ανθρώπινες ζωές και να
ανακουφίζει από το βάρος της φτώχειας. Αυτό είναι το πραγματικό του βραβείο Νόμπελ.

Δεν μπορώ να μην αισθανθώ ότι αυτή η πλευρά του έργου του ήταν που τον έκανε
προσφιλή στον πατέρα μου όταν ήταν νεαρός οικονομολόγος και εξηγεί τον
θαυμασμό του πατέρα μου για τον Σεν.

Προσπάθησα να δώσω μία μικρή αίσθηση από το μυαλό του Σεν και είναι σαφές ότι
αυτό που τον οδηγεί είναι η καρδιά του. Είχα τη μεγάλη τύχη να τον γνωρίσω
προσωπικά. Συχνά ζήτησα τη συμβολή του όχι μόνο σε θέματα σταδιοδρομίας, αλλά
και σε δύσκολα προσωπικά ζητήματα. Όπως οι περισσότεροι που έρχονται σε επαφή
μαζί του, μαγεύτηκα όχι μόνο από τα πνευματικά του χαρίσματα, αλλά και από την
ζεστασιά, την καλοσύνη, τη μετριοφροσύνη και τις περιποιήσεις του.

Η ηθική άποψή του για τον κόσμο διαποτίζει κάθε πράξη του. Είναι πραγματικά
ανιδιοτελής. Μία ανιδιοτέλεια, ωστόσο, που προέρχεται από την ελεύθερη βούληση
ενός πολύ εκπαιδευμένου μυαλού. Όπως η ανιδιοτέλεια που αντιμετωπίζουμε σε
βουδιστές μοναχούς. Πράγματι, πριν γίνει οικονομολόγος ο Σεν είχε σκεφτεί να
γίνει βουδιστής. Ποιος ξέρει, ίσως κατά κάποιο τρόπο έγινε και τα δύο.

Όταν επέστρεψα στο σπίτι μετά τη διάλεξη άκουσα τα μηνύματα στον τηλεφωνητή
μου. Ο Ηρακλής Πολεμαρχάκης (που θα συντονίσει απόψε τη συζήτηση μετά την
ομιλία του Σεν) άφησε μήνυμα στον τηλεφωνητή μου ότι ο Σεν κέρδισε το Νόμπελ.
Ήμουν μόνος και έβγαλα μία κραυγή χαράς: «Τελικά τα κατάφερε!». Και οποία
συγκυρία! Δύο από τους σημαντικότερους ανθρώπους στην ζωή μου, ο Σεν και ο
πατέρας μου, τιμώνται μαζί. Πράγματι, η Τετάρτη 14 Οκτωβρίου ήταν μία θαυμάσια ημέρα.

Μολονότι έχω ήδη συγχαρεί τον Σεν για το επίτευγμά του, επιτρέψτε μου να
επωφεληθώ της ευκαιρίας για να του εκφράσω πόσα πολλά σημαίνει για εμένα η
φιλία του και να εκφράσω τη βαθύτερη εκτίμησή μου για τη συμβολή του στη μνήμη
του αγαπημένου πατέρα μου. Όταν ο Σεν ήταν δεκαέξι ετών προσβλήθηκε από
καρκίνο στη σιαγόνα. Η θεραπεία ήταν εκείνο τον καιρό εξαιρετικά πρωτόγονη.
Βομβαρδίστηκε με υψηλές δόσεις ραδιενέργειας. Το γεγονός ότι επέζησε του
καρκίνου και της ακτινοβολίας είναι ένα θαύμα. Το μικρό του όνομα, Σεν,
σημαίνει «αυτός που αξίζει την αθανασία». Πόσο αληθινό!

Ο δρ ΑΜΑΡΤΙΑ Σεν, (φωτογραφία) διευθυντής του Τρίνιτι Κόλετζ του Πανεπιστημίου
του Κέμπριτζ και ομότιμος καθηγητής στο Χάρβαρντ, θα δώσει απόψε διάλεξη με
θέμα «Το πολιτικό στοιχείο στην οικονομική ανάπτυξη: φόρος τιμής στον Ανδρέα
Παπανδρέου». Ο νομπελίστας οικονομολόγος βρίσκεται στην Ελλάδα προσκεκλημένος
του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ανδρέα Γ. Παπανδρεου. Η ομιλία του καθηγητή Σεν ­ ο
οποίος ήταν παλιός συνεργάτης του Ανδρέα Παπανδρέου ­ θα δοθεί απόψε στις 8
μ.μ. στην αίθουσα της Παλαιάς Βουλής.