ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Περί πολιτικής ευθύνης

Η πρόσφατη αστυνομική τραγωδία της οδού Νιόβης δεν ήταν μόνο «θέαμα» που
χόρτασε «ζωντανά», στο όνομα της «ενημέρωσης», όσους αντλούν κουράγιο από τη
σκοτεινή όψη της ζωής. Ήταν κι ένα ακόμα μάθημα για τη σύγχυση και την έκπτωση
των εννοιών στον δημόσιο βίο μας.

ΤΟ ΜΟΝΟΤΟΝΑ διατυπούμενο αίτημα της αντιπολίτευσης, κάθε φορά που ασκεί το
δημοκρατικά αναγκαίο δικαίωμα κριτικής, για παραίτηση κάποιου υπουργού
φανερώνει είτε άγνοια της δικής της πολιτικής ευθύνης είτε διαρκή κακή πίστη.

Η έννοια της πολιτικής ευθύνης, όσο κι αν δεν αρέσει στους περί τα πάντα
συνταγματολογούντας, έχει ένα συγκεκριμένο, και κατ’ αρχήν νομικό,
περιεχόμενο. Η λέξη «πολιτική» ουδόλως σημαίνει ότι η ευθύνη υπακούει σε
γενικόλογα και εμφορούμενα από κομματική λογική κριτήρια. Το Σύνταγμά μας,
χωρίς βεβαίως να ορίζει την έννοια (δεν το κάνει πουθενά), προσδιορίζει με
σαφή τρόπο τα στοιχεία της. Πολιτική ευθύνη γεννάται σε δύο στιγμές του
πολιτειακού βίου: όταν εκδηλώνεται η εξάρτηση της κυβέρνησης από τη Βουλή και
όταν εκφράζεται ­ ή πρέπει να εκφράζεται ­ η συλλογική αλληλεγγύη στις
αποφάσεις της κυβέρνησης. Πρακτικά σημαίνει ότι η κυβέρνηση νομιμοποιείται να
κυβερνήσει μόνο εφόσον λάβει ψήφο εμπιστοσύνης από τη Βουλή και ότι τα μέλη
της, όσο παραμένουν στη σύνθεσή της, αναδέχονται τις κυβερνητικές επιλογές,
είτε μετείχαν είτε δεν μετείχαν στη διαμόρφωσή τους.

Με βάση αυτές τις γενικές αρχές, τίθεται και το ζήτημα του καταλογισμού
πολιτικών ευθυνών, που μας ενδιαφέρει εδώ. Στο μέτρο που ταυτίζεται με την
κοινοβουλευτική εξάρτηση της κυβέρνησης, η συλλογική πολιτική της ευθύνη
μπορεί να εκφρασθεί μόνο διά της άρσης της εμπιστοσύνης της Βουλής, που
τεκμαίρεται ότι εκφράζει τη λαϊκή βούληση, πριν αυτή εκφρασθεί αυθεντικά,
δηλαδή μέσω εκλογών. Επειδή λοιπόν είναι κρισιμότατη πράξη για τη λειτουργία
του πολιτεύματος, δεν μπορεί να πραγματωθεί παρά μόνο με τη συγκεκριμένη
διαδικασία και προϋποθέσεις που ορίζει το ίδιο το Σύνταγμα. Η ύπαρξη
συλλογικής ευθύνης δεν αρκεί να ζητηθεί, πρέπει και να αποφασισθεί, να
ψηφισθεί από τη Βουλή. Όσον αφορά τους μεμονωμένους υπουργούς και πάλι η
νομική τους ευθύνη πηγάζει απ’ ευθείας από το Σύνταγμα (άρθρο 85) και
προϋποθέτει παρανομία συνδεόμενη με την υπεράσπιση του δημοσίου συμφέροντος
και αποδεικνυόμενη ή ομολογούμενη από το εμπλεκόμενο πρόσωπο. Η «άρση της
εμπιστοσύνης» του Πρωθυπουργού σε κάποιο μέλος της κυβέρνησης είναι, φυσικά,
άλλο ζήτημα.

Μένει η ηθική υποχρέωση ανάληψης προσωπικής πολιτικής ευθύνης, που αυτή ­ και
μόνο αυτή ­ συνδέεται, θεσμικά αλλά και εννοιολογικά, με την πράξη της
παραίτησης. Στο μέτρο που ο κάθε υπουργός μετέχει, όπως είδαμε, ενός
συλλογικού οργάνου, έχει κατ’ αρχήν υποχρέωση να παραιτηθεί στην περίπτωση που
πάψει να είναι αλληλέγγυος με ορισμένες αποφάσεις του (συνήθως, αλλά όχι
αναγκαστικά της δικής του αρμοδιότητας). Τέτοια παραίτηση, για να θυμηθούμε
την πρόσφατη πολιτική ιστορία, υπέβαλε ο σημερινός Πρωθυπουργός από τη θέση
του υπουργού Εθνικής Οικονομίας, κατά τη δεύτερη τετραετία του ΠΑΣΟΚ. Υπουργός
οφείλει, επίσης, να παραιτηθεί όταν κρίνει ότι η λειτουργία της κυβέρνησης δεν
του επιτρέπει να κινηθεί με τον τρόπο που του επιβάλλει η συνείδηση ή η
πρακτική του (παραίτηση Πεπονή λόγω μη επαρκούς στήριξης του νόμου για τις
προσλήψεις) ή όταν, για προσωπικούς λόγους, νιώθει ότι αδυνατεί να
αντεπεξέλθει στα καθήκοντά του.

Σε παραίτηση, τέλος, που δεν πηγάζει από δική του επιθυμία, υπουργός μπορεί να
φθάσει μόνο με βάση το προσωπικό του αίσθημα ευθιξίας, όταν πιστέψει πως
χειρισμοί ή επιλογές του δεν στάθηκαν στο ύψος των περιστάσεων. Καθοριστική
εδώ στην εκτίμηση των γεγονότων (στην αποδοχή της παραίτησης) είναι η κρίση
του Πρωθυπουργού ως συντονιστή του κυβερνητικού έργου.

Πολιτική ευθύνη, επομένως, ουδόλως σημαίνει ότι ο κάθε υπουργός αυτομάτως
«φταίει» για οποιαδήποτε δυσλειτουργία συνδέεται με τον τομέα των αρμοδιοτήτων
του. Αναγκαία στην τραγωδία από την οποία ξεπήδησαν οι σκέψεις αυτές είναι η
αγανάκτηση όχι για την έλλειψη υπουργικής παραίτησης (που πάντως υποβλήθηκε),
αλλά για τη διαιώνιση ενός κράτους αναποτελεσματικού στη δράση και ύπουλου
στην εκδίκηση.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.