ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο Τσάρος Δεν Μπορείς

Στο βασικό μάθημα του Θουκυδίδη ­ «η δύναμη τρέφεται με δύναμη, η εξουσία
απαιτεί περισσότερη εξουσία» ­ ο πρόεδρος της Ρωσίας προσέδωσε, με τους
χειρισμούς του στην πρόσφατη πολιτική κρίση, και μια άλλη διάσταση: όσο
μεγαλύτερη επίδειξη δύναμης κάνει η εξουσία, τόσο πιο αδύναμη είναι στην πραγματικότητα.

Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, όχι όμως και παρήγορο για την παγκόσμια πολιτική
κατάσταση, να παρατηρήσει κανείς πόσο η εξάπλωση της τυπικής δημοκρατίας
συνδέεται στο γύρισμα του αιώνα με την συρρίκνωση της ουσιαστικής. Όλο και
περισσότερες χώρες διαθέτουν τα εξωτερικά χαρακτηριστικά δημοκρατικών
πολιτευμάτων: ψηφίζουν ελεύθερα τους κυβερνήτες τους, περνούν τους νόμους τους
από τις Βουλές, παρέχουν στους πολίτες τους δικαιώματα. Στην Ευρώπη και στην
Αμερική δεν υπάρχουν πλέον, με αυτά τα κριτήρια, παρά ελάχιστοι θύλακοι
απολυταρχισμού, ενώ ακόμα και η μεγαλύτερη χώρα του κόσμου, η Κίνα,
παρουσιάζεται από αρκετούς να βαδίζει προς την ελευθερία (βέβαια μόνο της αγοράς).

Κι όμως. Πολύ πιο συχνά απ’ όσο νομίζουμε, η επίφαση δημοκρατικότητας κρύβει
το αντίθετο της δημοκρατίας. Η κρίση της Ρωσίας το απέδειξε με τρόπο εμφαντικό
­ δεν αποτελεί όμως το μόνο παράδειγμα. Σε πολλές χώρες της Αφρικής οι
εκλεγμένοι ηγέτες συμπεριφέρονται ως απολυταρχικοί ηγεμόνες, επικεφαλής
εθνικιστικών φραξιών και ενσαρκωτές του πιο ανελέητου νεποτισμού. Στη Λατινική
Αμερική, η νέα μόδα είναι η ουσιαστικά πραξικοπηματική αλλαγή των όρων του
πολιτικού παιχνιδιού, ώστε να μπορούν οι νεμόμενοι την εξουσία να παρατείνουν
τη θητεία τους πέρα από τα συνταγματικά προβλεπόμενα όρια. Στη μεγαλύτερη
δημοκρατία του κόσμου, την Ινδία, άλλα όρια, αυτά μεταξύ προεκλογικών
συγκεντρώσεων και αιματοχυσίας, μεταξύ ενδοφυλετικών διαφορών και κυβερνητικών
επιλογών, παραμένουν εντελώς συγκεχυμένα. Ακόμα και στην πιο ισχυρή δημοκρατία
του κόσμου, που δεν χρειάζεται να την ονομάσουμε, η πραγματική εικόνα, πέρα
από τη «σκανταλιάρικη» καρικατούρα των ημερών, είναι ζοφερή, αν αναλογισθεί
κανείς σε ποιο βαθμό το προσωπικό μένος, ο υποκριτικός πουριτανισμός και η
προσωποποίηση της εξουσίας έφθασαν να απειλούν βασικές ελευθερίες ­ και πρώτα
απ’ όλα της ελευθερίας της μη-«ενημέρωσης», του μη-τσαλαβουτήματος στο γενικό
αισθητικό τέλμα.

Στο κρίσιμο ερώτημα αν η σημερινή Ρωσία μπορεί να θεωρηθεί δημοκρατική ­ και
αν αξίζει να υποστηριχθεί ως τέτοια ­ η απάντηση δεν μπορεί να είναι
μονολεκτική. Το μόνο σίγουρο είναι ότι ο πρόεδρός της φέρεται σαν να μην ήταν.
Χρησιμοποιεί μονίμως τους πρωθυπουργούς ως αναλώσιμα μέχρι την επόμενη κρίση.
Συμπεριφέρεται έναντι της Βουλής ωσάν να ήταν στρατός κατοχής, που πρέπει πριν
τον κοροϊδέψεις να τον καλοπιάσεις. Αρνείται την αυτονόητη αλήθεια για την
κατάσταση της σωματικής και ψυχικής του υγείας. Επιλέγει τη σύγκρουση με τους
πιο αδύναμους ­ τους εσωκομματικούς του εχθρούς και την κομμουνιστική
αντιπολίτευση ­ και αρνείται να τα βάλει με τη βασική αιτία του ρωσικού
προβλήματος ­ τους ολιγάρχες, που τον χρησιμοποιούν για να προασπίσουν τα
συμφέροντά τους σε βάρος της οικονομίας και της κοινωνίας. Η αποπομπή του
προηγούμενου πρωθυπουργού Κιριένκο, τη στιγμή ακριβώς που άρχιζε η νομισματική
κατρακύλα, είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστική: ο Γιέλτσιν τον έβγαλε από την
αφάνεια για να περιορίσει τις φιλοδοξίες των κυριότερων μνηστήρων του θρόνου,
τον επέβαλε στη Βουλή με την απειλή εκλογών που δεν θα συνέφεραν κανένα, του
φόρτωσε όλη την ευθύνη γα τις συνέπειες της δικής του διαχείρισης και όταν
αυτός άρχισε να κάνει κάποια δειλά βήματα ­ ιδίως προς την κατεύθυνση της
σχετικής αυτονόμησης του κράτους από τους γνωστούς αδίστακτους κερδοσκόπους ­
τον έστειλε σπίτι του λόγω απειρίας (που φαίνεται ότι μεγάλωσε από τότε που
ανέλαβε τα ηνία της κυβέρνησης). Και η ρωσική δημοκρατία συνεχίζεται με
πρωθυπουργό που κάποιοι άλλοι επέβαλαν αλλά με τον οποίο ο πρόεδρος θα πρέπει
να συνεργασθεί για να αποτρέψει την οικονομική κατάρρευση.

Η διαπίστωση ότι τέτοια γεγονότα αποτελούν μακρινό παρελθόν για δημοκρατίες
σαν τη δική μας δεν είναι τόσο παρήγορη. Οι κυβερνήτες μας πρέπει να βρουν
τρόπο να μπορέσουν άλλα πράγματα ­ κι αν αποτύχουν, ο κίνδυνος δεν είναι η
βύθιση στο χάος αλλά η παραμονή στη στασιμότητα.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.