Οι 7 μόνιμες «πληγές» του σχολείου

Τα προβλήματα που «συγκατοικούν» δεκαετίες με το εκπαιδευτικό μας σύστημα ­
από τα οποία αρνείται επίμονα να «απογαλακτιστεί» ­ θα βιώσουν και αυτή τη
σχολική χρονιά οι 1,6 εκατ. μαθητές της Α/βάθμιας και Β/βάθμιας Εκπαίδευσης.

ΑΝΟΙΚΤΑ «ρήγματα» στο ταλαιπωρημένο σώμα του ελληνικού σχολείου, «αδιάβροχα»
από τον χρόνο, τις εκπαιδευτικές πολιτικές και τις εξαγγελίες «κρατούντων και
μνηστήρων», αποτελούν τα μόνιμα «οικοδομικά υλικά» της επιδημιολογίας της
σχολικής πραγματικότητας.

1. ΔΗΜΟΣΙΕΣ ΔΑΠΑΝΕΣ… «ΤΥΠΟΥ ΟΥΓΚΑΝΤΑΣ»

Αν εξετάσει κανείς την εξέλιξη των κρατικών δαπανών για εκπαίδευση στη χώρα
μας θα διαπιστώσει ότι διακρίνονται από μία μόνιμη «σταθερά»: την ανεπάρκεια.

Η Ελλάδα, σύμφωνα με την ετήσια Έκθεση του ΟΗΕ για την «Ανθρώπινη Ανάπτυξη»,
κατατάσσεται, δυστυχώς, στην 105η θέση σε σύνολο 132 χωρών, μαζί με την Γκάνα,
το Καμερούν και το Νεπάλ, αφού οι δαπάνες για την εκπαίδευση ποτέ δεν ξέφυγαν
από το 3%-3,5% περίπου του Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος (ΑΕΠ). Στον ευρωπαϊκό
χώρο η Ελλάδα βρίσκεται στην τελευταία θέση, μακριά από την αμέσως επόμενη
χώρα, καθώς το ποσοστό του ΑΕΠ, που αφιερώνεται κατά μέσον όρο στην εκπαίδευση
στην Ε.Ε. πλησιάζει το 6%.

Η ανάγνωση του πίνακα 1 φανερώνει ότι στην Ελλάδα, οι δημόσιες εκπαιδευτικές
δαπάνες μόλις ξεπερνούν το μισό του μέσου όρου των δαπανών των χωρών της
Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ δεν μπορούμε να μην επισημάνουμε ότι το συνολικό ποσό
που διατέθηκε για την εκπαίδευση το 1998 ήταν μικρότερο από αυτό του 1997 και
αντιπροσώπευε μόνο το 3,52% του ΑΕΠ, έναντι 3,56% το 1997.

ΤΑ ΙΔΙΩΤΙΚΑ

Η παλαιότερη και η σύγχρονη εκπαιδευτική πολιτική στην Ελλάδα, όσον αφορά στη
ρύθμιση και επιλογή του πανεπιστημιακού πληθυσμού, έχει τέτοιο χαρακτήρα, ώστε
η παρακολούθηση ιδιωτικού προπαρασκευαστικού κέντρου ή ιδιαίτερων μαθημάτων
έχει γίνει πρακτικά αναγκαία για την επιτυχία στις Γενικές Εξετάσεις για την
πανεπιστημιακή εκπαίδευση. Ο «πύργος ελέγχου» της πρόσβασης στη δημόσια
Τριτοβάθμια Εκπαίδευση «συναρμολογείται» από την πρόσβαση στην ιδιωτική
εκπαίδευση (φροντιστήρια, ιδιαίτερα μαθήματα κ.λπ.), τη δυνατότητα για πληρωμή διδάκτρων.

Η ανάπτυξη και η διόγκωση του ιδιωτικού, εξωσχολικού – παραεκπαιδευτικού
δικτύου (φροντιστήρια, ιδιαίτερα κ.λπ.) είναι ένα σύνθετο κοινωνικο-οικονομικό
και εκπαιδευτικό φαινόμενο, μόνιμη συντεταγμένη της πραγματικότητας του
ελληνικού σχολείου, καθώς εξαρτά την ύπαρξή του από τις ανεπάρκειές του,
«τρέφεται» από τις λειτουργίες του, «γιγαντώνεται» από τις εξεταστικές του πρακτικές.

Η ΥΠΟΔΟΜΗ

Η έλλειψη αιθουσών, η συστέγαση, οι πολλαπλές βάρδιες, η απουσία αναγκαίων
χώρων για εκπαιδευτικές δραστηριότητες, το ανύπαρκτο ή απαρχαιωμένο εποπτικό
υλικό, η ανυπαρξία συντήρησης και επισκευών έχει μόνιμη παρουσία στο
«ιστορικό» της παθολογίας του εκπαιδευτικού μας συστήματος.

Καλλιθέα, Περιστέρι, Αγία Βαρβάρα, Πετρούπολη, Χαϊδάρι, Αγία Παρασκευή, Νέα
Σμύρνη, Παλαιό Φάληρο, Δάφνη, κέντρο Αθήνας, Κερατσίνι, Κορυδαλλός, κέντρο
Πειραιά, Αιγάλεω, Ζωγράφου, Νέα Λιόσια, Μενίδι, αλλά και η Λάρισα, το
Ηράκλειο, η Θεσσαλονίκη, τα Χανιά, η Αχαΐα, ο Βόλος κ.λπ. παραμένουν μόνιμες
«εστίες» του ελλείμματος της υποδομής της εκπαίδευσης.

Στη στροφή του «ηλεκτρονικού» μας αιώνα περίπου 400.000 από τους μαθητές του
Λεκανοπεδίου συνεχίζουν να φοιτούν πρωί – απόγευμα στα 2.000 σχολεία διπλής
βάρδιας, με σημαντικές επιπτώσεις τόσο στη σχολική απόδοση όσο και στην
επιβάρυνση βασικών φυσιολογικών λειτουργιών εκπαιδευτικών και εκπαιδευομένων,
γεγονός που αναδεικνύεται με σαφήνεια στην έρευνα του Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (Λεονταρή – Κυρίδης – Μαυρικάκη) σύμφωνα με την
οποία 9 στους 10 εκπαιδευτικούς υποστηρίζουν ότι οι μαθητές τους συμμετέχουν
λιγότερο όταν το μάθημα γίνεται απόγευμα, ενώ και οι ίδιοι δηλώνουν «πεσμένοι»
όταν διδάσκουν σε απογευματινή βάρδια.

Παράλληλα δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι οι κακοτεχνίες σε συνδυασμό με την
ανυπαρξία συντήρησης ή την κακοσυντήρηση «στρώνουν» το έδαφος για πάνω από
5.000 σχολικά ατυχήματα τον χρόνο (πίνακας 2).

Η «ΠΑΡΑΚΑΜΨΗ»

Η παρακολούθηση της ροής του μαθητικού πληθυσμού την τελευταία δεκαετία,
αποκαλύπτει, μέσα από τα επίσημα στοιχεία της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας
ότι από το 1985 ­ χρονιά που με νόμο (1566/85) προβλέπεται και «η τιμωρία όσων
έχουν την επιμέλεια ανηλίκων που εγκαταλείπουν την υποχρεωτική εκπαίδευση» ­
μέχρι σήμερα, πάνω από 200.000 παιδιά έχουν «εξοστρακιστεί» από τη βασική
εκπαίδευση, η οποία θεωρείται η υποχρεωτική βάση για την απόσπασή τους από τον
κόσμο του αναλφαβητισμού, χωρίς ελπίδα κατά κανόνα αναπλήρωσης του
εκπαιδευτικού τους κενού και, βέβαια, με ναρκοθετημένο το μέλλον τους πριν
ακόμη κοπεί η «κορδέλα των εγκαινίων» της εφηβικής τους ηλικίας.

Η εγκατάλειψη του σχολείου είναι μια από τις πιο επώδυνες μορφές που παίρνει η
ανισότητα, η φτώχεια, η εγκατάλειψη, η περιθωριοποίηση και ο κοινωνικός
αποκλεισμός τμημάτων του πληθυσμού, αντανάκλαση της διαίρεσης της κοινωνίας σε τάξεις.

Σε πρόσφατη έρευνα του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, στην οποία χαρτογραφείται ο
αποκλεισμός από την υποχρεωτική εκπαίδευση κατά νομό, επισημαίνονται οι
περιοχές της χώρας μας, οι οποίες εμφανίζουν τα μεγαλύτερα ποσοστά μαθητών που
δεν ολοκληρώνουν το 9ετές σχολείο και διαρρέουν πρόωρα από αυτό. Οι Νομοί
Ζακύνθου, Ξάνθης, Ρεθύμνου, Ευρυτανίας, Ηλείας, Κυκλάδων, Κερκύρας, Ροδόπης,
Λασιθίου, Λακωνίας στο «μαγικό σύνορο» του αιώνα των «μεγάλων προσδοκιών»
έχουν μια θλιβερή πρωτιά. Συγκεντρώνουν τα μεγαλύτερα ποσοστά μαθητικής
διαρροής από την υποχρεωτική εκπαίδευση, γεγονός που «αιχμαλωτίζει» το
εκπαιδευτικό τους μέλλον στην προοπτική της παραγωγής και αναπαραγωγής του
αναλφαβητισμού (πίνακας 3).

ΟΙ ΞΕΝΟΙ

Από τα μέσα της δεκαετίας του ’80, η Ελλάδα από χώρα αποστολής μεταναστών έχει
γίνει χώρα υποδοχής μετακινούμενων πληθυσμών, αλλοδαπών και παλιννοστούντων ­
προσφύγων ή μεταναστών…

Η μαζική μετακίνηση Ποντίων και Αλβανών από τη μια μεριά και η ένταξη, με
μεμονωμένες «διεισδύσεις», μεγάλων ομάδων οικονομικών μεταναστών από διάφορα
ανατολικοευρωπαϊκά κράτη (Αλβανοί, Πολωνοί, Βούλγαροι, Ρουμάνοι κ.ά.),
ασιατικά (Πακιστανοί, Φιλιππινέζοι, Ιρακινοί, Κούρδοι κ.ά.) και αφρικανικά
(Αιγύπτιοι, Αιθίοπες, Ζαϊρινοί κ.ά.) είναι μια νέα πραγματικότητα για την
Ελλάδα με τις επιπτώσεις της και στο ελληνικό σχολείο, το οποίο
διαφοροποιείται σημαντικά, πριν απ’ όλα, στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού.
Σε κάθε περίπτωση, η σχολική τάξη απέκτησε μια «ανομοιομορφία», λίγο έως πολύ,
μεγαλύτερη, με την παρουσία μαθητών «διαφορετικών».

Σύμφωνα με στοιχεία του υπουργείου Παιδείας, το σχολικό έτος 1995/96 φοιτούσαν
στην Α/Βάθμια (Δημοτικά) και Β/Βάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσια, Λύκεια)
περισσότεροι από 44.000 αλλοδαποί και παλιννοστούντες μαθητές (πίνακας 4).

Σύμφωνα με έρευνες, η στάση και η συμπεριφορά των Ελλήνων μαθητών απέναντι
στους «διαφορετικούς» συμμαθητές τους έχει διαμορφωθεί από τη στάση του
κοινωνικού περίγυρου (ΜΜΕ, οικογένεια κ.λπ.), κοντολογίς τα παιδιά έρχονται
στο σχολείο με μια διαμορφωμένη, λίγο ώς πολύ, αρνητική αντίληψη όσον αφορά
τους «άλλους» συμμαθητές τους. Χρειάζεται διαφορετικός προσανατολισμός όχι
μόνο του σχολείου αλλά και του κοινωνικού συνόλου στο ζήτημα της αντιμετώπισης
των αλλοδαπών, των προσφύγων, των μεταναστών έτσι ώστε να μη γίνουν οι
επιφανειακές και μη εσωτερικοποιημένες ρατσιστικές αντιλήψεις των παιδιών
ιδεολογία και πρακτική των αυριανών πολιτών.

Παράλληλα το δίγλωσσο σχολείο ­ εκεί όπου φοιτούν υψηλά ποσοστά, πολιτιστικά
και γλωσσικά, διαφορετικών μαθητών ­ που θα είναι ανοιχτό για κάθε
ενδιαφερόμενο και θα λειτουργεί στη λογική της διαφοράς και του πολιτισμικού
εμπλουτισμού είναι μια απάντηση που περιέχει στοιχεία άμβλυνσης της
αναπαραγωγής του κοινωνικού αποκλεισμού των παιδιών των παλιννοστούντων και
των αλλοδαπών, προφυλάσσοντας βεβαίως ένα πολύτιμο μορφωτικό και γλωσσικό
κεφάλαιο ­ του οποίου φορείς είναι οι παλιννοστούντες και οι αλλοδαποί ­ από
τον αφανισμό.

ΟΙ ΑΙΘΟΥΣΕΣ

Τα τελευταία χρόνια, όλο και πιο συχνά, το σχολείο έρχεται στο προσκήνιο της
δημοσιότητας με αφορμή τόσο τις καταστροφές, λεηλασίες και βανδαλισμούς των
σχολικών κτιρίων όσο και τον αριθμό των εξαρτημένων από ναρκωτικές ουσίες μαθητών.

Παράλληλα, έχουν σημαντικά αυξηθεί οι προστριβές, οι εντάσεις και οι
συγκρούσεις ανάμεσα σε εκπαιδευτικούς και εκπαιδευομένους.

Από τα δεδομένα ερευνών γίνεται φανερό ότι για πολλά παιδιά το σχολείο
προβάλλει ως χώρος καταπιεστικός, απειλητικός για την αυτονομία τους, χώρος
διάψευσης προσδοκιών, αρνητικών εμπειριών, χώρος άσχετος με τα ενδιαφέροντά
τους, πληκτικός και το κυριότερο εχθρικός για την εικόνα του εαυτού τους. Η
απογοήτευση και η αποξένωση εκδηλώνεται και εκφράζεται σε όλη της την ένταση,
κατ’ αρχήν πάνω στα «οικοδομικά» υλικά ενός χώρου που για ορισμένους θεωρείται
ξένο αν όχι εχθρικό έδαφος.

Στα πλαίσια αυτά, βέβαια, ερμηνεύονται και οι Εκθέσεις των Διευθύνσεων
Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης που αναφέρονται κάθε χρόνο σε δεκάδες περιπτώσεις
καταστροφών σε σχολεία (μόνο την τριετία 1993-1995 καταγράφηκαν 285 σοβαρές
περιπτώσεις καταστροφών σε σχολεία της Αττικής). Χιλιάδες καρέκλες, θρανία,
πίνακες, τζάμια σπασμένα, τοίχοι τρυπημένοι, γδαρμένοι, πόρτες τσακισμένες,
ντουλάπια διαλυμένα…

Φυσικά, η παραβατική συμπεριφορά δεν αρχίζει και δεν τελειώνει αποκλειστικά
στα άψυχα αντικείμενα. Ο κλονισμός των σχέσεων εκδηλώνεται συχνά με προστριβές
με τους καθηγητές και με βίαιες συγκρούσεις ανάμεσα σε μαθητές.

Σε έρευνα του Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας αποδεικνύεται ότι
ένας στους πέντε μαθητές συμμετείχε σε βίαιες συμπλοκές μέσα στον σχολικό
χώρο, ενώ ένας στους τρεις έγινε θύμα επίθεσης από έναν ή περισσότερους
συμμαθητές του. Παράλληλα, εμφανίζεται κι ένα ποσοστό μαθητών που έχει
χειροδικήσει εις βάρος εκπαιδευτικών (πίνακας 5).