Δεν υπάρχουν «μοντέλα»

Οι ανθρώπινες κοινωνίες αναζητούν πάντοτε πρότυπα. Ανθρώπους ή άλλες
κοινωνίες που να τις εμπνέουν. Η αρχαία Αθήνα του Περικλή ενέπνεε τη Ρώμη.
Αθήνα και Ρώμη μαζί, ενέπνεαν το Βυζάντιο. Αργότερα, η Ρωσία ήθελε να πιστεύει
πως ήταν η «Τρίτη Ρώμη».

Έγιναν πρότυπα. Οι σύγχρονες κοινωνίες, όμως, δεν βρίσκουν πια πολιτικούς «γκουρού» να ακολουθήσουν ή να μιμηθούν, λέει ο Αντρέ Φοντέν

ΣΤΟΥΣ ΝΕΩΤΕΡΟΥΣ χρόνους, η Αγγλία ενέπνεε τους Γάλλους τον 18ο αιώνα. Και έναν
διάσημο Ευρωπαίο φιλόσοφο, τον Βολταίρο, τον ενέπνεε ­ στην κοινωνία που
οραματιζόταν ­ η Κίνα. Η μορφή Δημοκρατίας της κλασικής αρχαιότητας ενέπνευσε
τους Αμερικανούς επαναστάτες του 1876. Η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων τους είχε
τις ρίζες της στη Γαλλική Επανασταση του 1789.

Οι Μπολσεβίκοι της Ρωσίας, το 1917, ήθελαν να μιμηθούν τους Ιακωβίνους της
Γαλλίας. Πρότυπα και «συνταγές» αναζητούσαν πάντοτε και τα αντίπαλα στρατόπεδα
στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου. Η κάθε πλευρά είχε το δικό της μοντέλο ευτυχίας.

Μόνο που με τις συνταγές αυτές συμβαίνει αυτό που διείδε ο Τοκεβίλ και για την
περίπτωση των θρησκειών: Τις απειλούν τα σχίσματα και η αδιαφορία.

Ο ΑΝΑΤΟΛΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

Στον Ανατολικό κόσμο, σημαντικοί ηγέτες (Τίτο, Μάο, Κάστρο, Ντούμπτσεκ,
Γκορμπατσώφ) ενσάρκωσαν για λιγότερο ή περισσότερο χρόνο τα όνειρα για μία
καλύτερη ζωή. Στη Δύση, αμέσως μετά τον πόλεμο, με πρωτοπόρους τους Σουηδούς
και τους Άγγλους (που έβαλαν στη θέση τού Τσώρτσιλ τους Εργατικούς), διαδόθηκε
εντυπωσιακά το σοσιαλδημοκρατικό μοντέλο.

Ειδικά οι μεγάλοι ηττημένοι, η Γερμανία και η Ιαπωνία, εξελίχθηκαν σε
θαυμαστές των νικητών τους, και ιδίως των ΗΠΑ, τις οποίες θέλησαν να μιμηθούν.

Ακολούθησαν πρότυπα αμερικανικά, καθένας βέβαια με τον τρόπο του, και πολύ
γρήγορα ο κόσμος άρχισε να μιλά για γερμανικό και για ιαπωνικό «θαύμα».

ΓΕΡΜΑΝΙΑ, ΙΑΠΩΝΙΑ

Σε όλα όμως υπάρχει και η άλλη πλευρά. Η Γερμανία, κομμένη στα δύο, φορτωμένη
πυρηνικά όπλα κι απ’ τις δυο πλευρές, και ερειπωμένη από τον πόλεμο, πέρασε
πολύ δύσκολες μέρες. Η Ιαπωνία δούλεψε σκληρά, έγινε πρότυπο οικονομικής
ανάπτυξης στην Ασία, αλλά ποτέ δεν σιγουρεύτηκε εντελώς για την επιτυχία της.

Οι πρόσφατες κρίσεις ­ ανεργία στη Γερμανία, υποτίμηση του γιέν στην Ιαπωνία ­
δίνουν το μέτρο της αξίας της μεταφοράς προτύπων από τη μια χώρα στην άλλη.

Δίνουν επίσης το μέτρο της προσωρινότητας των κατά καιρούς ανθρώπινων
κατακτήσεων. Ούτε η Ιαπωνία αποτελεί πια «μοντέλο» ούτε η Γερμανία. Κανένας
δεν τρέχει να τις μιμηθεί. Και οι ίδιες αναζητούν νέους δρόμους, θέλουν
αλλαγή. Στη Γερμανία, ο Χέλμουτ Κολ, ο ιστορικός αυτός ηγέτης που κατάφερε να
πραγματοποιήσει το μέχρι πριν από λίγα χρόνια αδιανόητο, να ενοποιήσει τη χώρα
του, και μάλιστα χωρίς ν’ ανοίξει μύτη, βαδίζει πιθανότατα προς μια θεαματική
εκλογική ήττα.

Όμως να που όλα είναι σχετικά: Οι σοσιαλδημοκράτες ετοιμάζονται να διαδεχτούν
τον Κόλ χωρίς καν να μιλούν για κάποια συνταγή. Δεν φέρνουν κάποιο μοντέλο απ’
έξω. Το σύνθημα είναι, απλούστατα, «πραγματισμός». Υπάρχει ένας φόβος για τα
μοντέλα, μια ανησυχία για την αποτελεσματικότητά τους. Αλλά υπάρχει,
ταυτόχρονα, και μια σοβαρή, γενική, παγκόσμια έλλειψη αληθινά πειστικών προτύπων.

ΑΚΟΜΗ και στη Γαλλία ­ είναι χαρακτηριστικό ­ οι σοσιαλιστές του Λιονέλ Ζοσπέν
αποφεύγουν να αναφερθούν σε «πρότυπα». Κατάφεραν να κάνουν τους εταίρους τους
στην «πολυσυλλεκτική» Αριστερά να καταπιούν όχι μόνο την Ευρωπαϊκή Συνθήκη του
Άμστερνταμ, αλλά και μια ολόκληρη σειρά ιδιωτικοποιήσεων που πριν από δέκα
χρόνια θα προκαλούσαν φρίκη σε κάθε αριστερό ψηφοφόρο.

Ο Ζοσπέν, που όλοι μέχρι πρόσφατα τον είχαν για «δογματικό» αριστερό,
αποκαλύπτεται πλέον ­ όπως άλλωστε και ο πιθανός διάδοχος του Χέλμουτ Κόλ, ο
Γκέρχαρτ Σρέντερ ­ μαθητευόμενος του «πραγματισμού».

Μένει, ίσως, να παρατηρήσει κανείς τις ΗΠΑ, που θέλουν να πιστεύουν ότι σήμερα
αυτές είναι «το» μοντέλο για όλους. Η αμερικανική οικονομία βρίσκεται σε καλή
φάση, προς το παρόν, αλλά ατυχώς η εξαγωγή προτύπων είναι και σ’ αυτή την
περίπτωση μια άχαρη υπόθεση.

Διότι πρέπει να κοιτάξουμε και τη Ρωσία. Με τον ζήλο νεοφώτιστης, έβαλε τα
δυνατά της να ακολουθήσει τα αμερικανικά πρότυπα. Δεν προσπάθησε μάλιστα μόνο
η ίδια, προσπάθησαν και οι Αμερικανοί να τη «διδάξουν»: Πλήθος Αμερικανοί
σύμβουλοι μπαινόβγαιναν στο Κρεμλίνο τα τελευταία χρόνια. Το αποτέλεσμα,
αλίμονο, δεν δικαίωσε τις ελπίδες.

Παρ’ όλες τις συμβουλές, παρ’ όλες τις «ενέσεις» από το Διεθνές Νομισματικό
Ταμείο, όλα πήγαν στραβά, και η ρωσική οικονομία έγινε διεθνής κίνδυνος. Ίσως
να μην είναι τόσο απλή η έννοια του «μοντέλου» ­ όπως και η μεταφορά του.
Ίσως, με τις αλλαγές που συντελούνται στην Ευρώπη, και με τη νέα άνοδο της
(«πραγματιστικής») σοσιαλδημοκρατίας να υπάρχουν τώρα κάπως περισσότερες
ελπίδες. Το σίγουρο είναι πάντως ότι η Ευρωπη δικαιούται να γίνει περισσότερο
σεβαστή, και μπορεί να το καταφέρει.