Το χρονικό ενός σκληρού διλήμματος

ΟΤΑΝ το πρωί της 4ης Φεβρουαρίου 1997 στο υπουργείο Άμυνας της Κύπρου, σ’ ένα
παλιό κτίριο κοντά στο κέντρο της Λευκωσίας, η κυπριακή και η ρωσική
αντιπροσωπεία υπέγραφαν το συμβόλαιο για την αγορά των πυραύλων S-300, οι
απειλές, άμεσες και έμμεσες, είχαν ήδη διατυπωθεί κατά τρόπο που δεν σήκωνε παρερμηνείες.

ΙΟΥΝΙΟΣ ’96

Οκτώ μήνες πριν από την υπογραφή του συμβολαίου, ο τότε υπουργός Εξωτερικών
Αλ. Μιχαηλίδης ομολογούσε ότι η Κύπρος υφίσταται πιέσεις «για να βάλει στο
ψυγείο» τη σχεδιαζόμενη αγορά των πυραύλων και έδειχνε χωρίς να τις
κατονομάζει προς την κατεύθυνση των Ηνωμένων Πολιτειών.

Ένα μήνα πριν, οι Τούρκοι στρατηγοί στη συνεδρίαση του Συμβουλίου Εθνικής
Ασφαλείας της 29ης Νοεμβρίου είχαν ήδη αποφασίσει μέτρα που η Τουρκία θα
ελάμβανε σε περίπτωση μεταφοράς και εγκατάστασης των πυραύλων. Μεταξύ αυτών, η
καταστροφή των S-300 μέσα σε 24 ώρες, προληπτικά χτυπήματα εναντίον
στρατιωτικών στόχων της Εθνικής Φρουράς και ο πολλαπλασιασμός της
επιχειρησιακής δυνατότητας των τουρκικών στρατευμάτων στην Κύπρο.

Η Τανσού Τσιλέρ με ένα ταξίδι-αστραπή στη Μόσχα, δέκα ημέρες πριν από τη
συμφωνία, προσπάθησε να τη ματαιώσει και ο αρμόδιος για το Κυπριακό υφυπουργός
Ινάλ Μπατού δήλωνε πως η Τουρκία δεν θα παραμείνει απλός θεατής. Ο Βρετανός
υπουργός Εξωτερικών Μ. Ρίφκιντ, ο οποίος είχε πραγματοποιήσει επίσκεψη στην
Κύπρο, έλεγε πως η αγορά των πυραύλων είναι «ένα μεγάλο βήμα προς λάθος κατεύθυνση».

11 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ ’96

Η Ελλάδα απαντά διά στόματος του υπουργού Άμυνας Ά. Τσοχατζόπουλου αμέσως
μετά τη συνάντησή του με τον Κύπριο ομόλογό του. «Οποιαδήποτε επίθεση εναντίον
της Κύπρου αποτελεί αιτία πολέμου».

2 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ ’97

Η κρίση ξέσπασε αμέσως μετά την έκτακτη συνεδρίαση του Υπουργικού Συμβουλίου
της Κύπρου, που έδωσε το πράσινο φως για την υπογραφή της συμφωνίας.

Ο Τούρκος πρόεδρος Σ. Ντεμιρέλ απείλησε με πολεμική σύρραξη, θεωρώντας ότι
ανατρέπεται η ισορροπία δυνάμεων Ελλάδας – Τουρκίας, όπως είχε καθορισθεί από
τη Συνθήκη της Λωζάννης και τις συμφωνίες για την Κύπρο του 1960. Ο Ραούφ
Ντενκτάς εκτιμούσε ως πιθανή μιαν ένοπλη σύγκρουση. Ταυτόχρονα, έριχνε και
τους σπόρους της μετέπειτα πολιτικής του. Οι εξελίξεις οδηγούν προς τον
πόλεμο, έλεγε, όχι προς ενοποίηση της Κύπρου.

Δέκα ημέρες μετά την υπογραφή της συμφωνίας καταφθάνει σε ρόλο πυροσβέστη στο
τρίγωνο Λευκωσία, Άγκυρα, Αθήνα ο Κέρι Κάβανο, υπεύθυνος για τη Νότια Ευρώπη
στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Ο Αμερικανός διπλωμάτης προτείνει μορατόριουμ πτήσεων
πάνω από την Κύπρο και διάλογο για στρατιωτικά θέματα. Το κυριότερο, όμως,
επιτυγχάνει μια δήλωση από τον πρόεδρο Κληρίδη ότι οι πύραυλοι δεν πρόκειται
να εγκατασταθούν πριν περάσουν δεκαέξι μήνες. Ο Κάβανο μεταφέρει τις
διαβεβαιώσεις του Κύπριου προέδρου στην Άγκυρα και η κρίση αρχίζει να υποχωρεί
χωρίς όμως να εκλείπει.

Ήταν η πρώτη φορά που έγινε λόγος για αναβολή της εγκατάστασης των πυραύλων.
Ο πρόεδρος Κληρίδης εξήγησε όμως ότι το διάστημα αυτό ήταν το συντομότερο στο
οποίο η κατασκευάστρια εταιρεία μπορούσε να παραδώσει τους πυραύλους.

Λευκωσία και Αθήνα απορρίπτουν την πρόταση Κάβανο για μορατόριουμ, ενώ στην
Άγκυρα Ντεμιρέλ και Ντενκτάς εκδίδουν κοινή διακήρυξη με την οποία καθορίζουν
τις αντιδράσεις της τουρκικής πλευράς σε περίπτωση εγκατάστασης των πυραύλων
και έναρξης των ενταξιακών διαπραγματεύσεων Κύπρου – Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η θεωρία του προέδρου Κληρίδη περί «ενεργού ηφαιστείου» φαίνεται να αποδίδει,
παράλληλα όμως οι Αμερικανοί ασκούν πιέσεις και προς τη Ρωσία. Οι πύραυλοι,
αλλά και γενικότερα η προμήθεια όπλων στην Κύπρο είναι από τα θέματα που θέτει
η Μ. Ολμπράιτ στον Ρώσο ομόλογό της Γιεβγκένι Πριμακόφ στις 20 Φεβρουαρίου.

ΙΟΥΝΙΟΣ ’97

Το κλίμα αρχίζει να αλλάζει, καθώς οι Αμερικανοί στο παρασκήνιο εργάζονται
για συνάντηση Κληρίδη – Ντενκτάς και ο προεδρικός απεσταλμένος Ρίτσαρντ
Χόλμπρουκ δηλώνει πως θα επικεντρώσει τις προσπάθειές του σε θέματα ασφαλείας.

8 ΙΟΥΛΙΟΥ ’97

Λίγο πριν από τη συνάντησή του με τον Ντενκτάς, στο Τράουτμπεκ, ο Κληρίδης
ανοίγει ένα παράθυρο δηλώνοντας στο Ρώυτερ ότι η συμφωνία για τους πυραύλους
ίσως να ακυρωθεί αν επιτευχθεί συμφωνία στο Κυπριακό. Ο Ντενκτάς, όμως,
σκέφτεται άλλα. Ζητεί να μην εγκατασταθούν οι πύραυλοι και να διακοπεί η
ενταξιακή πορεία της Κύπρου, αν πρόκειται να υπάρξουν παραγωγικές συνομιλίες.
Ο δεύτερος γύρος των συνομιλιών Κληρίδη – Ντενκτάς στην Ελβετία ναυαγεί. Η
κατάρρευση των συνομιλιών και η απόφαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την έναρξη
ενταξιακών διαπραγματεύσεων με την Κύπρο μετατρέπουν τους τρεις τελευταίους
μήνες του ’97 σε μια περίοδο έντασης και απειλών. Αμέσως μετά το ναυάγιο στο
Μοντρέ, οι Τούρκοι αρχίζουν τους ελέγχους πλοίων στον Βόσπορο, με το πρόσχημα
ότι μεταφέρουν τους πυραύλους ή εξαρτήματά τους.

7 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ ’97

Επιχειρώντας να βάλει φρένο στο τουρκικό ντελίριο των απειλών, ο Πρωθυπουργός
Κ. Σημίτης απευθύνει προειδοποίηση προς την Άγκυρα ότι η Αθήνα στηρίζει την
εγκατάσταση των πυραύλων και οποιαδήποτε τουρκική ενέργεια θα ενεργοποιήσει
αυτομάτως το casus belli.

Το θερμόμετρο ανεβαίνει και πάλι. Μεγάλη πολιτικοστρατιωτική σύσκεψη στην
Άγκυρα αποφασίζει την εγκατάσταση πυραύλων στα κατεχόμενα ως αντίμετρο. Ο
πρόεδρος Κληρίδης καθορίζει ως προϋποθέσεις ακύρωσης της παραγγελίας την
αποδοχή της πρότασής του για αποστρατικοποίηση ή την επίτευξη ουσιαστικής
προόδου για λύση του Κυπριακου. Οι Αμερικανοί έχουν ήδη αρχίσει να εργάζονται
για την εξεύρεση συμβιβαστικής φόρμουλας και ο νέος συντονιστής του Στέιτ
Ντιπάρτμεντ Τομ Μίλερ αρχίζει την αποστολή του με ένα ταξίδι στην Άγκυρα. Ο
Χόλμπρουκ καταβάλλει αγωνιώδη προσπάθεια για να συμπεριληφθεί η Τουρκία στις
υπό ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

22 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ ’97

Ο Κύπριος υπουργός Εξωτερικών Γ. Κασουλίδης συναντάται με τη Μαντλίν Ολμπράιτ
στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Για πρώτη φορά Κύπριος επίσημος καταλαβαίνει πολύ καλά
πόσο έντονα αισθάνονται οι Αμερικανοί με το θέμα των πυραύλων. Οι πύραυλοι δεν
πρέπει να εγκατασταθούν και πρέπει να βρεθεί λύση.

Αν στη διάρκεια της προεκλογικής περιόδου οι «υποδείξεις» για ματαίωση της
παραγγελίας ατόνησαν αμέσως μετά οι ΗΠΑ επανέλαβαν τα διαβήματά τους, ενώ ο
Τόνι Μπλερ μαζί με τα συγχαρητήριά του στον κ. Κληρίδη έστειλε και την
προτροπή να μην εγκατασταθούν οι πύραυλοι.

8 ΜΑΡΤΙΟΥ ’98

Ο Ρ. Χόλμπρουκ ετοιμάζει τις βαλίτσες του για την Κύπρο και ο βοηθός του Τομ
Μίλερ που προηγείται δηλώνει φθάνοντας στη Λευκωσία ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες
αναμένουν αλλαγή της πολιτικής της κυπριακής κυβέρνησης για τους πυραύλους.
Πιέζουν για την αποδοχή της πρότασής τους για μορατόριουμ πτήσεων πάνω από την
Κύπρο με αντάλλαγμα την αναβολή εγκατάστασης

25 ΜΑΡΤΙΟΥ ’98

Όμως ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών Θεόδωρος Πάγκαλος διατυπώνει στη Μ.
Ολμπράιτ μια νέα πρόταση, που απορρίπτουν κατ’ αρχήν οι Ηνωμένες Πολιτείες.
Εισηγείται τη δημιουργία ζώνης απαγόρευσης πτήσεων πάνω από την Κύπρο με
ορισμένες εγγυήσεις.

31 ΜΑΡΤΙΟΥ ’98

Στη Μόσχα ο υπουργός Άμυνας Ά. Τσοχατζόπουλος συναντάται με τον πρόεδρο
Γιέλτσιν και ακούει τη διαβεβαίωση ότι οι πύραυλοι θα παραδοθούν κανονικά. Το
ναυάγιο των δύο επισκέψεων Χόλμπρουκ (Απρίλιος – Μάιος) και κατά συνέπεια της
αμερικανικής πρωτοβουλίας οδήγησε στο αδιέξοδο. Η Άγκυρα δεν διαπραγματεύεται
τους πυραύλους, εκτοξεύει μόνον απειλές. Ο πρωθυπουργός Γιλμάζ με δηλώσεις του
(29.5.97) σνομπάρει μάλιστα, δηλώνοντας «αν μπορούν ας τους εγκαταστήσουν». Η
άφιξη τριών ελληνικών μαχητικών στην αεροπορική βάση της Πάφου (16.6.97)
ανεβάζει την ένταση. Η Άγκυρα απαντά με μαζικές παραβιάσεις και ενίσχυση των
στρατευμάτων κατοχής.

20 ΙΟΥΝΙΟΥ ’98

Λίγες ημέρες αργότερα ο πρόεδρος Κληρίδης δημοσιοποιεί επιστολή του προς τον
γενικό γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών, με την οποία δηλώνει έτοιμος να
επανεξετάσει την εγκατάσταση των πυραύλων εφόσον σημειωθεί πρόοδος σ’ ένα
χρονοδιάγραμμα αποστρατικοποίησης. Η Αμερικανίδα υπουργός Εξωτερικών Μ.
Ολμπράιτ, με επιστολή της στον πρόεδρο Κληρίδη (αρχές Ιουλίου), εισηγείται να
μην πάρει η Κύπρος τους S-300, αλλά άλλους μικρότερου βεληνεκούς, έστω και ρωσικούς.

14 ΙΟΥΛΙΟΥ ’98

Το θέμα των μικρότερου βεληνεκούς πυραύλων συζήτησε ο κ. Κληρίδης στη Μόσχα με
τον Μπορίς Γιέλτσιν όχι όμως προς αντικατάσταση των S-300, ενώ ο υπουργός
Άμυνας της Κύπρου παρακολούθησε δοκιμαστικές εκτοξεύσεις των πυραύλων. Ο
πρόεδρος Κληρίδης διαβεβαίωσε τον Ρώσο πρόεδρο ότι η Κύπρος θα πληρώσει το
τίμημα της αγοράς των πυραύλων και θα τους παραλάβει. Το πότε είναι ένα θέμα
που συναρτάται με τις κινήσεις στη διεθνή σκακιέρα όπως δήλωσε ο ίδιος χθες.