ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Διανοούμενοι και εξουσία

Το διεθνές περιβάλλον αλλάζει δραματικά. Όλες οι γνωστές παραδοχές
υφίστανται μια ριζική αμφισβήτηση.

Ανατέλλει ή μεσουρανεί ήδη σε κάποιες χώρες η εποχή των βιομηχανιών της
τεχνητής νοημοσύνης (τηλεπικοινωνίες, ηλεκτρονικοί υπολογιστές κ.λπ.) που κατά
τη γνώμη ορισμένων σοβαρών ερευνητών ακυρώνουν την παραδοσιακή διάκριση μεταξύ
κεφαλαίου και εργασίας, η οποία αποτελούσε τη βάση της παραγωγικής δομής της
καπιταλιστικής κοινωνίας, όπως την είχε ανιχνεύσει ο Marx τον προηγούμενο
αιώνα (βλ. Thurow, The future of capitalism, 1996).

Η ιδεολογία του ατομισμού πρυτανεύει πλήρως στην καθημερινή μας ζωή. Ο
καθένας κλείνεται στον εμπειρικό του μικρόκοσμο. Η πολιτική απαξιώνεται και η
λατρεία του χρήματος καθορίζει το μοντέλο της ζωής μας.

Και ασφαλώς το ζήτημα που προβληματίζει ύστερα απ’ όλα αυτά είναι το εξής: Οι
διανοούμενοι τι κάνουν; Παρεμβαίνουν καθόλου στο κοινωνικό γίγνεσθαι για να
επηρεάσουν αυτές τις δραματικές αλλαγές που κυοφορούνται σε όλα σχεδόν τα
πεδία της πολιτικής μας ζωής; Για να αρθρώσουν και να ενσαρκώσουν ένα άλλο
όραμα, μια άλλη στάση ή φιλοσοφία ζωής;

Η απάντηση, δυστυχώς, στα παραπάνω ερωτήματα είναι αρνητική. Κοντά στην
απουσία μιας κοινωνίας πολιτών στη χώρα μας καταγράφεται και ένα σημαντικό
έλλειμμα που αφορά την κοινότητα των διανοουμένων. Οι τελευταίοι αγκυλωμένοι
μέσα στην αδράνεια ή συνδεδεμένοι με κομματικούς σχηματισμούς ή ισχυρά
επιχειρηματικά συμφέροντα αδυνατούν να εκφέρουν έναν αυτόνομο και αυτοτελή
κριτικό λόγο που θα επηρεάζει μορφωτικά και παιδευτικά τις εξελίξεις αυτού του τόπου.

Με βάση, λοιπόν, την κλασική διάκριση που είχε κάνει ο λαμπρός πολιτικός
φιλόσοφος Ant. Gramsci σε παραδοσιακούς και οργανικούς διανοούμενους, ας δούμε
πολύ σύντομα τους λόγους εκείνους που, κατά τη γνώμη μου, ακυρώνουν στη χώρα
μας, αλλά και γενικότερα τη διάπλαση τέτοιων διανοουμένων που θα παρεμβαίνουν
και θα διαμορφώνουν ενεργά το κοινωνικό και το πολιτικό γίγνεσθαι αυτού του τόπου.

Η πρώτη αιτία που διαβρώνει έναν διανοούμενο, ιδίως στους καιρούς μας, είναι η
εξειδίκευση. Όσο πιο ψηλά ανεβαίνει κανείς σήμερα στο εκπαιδευτικό σύστημα
τόσο πιο πολύ περιορίζεται σε ένα στενό γνωστικό πεδίο. Ακρωτηριάζεται έτσι η
καθολικότητα της γνώσης και το παλαιότερο ιδανικό του καθολικού ανθρώπου. Ο
άνθρωπος χάνει την ικανότητα να διαμορφώνει μία κοσμοαντίληψη και να παράγει
αντιλήψεις ή να αξιολογεί με οποιονδήποτε τρόπο γενικότερα ζητήματα που
συσχετίζονται με την ανθρώπινη ζωή και την οργάνωσή της. Το να είσαι ειδικός
σε κάποιο κλάδο του δικαίου σημαίνει να «κλείνεις την πόρτα» στην
κοινωνιολογία, την ιστορία, τη λογοτεχνία κ.λπ. Διαμορφώνεται έτσι ένας
ειδήμονας χωρίς αυτοτέλεια και δυναμική που μαθαίνει να ομιλεί τη «σωστή»
γλώσσα, να επικαλείται τις «σωστές» πηγές και να ελέγχει τη «σωστή» περιοχή.
Ακυρώνεται κατά συνέπεια ο οικουμενικός διανοούμενος, για τον οποίο συχνά
έκανε λόγο ο Μ. Foucault.

Η δεύτερη αιτία που αμαυρώνει την εικόνα ενός διανοούμενου είναι η κρίσιμη και
νευραλγική του σχέση με την πολιτική και επιχειρηματική εξουσία. Ο πραγματικός
διανοούμενος ούτε αξιωματούχος είναι ούτε υπάλληλος αφοσιωμένος στους
πολιτικούς στόχους μιας κυβέρνησης ή μιας εταιρείας ή ενός κομματικού
οργανισμού. Η διασύνδεση ή πολύ περισσότερο η εξάρτηση από αυτές τις
συγκεκριμένες μορφές της εξουσίας διαμορφώνει μία δυσάρεστη νοοτροπία στον
διανοούμενο· φοβάται έτσι μη φανεί υπέρ το δέον πολιτικός και διεκδικητικός.
Θέλει να διατηρήσει τη φήμη του ισορροπημένου και του μετριοπαθούς. Έτσι
επαγγελματικοποιείται και χάνει οριστικά τη δυνατότητα να υψώνει μία
ανεξάρτητη και κριτική φωνή στο κοινωνικό γίγνεσθαι. Τούτο δεν σημαίνει βέβαια
ότι μπορεί ο στοχαστής αυτός να διαφεύγει στο βασίλειο της αγνής σκέψης και
τέχνης, όπως ήθελε παλαιότερα ο J. Benda στο γνωστό του βιβλίο για την
προδοσία των διανοουμένων. Τα άτομα αυτά ανήκουν στην εποχή τους και μπορούν
να αντισταθούν μόνο αν αμφισβητήσουν τις επίσημες εκδοχές των γεγονότων που
προβάλλει η εξουσία ή τα διαρκώς ισχυρότερα ΜΜΕ ή ολόκληρα ρεύματα σκέψης που
συντηρούν το status quo.

Μια τελευταία αιτία που αποδιαρθρώνει την εικόνα ενός στοχαστή είναι το
μοντέλο της ζωής του. Ο διανοούμενος είναι μία «μορφή αντιπροσωπευτική», ένας
άνθρωπος που εκπροσωπεί με πρόδηλο τρόπο ­ με τη ζωή του δηλαδή ­ μία ορισμένη
οπτική γωνία προσέγγισης της πραγματικότητας. Όταν σκεφτόμαστε έτσι έναν
διανοούμενο σαν τον Sartre, ανακαλούμε αμέσως στο μυαλό μας τον ιδιαίτερο
χαρακτήρα του, την τόλμη του να μιλήσει για την αποικιοκρατία, τη στράτευση ή
την κοινωνική πάλη. Όταν σκεφτόμαστε τον Marx, ανακαλούμε ίσως τα λόγια του Ι.
Berlin για τις θυσίες που έκανε σε ολόκληρη τη ζωή του ο μεγάλος τούτος
φιλόσοφος για την αρμονική κοινωνία του μέλλοντος, όπως την οραματιζόταν ο
ίδιος. Δυστυχώς, στον χώρο μας ανθεί από καιρό το μοντέλο εκείνο των πολιτικών
και διανοουμένων που εισέρχονται στην πολιτική και διαμορφώνουν ένα απωθητικό
πρότυπο ζωής, το οποίο προσκρούει οπωσδήποτε στις ριζοσπαστικές αντιλήψεις που
πρεσβεύουν. Θυμίζουν έτσι έντονα την τυχοδιωκτική μορφή του Αλκιβιάδη που τόσο
εκφραστικά σκιαγραφεί η J. de Romilly στο ομώνυμο βιβλίο της.

Μπορεί η πορεία αυτή του διανοουμένου να είναι μοναχική. Θα πρέπει όμως
πάντοτε στη δύσκολη αυτή πορεία να θυμάται το γνωμικό του μεγάλου Φλωρεντίνου
(Δάντης – «Θεία Κωμωδία»): «Segui il tuo corso, e lascia dir le gentil (=
τράβα τον δρόμο σου και άσε τον κόσμο να λέει). Σε τελευταία ανάλυση, την τύχη
αυτής της χώρας δεν μπορεί να την καθορίζουν μόνο οι τραπεζίτες και οι
επαγγελματίες πολιτικοί.

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι αναπληρωτής καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ.