Στόχος, η σύνθετη σκέψη

Πού είναι η σοφία που έχουμε χάσει στη γνώση;

Πού είναι η γνώση που έχουμε χάσει στην πληροφορία;

Τ.S. Eliot, Χορικά από τον «Βράχο», 1

Οι σχετικοί πίνακες παρουσιάζουν τις επιδόσεις των μαθητών των χωρών που
συμμετείχαν στην Γ’ Διεθνή Μελέτη Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών (1996). Τα
αποτελέσματα αυτά εμφανίζονται στις περισσότερες εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις
για να αιτιολογήσουν την ανάγκη βελτίωσης της διδασκαλίας των μαθημάτων αυτών
και κυρίως την καθιέρωση κριτηρίων (στάνταρντς) στα προγράμματα των μαθημάτων,
τις διδακτικές μεθοδολογίες και την ανάπτυξη των προσόντων των εκπαιδευτικών.

Η Ελλάδα καταλέγεται μεταξύ των χωρών με επιδόσεις κατώτερες του γενικού μέσου
όρου. Η εικόνα αυτή δεν μπορεί να μας οδηγήσει σε ασφαλή συμπεράσματα σχετικά
με το τι και το πώς διδάσκεται στα ελληνικά σχολεία.

Χρειάζονται επιπλέον συγκριτικά στοιχεία σχετικά με το περιεχόμενο των
προγραμμάτων, τις μεθόδους διδασκαλίας και αξιολόγησης, το υπόβαθρο του
εκπαιδευτικού επαγγέλματος, το γενικότερο μορφωτικό κλίμα κάθε χώρας και τη
θέση που η εκπαίδευση καταλαμβάνει σε κάθε κρατικό σχηματισμό.

ΕΜΒΑΘΥΝΣΗ ΓΝΩΣΗΣ

Η μελέτη επιχειρεί να εντοπίσει μερικούς εκπαιδευτικούς παράγοντες που
χαρακτηρίζουν χώρες με υψηλότερα εκπαιδευτικά επιτεύγματα. Έτσι, για
παράδειγμα, ο σχετικός πίνακας μας παρουσιάζει το ποσοστό των διδακτικών
στόχων που καλύπτουν τα σχολικά βιβλία των χωρών οι οποίες συμμετείχαν στο
διαγωνισμό. Σύμφωνα με τα στοιχεία, στην Ελλάδα τα σχολικά βιβλία καλύπτουν ως
προς την αφομοίωση της ύλης ένα από τα υψηλότερα ποσοστά (90%), ενώ αντίθετα
καλύπτουν χαμηλότερα ποσοστά ως προς την ανάλυση – επίλυση προβλημάτων (6%),
την προσέγγιση της επιστημονικής μεθοδολογίας (1%), τη διερεύνηση του φυσικού
κόσμου (0%) και την ικανότητα επικοινωνίας (0%).

Το συμπέρασμα είναι ότι η έμφαση στο ελληνικό σχολικό πρόγραμμα δίνεται κυρίως
στην αφομοίωση εννοιών και πληροφοριών και λιγότερο στην απόκτηση ικανοτήτων
και δεξιοτήτων υψηλότερου επιπέδου. Αλλά και η ύλη που επιλέγεται πολλές φορές
καλύπτει τομείς που ενισχύουν την απομνημονευτική λειτουργία. Έτσι, οι μαθητές
μας που αποφοιτούν από τα σημερινά λύκεια δεν έχουν διδαχθεί καθόλου τη
σύγχρονη Φυσική, αφού η σχολική διδασκαλία περιορίζεται στην κλασική Φυσική,
όπως αυτή διαμορφώθηκε μέχρι τον 19ο αιώνα. Οι μαθητές, με τον τρόπο αυτό,
στερούνται της δυνατότητας να εμβαθύνουν στις σύγχρονες εξελίξεις της Φυσικής
και στις επιπτώσεις τους στην τεχνολογία, την κοινωνία και την ανθρώπινη σκέψη.

ΚΡΙΤΗΡΙΑ

Τα νέα προγράμματα σπουδών που εκπόνησε το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο εισάγουν
στην ελληνική εκπαίδευση στόχους, μεθοδολογία και περιεχόμενο στη διδασκαλία
σε κάθε γνωστικό αντικείμενο σε όλη τη διάρκεια της σχολικής ζωής κατά τάξη
και διδακτική ενότητα. Η επιτυχής εφαρμογή τους στα νέα σχολικά βιβλία και στη
διδακτική πράξη χρειάζεται να επικεντρωθεί σε κεντρικά εθνικά κριτήρια
επίτευξης συγκεκριμένων στόχων. Στις Φυσικές Επιστήμες τα κριτήρια αυτά κατά
την εκτίμησή μας πρέπει να λάβουν υπόψη ανάγκες όπως:

* Τη μείωση της πληροφορικής διδακτικής ύλης ιδίως στα σχολικά βιβλία και την
εμβάθυνση σε σημαντικές ιδέες και έννοιες-κλειδιά.

* Την ενότητα ανάμεσα στην αφομοίωση γνώσεων και στις διαδικασίες απόκτησής
τους. Συγκεκριμένα, είναι αναγκαίο να μετατοπισθεί το βάρος από τη μάθηση που
στηρίζεται αποκλειστικά στη μετάδοση πληροφοριών/γεγονότων στη μαθηση που
βασίζεται στη διερεύνηση, στις διαδικασίες απόκτησης γνώσεων, στη μεθοδολογία
επίλυσης προβλημάτων, στην κατανόηση της ιστορίας και της φύσης των επιστημών
και των επιπτώσεών τους στην τεχνολογία, την κοινωνία και την προσωπική ζωή.

* Την οικοδόμηση από τους ίδιους τους μαθητές της γνώσης – μόρφωσης, μέσω της
αξιοποίησης – τροποποίησης των προγενέστερων εμπειριών και αντιλήψεών τους.

* Τη σύνδεση των Φυσικών Επιστημών με τα άλλα γνωστικά αντικείμενα και με το
σύνολο της εκπαίδευσης.

* Την υιοθέτηση μεθόδων αξιολόγησης που θα ενισχύουν τους διδακτικούς στόχους,
θα βελτιώνουν τα εκπαιδευτικά προσόντα και τις ευκαιρίες μάθησης.

* Την ανάπτυξη του εκπαιδευτικού επαγγέλματος ως προς τη γνώση της επιστήμης
και τη γνώση σχετικά με τη μάθηση, τη διδακτική και παιδαγωγική μεθοδολογία.

ΣΥΝΘΕΤΗ ΣΚΕΨΗ

Οι προηγούμενες αναφορές περιλαμβάνουν την καθιέρωση κριτηρίων μάθησης για
όλους τους μαθητές και κυρίως την καλλιέργεια μιας «μορφωτικής κουλτούρας»
αυξημένων προσδοκιών από την εκπαίδευση. Βρισκόμαστε ακόμα στην αρχή μιας
μακράς πορείας και πρέπει να καταβληθεί μια τεράστια πνευματική-μορφωτική
προσπάθεια, ώστε να προσεγγίσουμε αυτό που ο Ε. Μορέν έχει αποκαλέσει
«μεταρρύθμιση της σκέψης» ως κεντρικό στοιχείο της μεταρρύθμισης θεσμών και
προγραμμάτων. Δηλαδή, τον μετασχηματισμό της σχολικής γνώσης σε μια σύνθετη,
διαθεματική και διεπιστημονική μεταγνώση, ικανή να προσεγγίσει την
πολυπλοκότητα του σημερινού κόσμου.

Ο Χρίστος Δούκας είναι δρ Εκπαιδευτικής Πολιτικής.