ΣΗΜΑΤΑ

… για ένα λαό, είσαι ρατσιστής. Αλλά και καλό, βέβαια. (Δεν είναι μήπως κάθε
λαός ρατσιστής ­ υπέρ του εαυτού του;). Με τους Εβραίους ωστόσο τα πράγματα
είναι περίπλοκα. Ούτε οι ίδιοι δεν τολμούν να διακηρύξουν πόσο συνέβαλαν σ’
αυτό που λέμε ευρωπαϊκό πολιτισμό, σύγχρονη «Δυτική» σκέψη. Και ας μη
συγκρίνεται η συνεισφορά τους (για να το δούμε κι εμείς λίγο ρατσιστικά) παρά
μόνο με των Ελλήνων, των οποίων οι ιδέες αποτέλεσαν τη βάση της σκέψης αυτής.
Μια ασυνήθιστη έκθεση, που άνοιξε στην Τεργέστη και θα κρατήσει 4 μήνες,
αγκαλιάζει το θέμα, με τον γενικό τίτλο «Δρόμοι του κόσμου: Βερολίνο, Βιέννη,
Πράγα, Βουδαπέστη, Τεργέστη. Εβραίοι διανοούμενοι και ευρωπαϊκή κουλτούρα,
1880-1930». Εκεί, ιππαστί στο 1900, έγιναν τα περισσότερα, λέει στην ιταλική
«Κορριέρε» ο οργανωτής, ιστορικός Ρικκάρντο Καλιμάνι.

… ο Φραντς Κάφκα, ο Σίγκμουντ Φρόυντ, ο Άλμπερτ Αϊνστάιν, δεν ήταν παρά
κορυφές του παγόβουνου. Τα οργιωδώς δημιουργικά εκείνα χρόνια μας έδωσαν ακόμη
τις σελίδες του Χέρμαν Έσσε και του Μαξ Μπροντ, τις πολύχρωμες κυράδες του
Όσκαρ Κοκόσκα και την αχαλίνωτη «Ιουδήθ» του Γκούσταβ Κλιμτ. Και φυσικά, τους
ήχους του Γκούσταβ Μάλερ και τη δωδεκατονική επανάσταση του Άρνολντ
Σαίνμπεργκ. Όσο για πούρα επανάσταση, για μύηση του προλεταριάτου, ο Καρλ Μαρξ
και η Ρόζα Λούξεμπουργκ κράτησαν τη σημαία ψηλά. Ακούραστοι, αεικίνητοι,
ταραξίες, οι «περιπλανώμενοι Ιουδαίοι» της Μεσευρώπης και των παρυφών
κινούνταν ­ όπως και οι σούπερ-Οδυσσείς, οι Έλληνες ­ ανάμεσα στους άλλους
λαούς, τους Ακίνητους, τους βιδωμένους, σπέρνοντας ιδέες, έργα, κέφι και
πυρετό. Στα ψυχαναλυτικά ντιβάνια και στα σαλόνια της Βιέννης, στα βουερά
καφενεία της Βουδαπέστης και της Τεργέστης, ο χρόνος γεννούσε χρόνο, πολύ πιο
ορμητικά ­ και σημαντικά ­ απ’ ό,τι συνήθως.

… είναι σύνθετο. Οι Εβραίοι ήταν νομάδες γεωγραφικά, γιατί τους έλειπε η
πατρίδα. Πνευματικά γιατί είχαν γίνει εξπέρ στην αιρετική αναζήτηση, την
αντιδογματική σκέψη. Αντάρτες με προσωπεία συχνά κομφορμιστή, πετούσαν την
εβραίικη σκούφια τους για το Άλλο, για το Καινούργιο, για το Αντί.
Ανατρέχοντας στην εποχή, μερικοί ιστορικοί αποδίδουν την πνευματική εκείνη
άνθηση, μεταξύ άλλων, στο τότε φαινόμενο της ανάπτυξης των πόλεων. Απρόθυμος ή
εμποδιζομενος ν’ αγοράσει γη και να δεθεί μ’ αυτήν, να γίνει γεωργός ή
κτηνοτρόφος, ο άπατρις έβρισκε τον εαυτό του στην ογκούμενη πόλη. Μια δεύτερη
πηγή του εβραϊκού δυναμισμού ήταν, φυσικά, η προσήλωση στην παράδοση ­ την
οποία οι Εβραίοι ουδέποτε απαρνήθηκαν ­ και το βαθύ, σχεδόν παράλογο πάθος
τους με την Ιστορία.

… της θρησκευτικής εικονογραφίας, εξ άλλου, ευνόησε έμμεσα την αφηρημένη
σκέψη ­ εξ ου, όπως και στους Άραβες, οι εβραϊκές επιδόσεις στη θεωρία και
στους αριθμούς. Η ιδιότυπη γλωσσική τους περιπέτεια (πολυγλωσσία, καθώς η
αραμαϊκή δεν είχε ακόμη αναστηθεί, η γίντις ήταν υπό διαρκή ανάπλαση, και οι
περισσότεροι μιλούσαν και τη γλώσσα του εκάστοτε τόπου τους) τους έκανε
ευαίσθητους στα πάθη και τα τερτίπια του λόγου: ό,τι πρέπει για συγγραφέα ή
φιλόσοφο. Και μην ξεχνάμε, εν τέλει, την κατάσταση του πληγωμένου, που βγάζει
απ’ το τραύμα του, όπως το στρείδι, προϊόντα λαμπερά. Του δημιουργικού ­
επειδή τον κυνηγούν. Διότι παραήταν, βέβαια, ανησυχητικοί οι Εβραίοι.
Παραείχαν περί πολλού τις ρίζες τους. Παραδούλευαν κιόλας, χαλούσαν την πιάτσα.