ΣΗΜΑΤΑ

… αυτές οι ελεύθερες μέρες, οι κερδισμένες (για τη χαρά ή τη φθορά), κάνουν
επίκαιρο το μέγα αίνιγμα του Χρόνου. Το κακό, γράφει στη «Στάμπα» ο
κοινωνιολόγος Μαουρίτσιο Νταπόρ, είναι ότι δεν ξέρουμε τι εστί χρόνος. Ποιητές
και φιλόσοφοι όλο κι έχουν κάτι υποψιαστεί. Αλλά επιμένουν κυρίως στο δέος που
το θέμα τούς προκαλεί. «Δεν βλέπεις τι κάνει ο χρόνος στις πέτρες; ­ ρωτά ο
Λουκρήτιος. ­ Δεν βλέπεις πως και οι πιο περήφανοι των πύργων γίνονται
σκόνη;». Παρόμοιο δέος για τον χρόνο εκφράζει και ο Σαίξπηρ στα Σονέτα του.
Απόκειται στους φυσικούς να βρουν, αν μη τι άλλο, τους νόμους. Ο Ισαάκ Νεύτων,
στις «Μαθηματικές Αρχές της Φυσικής Φιλοσοφίας» του, γράφει: «Ο απόλυτος
χρόνος, ο αληθινός, ο μαθηματικός, είναι εκ φύσεως άσχετος προς οτιδήποτε, και
έχει τη δική του ταχύτητα». Άσχετος, δηλαδή, ακόμη και απ’ τα ρολόγια.

… φυσικός, ο Ρούντολφ Κλάουζιους, συνέλαβε τον περασμένο αιώνα την ιδέα ότι
χρόνος είναι η «εντροπία των σωμάτων». Το διάστημα δηλαδή που απαιτείται για
την «τροπή» (εξέλιξη, ωρίμανση, παρακμή) κάθε πράγματος, κάθε όντος ­ και όλων
μαζί. Χρειάστηκε να καταπιαστεί με το ζήτημα ο Λούντβιχ Μπόλτσμαν για να
γίνουν τα πράγματα λίγο σαφέστερα, αν όχι πιο ανησυχητικά. Η εντροπία τείνει
προς την αταξία, αποφάνθηκε. Είναι μια υπόθεση συνεχούς αλλαγής, αέναης
διατάραξης των δεδομένων. Εξ ου και η πρώτη διατυπωμένη αρχή για τη φορά του
χρόνου: «Ο χρόνος τρέχει προς τα εκεί όπου αυξάνεται η αταξία». Τη νύχτα της
5ης Σεπτεμβρίου 1906, η αταξία στο μεγάλο αυτό μυαλό αυξήθηκε για τα καλά. Ο
Μπόλτσμαν έθεσε τέρμα στη ζωή του.

… ήταν εκείνος που θα έκανε το επόμενο μεγάλο βήμα. Κάθε «σύστημα», το κάθε
τι, αποφάνθηκε, έχει τον δικό του χρόνο. Επί πλέον ο χρόνος, στην επαφή του με
την ύλη, επιβραδύνεται ­ κοντοστέκεται. Η έννοια του παρόντος είναι σχετική.
«Δεν υπάρχει “τώρα” ταυτόχρονο για όλους». Σχετική συνεπώς και η έννοια του
μέλλοντος, όπως και του παρελθόντος. Ο Χέρμπερτ Τζωρτζ Ουέλς, κινούμενος
μεταξύ φυσικής και λογοτεχνίας, έκανε μια κοφτερή παρατήρηση: «Κοιτάξτε τα
διαδοχικά πορτραίτα ενός ανθρώπου ­ λέει. ­ Εδώ είναι 8 χρόνων, εδώ 17, εδώ 23
και ούτω καθ’ εξής. Πρόκειται, προφανώς, για τομές. Για τρισδιάστατες
απεικονίσεις ενός τετραδιάστατου όντος το οποίο, όμως, είναι μοναδικό και
αναλλοίωτο». Ο Αϊνστάιν φαίνεται να συμφωνεί. Σε μια σχεδόν ανατριχιαστική
παρατήρησή του, αποφαίνεται: «Για μας που πιστεύουμε στη φυσική, η διάκριση
μεταξύ παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος έχει μόνο την αξία πεισματικής αυταπάτης».

… η διάκριση δεν υφίσταται, τι είναι ο χρόνος; Ένας μονόλιθος; Ένα αυτόνομο
ρευστό ­ που δεν ρέει καν; Η έννοια του χρόνου ως τοπίου εξ αρχής
ολοκληρωμένου διερευνάται με ζήλο, σχεδόν μυστικιστικό, από τη σύγχρονη
φυσική. Ο χρόνος, στην αντίληψη αυτή, εμφανίζεται ως βιβλίο στο οποίο καθένας
μας ή όλοι μαζί έχουμε φτάσει σε κάποια συγκεκριμένη σελίδα. Αλλά και οι
υπόλοιπες σελίδες έχουν γραφεί και τυπωθεί ­ υπάρχουν. Απλώς, τις αγνοούμε, εν
αναμονή βέβαια της στιγμής που θα τις αναγνώσουμε. Το αινιγματικό αυτό βιβλίο,
ο μονόλιθος, ο Αϊνστάιν, έχουν ασφαλώς τη γοητεία τους. Μόνο που γεννούν ­ και
αφήνουν αναπάντητο ­ το επόμενο μέγα ερώτημα: τι απομένει, ύστερα απ’ όλα
αυτά, από την περίφημη «ελεύθερη βούλησή» μας.