Έδωσε πολλά, δεν κράτησε τίποτα

«Από το ποτέ ως το μέλλον και ως την αιώνια στιγμή», αυτό που πάντα
αναζητούσε ο Γιάννης Φέρμης ήταν ο λόγος και η επιβεβαίωση της ανθρώπινής του
ύπαρξης. Μέσα από τα μικρά και μεγάλα «θεατρικά» πεπραγμένα μιας σκληρής
καθημερινότητας που άλλοτε τον σήκωνε ψηλά ­ να αναμετρηθεί αυτός ο ισχνός και
αδύνατος με ισχυρούς ανέμους ­ και άλλοτε τον κρατούσε αλυσοδεμένο με την
ανάγκη και το «τώρα», διδάχτηκε αυτό που ελάχιστοι άνθρωποι μπορούν να
διδαχθούν: «Το όνειρο ζει περισσότερο. Το ταξίδι κάποτε τελειώνει…».

Γιάννης Φέρμης. Το παλιό σεντούκι των αναμνήσεων… Αυτό που απέμεινε. Και η αίσθηση της χαράς ότι ακόμη και σήμερα μικρά παιδιά γελάνε…

ΕΔΩΣΕ πολλά και δεν κράτησε τίποτα ­ ούτε καν την τελευταία σφαίρα για τον
εαυτό του. Έδωσε φως. Έδωσε λάμψη. Έδωσε γέλιο και μαγεία. Ταξίδεψε και
περιπλανήθηκε στη «γη των αγγέλων και των δαιμόνων». Μέσα από ένα τρόλεϊ και
ένα λεωφορείο είδε την Αθήνα, την πόλη των εφηβικών ονείρων του, να
μεταμορφώνεται και αργά, αλλά σταθερά να τρώει ένα-ένα τα παιδιά της. Και
απέκτησε τη σοφία του απλού ανθρώπου που ύστερα από 40 χρόνια προσφοράς στο
θέατρο και τον κινηματογράφο γίνεται απόμαχος της δουλειάς που έθρεψε το είναι
του και ομολογεί: «Τίποτα δεν ήμουν! Μονάχα ένας δευτεραγωνιστής δίπλα σε
αξιόλογους πρώτους…».

Ογδοήκοντα ετών. Με ένα λόγο μεστό, γλυκύτατο. Δίχως εξάρσεις και παραφορές.
Δίχως να ενδύεται τον μανδύα του κατατρεγμένου… Και δίχως να αφαιρεί το
πολύτιμο ρούχο της αξιοπρέπειάς του.

Τώρα, λέει, που βρίσκεται στον τελευταίο σταθμό του ταξιδιού, τώρα που ο
καρκίνος του γίνεται περισσότερο βασανιστικός και άρχισε να υποφέρει και το
συκώτι, τώρα που λίγο-πολύ οσμίζεται τη μυρουδιά της αντίπερα όχθης, τώρα θα
μπορούσε, για πρώτη φορά στη ζωή του, να ζητήσει (από την Πολιτεία και όχι
τους ανθρώπους) το δικαίωμα σε μια μικρή τιμητική σύνταξη. Γιατί αυτή που
παίρνει ­ «τα 9 χιλιάρικα τον μήνα που ‘γιναν 110 χιλιάρικα σήμερα, ύστερα από
είκοσι χρόνια» ­ δεν επαρκούν για να αναχωρήσει έτσι όπως έζησε: με αξιοπρέπεια…

ΕΓΩ ΧΡΩΣΤΑΩ…

Η ανέχεια τον εξανάγκασε να αποσυρθεί εδώ και πέντε χρόνια στα πατρογονικά του
­ στη Λάρισα που τον ανάστησε ­ κοντά στους συγγενείς του. Αλλά δεν θέλει να
γίνει βάρος μεγαλύτερο στα ανίψια του. Νιώθει άβολα, νιώθει παράξενα, θέλει
την αγάπη τους, αλλά δεν θέλει να στερούνται τίποτα για χάρη του: «Ούτε τον
Θύμιο Καρακατσάνη θέλω να επιβαρύνω που απ’ το υστέρημά του προσφέρθηκε να μου
στέλνει ισόβια σύνταξη 200.000 δραχμών τον μήνα. Ξέρει από καρκίνο εκείνος,
κατάλαβε… Με έκανε και έκλαψα, τον αγαπάω για τη μεγαλοψυχία του, αλλά
ντρέπομαι, πραγματικά ντρέπομαι… Κανείς δεν μου χρωστάει, εγώ χρωστάω…».

Εκείνος «χρωστάει». Να μας δίνει μαθήματα. Του μέτρου, αλλά και της
υπεροχής… Του αγώνα να κερδηθεί ακόμα και ένα δευτερόλεπτο ζωής ­ μέσα από
τη χημειοθεραπεία. Της πάλης να έχει νόημα αυτό το δευτερόλεπτο «αλλιώς δεν
αξίζει, καλύτερα να ταξιδεύει κανείς όσο είναι καλός ο καιρός…».

Με ευνοϊκό καιρό ή με θαλασσοταραχή, εκείνος πάντα ταξίδευε και με το ίδιο
πάθος. Κουράστηκε, αποκαρδιώθηκε λιγάκι τώρα: «Τα πόδια μου ίσα που με
κρατάνε». Αλλά μπορεί ακόμα να περπατήσει, μέρα παρά μέρα από το σπίτι που τον
φιλοξενεί ως το Κρατικό Νοσοκομείο της Λάρισας. Για μια μικρή παράταση:
«Χρόνια με ταλαιπωρεί αυτή η κατάσταση, χρόνια υποφέρω… Αλλά αντέχω. Για
πόσο ακόμη, δεν ξέρω… Έδωσε τιμητικές συντάξεις σε πολλούς παλαιότερα ο κ.
Μικρούτσικος. Εγώ έμεινα απέξω, θεωρήθηκα προφανώς ότι τίποτα δεν πρόσφερα…».

Δεν μπήκε το όνομά του στον κατάλογο των τιμωμένων ­ όπως και πολλών άλλων που
πολλά άξιζαν, αλλά τρίμματα εισέπραξαν. Αναρωτιέται αν θα μπορούσε σήμερα να
«τιμηθεί» για τον αγώνα που δίνει για την αρρώστια… Που είναι αγώνας για την
αξιοπρέπεια: «Δεν θα χάσει πολλά το κράτος, πόσο πια θα ζήσω;».

ΓΕΛΑΝΕ ΑΚΟΜΗ…

Είκοσι χρόνια τώρα, τον σταματάνε άνθρωποι στον δρόμο και τον ρωτάνε: «Μα
γιατί δεν παίζετε πια, κύριε Φέρμη;». Και ο γλυκύτατος κύριος Φέρμης δακρύζει
από συγκίνηση που ακόμα τον θυμούνται: «Μου φαίνεται απίστευτο να με ξέρουν
μικρά σημερινά παιδιά. Μου φαίνεται απίστευτο που γελάνε ακόμα μαζί μου οι
άνθρωποι… Είναι σαν να μην έχει αλλάξει τίποτα!».

Είναι η μεγαλύτερη ανταμοιβή που θα μπορούσε να έχει ποτέ ένας παλαίμαχος
ηθοποιός, με τη φλέβα του κωμικού από γεννησιμιού του: να γελάνε τα παιδιά
μαζί του. Να αφήσει πίσω του μνήμες. Και γέλιο ανάκατα με δάκρυ… Και ας μην
έγινε, παρά σπανίως, πρωταγωνιστής. Άλλωστε αυτοί που θεωρούνται «δεύτεροι»,
κάνουν τους πρώτους πρώτους!

ΗΘΟΠΟΙΟΣ γεννήθηκε και μόνο ηθοποιός ήθελε να γίνει. Αψήφησε τις αντιρρήσεις
των δικών του και τελειώνοντας το Γυμνάσιο πήρε το τρένο από τη Λάρισα για την
Αθήνα. Ήταν ο «τρίτος καλύτερος» της «σειράς» του που έδωσε εξετάσεις στη
Σχολή Εθνικού Θεάτρου, 57 χρόνια πριν, το 1941. Τρία χρόνια μετά, με «λίαν
καλώς» στο χαρτί του, του προτάθηκε να παραμείνει στις μέσα επάλξεις του
Εθνικού Θεάτρου. Αλλά εκείνος προτίμησε να στραφεί στην επιθεώρηση που ήταν
στο «πετσί» του.

Όντας στρατιώτης, επιβίωνε οικονομικά δουλεύοντας σε στρατιωτικό θίασο, στην
οδό Κοραή. Εκεί τον είδε ο Νίκος Σταυρίδης. Και τον πήρε μαζί του στη
Θεσσαλονίκη και αργότερα στο θέατρο «Βέμπο» στην Αθήνα.

ΜΕ ΣΟΥΛΟΥΠΙ

Στο «Βέμπο» τού έδωσαν μεροκάματο σαράντα δραχμές. Έβαλε τις φωνές ο Σταυρίδης
και πήρε εξήντα… Υποδυόταν έναν κακομοίρη δημόσιο υπάλληλο που δύσκολα τα
έβγαζε πέρα. Και υποδυόταν τόσο καλά τον δικό του ρόλο στη ζωή, που όλα τα
καλλιτεχνικά σχόλια της εποχής ανέφεραν «εκείνον τον καινούργιο» που είχε ένα
περίεργο σουλούπι κωμικού και ήταν τόσο καλός…

Πάντα ήταν ισχνός και μικροκαμωμένος ο Γιάννης Φέρμης. Και επειδή πάντα έπαιζε
ρόλους αδικημένων και… πεινασμένων, του «πήγαινε»! «Έλα εδώ, βρε φίρμα» του
φώναζε η Βέμπο ­ που τον κατασυμπαθούσε ­ όταν τον έβλεπε από μακριά. Κι
εκείνος γελούσε. Αλλά «φίρμα», με την κλασική έννοια, ποτέ δεν έγινε. Γιατί
αυτό δεν του «πήγαινε». Και δεν το επεδίωξε.

ΤΑ ΧΡΗΜΑΤΑ

Όπως δεν επεδίωξε στις τέσσερις δεκαετίες ενεργού δράσης που ακολούθησαν να
γίνει κάτι άλλο απ’ αυτό που ήταν. Όπως δεν επεδίωξε να πληρωθεί αυτό που
άξιζε. Τον φώναζαν σε διάφορες δουλειές και τον ρωτούσαν: «Πόσα χρήματα
θέλετε, κύριε Φέρμη;». Κι εκείνος κοκκίνιζε και απαντούσε: «Ό, τι νομίζετε
εσείς». Εκείνοι βεβαίως ­ οι θιασάρχες και οι παραγωγοί ­ «νόμιζαν» πάντα τα
λιγότερα για τον Φέρμη. Και ο Φέρμης, πάντα πεινούσε στη ζωή του ή κι αν δεν
πεινούσε «έτρωγα πολύ λίγο», όπως και στα έργα του! Ζούσε δύσκολα ο Φέρμης που
τόσο γέλιο σκόρπαγε… Δεν απέκτησε ποτέ σπίτι ή αυτοκίνητο, δεν έμπαινε (παρά
σε περίπτωση μεγάλης ανάγκης) σε ταξί και κυκλοφορούσε πάντα σ’ αυτήν την πόλη
που τόσο αγάπησε με τρόλεϊ ή λεωφορείο «για να την απολαμβάνω από ψηλά καλύτερα»…

ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ

Πενήντα ταινίες, αναρίθμητα θεατρικά έργα. Θυμάται με συγκίνηση το πέρασμά του
από το «Ποτέ την Κυριακή» με τη Μελίνα και τον Ζυλ Ντασσέν. Τον μικρό του ρόλο
που του φάνηκε μαγικός στο «Άν όλες οι γυναίκες του κόσμου…». Την εσωτερική
του θέρμη στο «Χίλιες και μία νύχτες»… Θυμάται τότε που έγινε… σπίρτο.
Ήταν στο θέατρο «Ακροπόλ». Η προετοιμασία για το έργο κράτησε μόνο λίγες
ημέρες. Και όλα έγιναν τόσο γρήγορα, που ξέχασαν να δημιουργήσουν τον δικό
του… ρόλο. Στον χαμό της τελευταίας στιγμής, κάποιος τον κοίταξε από πάνω
μέχρι κάτω και του λέει: «Καλά, εσύ θα κάνεις το… σπίρτο»! Και έκανε τον
άνθρωπο – σπίρτο! Ένα σπίρτο που απλώς κατέβαινε μια σκάλα. Αλλά ήταν τόσο
απολαυστικός, που κάθε βράδυ το κοινό αδημονούσε να έρθει η στιγμή που θα…
κατέβαινε το σπίρτο. Κι ύστερα τα καμαρίνια γέμιζαν από ανθρώπους που ήθελαν
να τον αγγίξουν και να τον αγκαλιάσουν!