ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Μια αδικημένη σπορά

Ας μου επιτραπεί απ’ αυτή τη θέση να κάνω μνεία δίκην αφιερώματος στην
συντεχνία μου, όλων εκείνων που διακόνησαν με κύρος, συνέπεια και γνώση τη
θεατρική κριτική.

ΟΣΟ ΠΕΡΝΑ ο καιρός τόσο πιο πολύ και τραγικά συνειδητοποιούμε ότι η κριτική,
κυρίως, σκέψη στον τόπο μας πέρασε, προς τιμήν τους βέβαια, από τις στήλες των
εφημερίδων και ολίγων περιοδικών. Ο δοκιμιακός λόγος στην Ελλάδα, αντίθετα με
ό,τι συμβαίνει στον υπόλοιπο κόσμο όπου το δοκίμιο συντάσσεται με άνεση χρόνου
και κυκλοφορεί ως βιβλίο, εδώ συντάσσεται εν θερμώ μέσα στα πιεστικά όρια
χώρου και χρόνου της εφημερίδας.

Σκέφτομαι πως θεμελιώδεις θεωρητικές έριδες όπως π.χ. του Φώτου Πολίτη με τον
Καρβούνη, του Τσάτσου με τον Σεφέρη, του Πλωρίτη με τον Μινωτή φιλοξενήθηκαν
είτε σε εφημερίδες είτε σε περιοδικά. Είναι σημαντικό να σκεφτεί κανείς ότι
ακόμα και ολόκληρες θεωρίες χτίστηκαν άρθρο άρθρο στις επιφυλλίδες· π.χ. ο
άξονας της σκέψης του Κ. Θ. Δημαρά, οι κύριες φιλοσοφικές ιδέες του Τερζάκη
πάνω στο υπαρξιακό, το αισθητικό και το ηθικό πρόβλημα διατυπώθηκαν ως
επιφυλλίδες· οι παιδαγωγικές, αισθητικές, εκλεκτιστικές θέσεις του
Παπανούτσου, τα αισθητικά άρθρα του Βάρναλη, οι ταξιδιωτικές εντυπώσεις του
Καζαντζάκη, του Ουράνη, του Θεμ. Αθανασιάδη – Νόβα, του Θεοτοκά, του Ι.Μ.
Παναγιωτόπουλου, οι αναλύσεις για το αρχαίο δράμα του Δρομάζου, τα μαθήματα
Δημόσιου Λόγου του Πλωρίτη, η Λογοτεχνική Κριτική του Βαρίκα, οι καβαφικές
μελέτες του Μαλάνου, του Σαββίδη, τα εξαίσια αισθητικά δοκίμια της Σέμνης
Καρούζου, του Μανόλη Ανδρόνικου, οι κριτικές αποτιμήσεις των εικαστικών
γεγονότων του Ζαχ. Παπαντωνίου, του Μανόλη Χατζηδάκι, του Μαρίνου Καλλιγά, της
Βακαλό, οι μουσικές κριτικές καταθέσεις της Σπανούδη, του Δούνια, του
Χαμουδόπουλου, του Λεωτσάκου, από τις εφημερίδες πέρασαν και οι περισσότερες
έμειναν φυλακισμένες στις εφήμερες στήλες του τυπωμένου χαρτιού.

Για να επανέλθω στην στενότερη, οικειότερη συντεχνία μου. Η θεατρική κριτική
και ως εκ τούτου η κριτική ιστορία της νεοελληνικής θεατρολογίας,
δραματολογίας και παραστασιολογίας είναι κατατεθειμένη στις στήλες των
εφημερίδων και μερικών περιοδικών. Σήμερα που οι θεατρολογικές σπουδές στον
τόπο μας έχουν ριζώσει, μεστώνουν και άρχισαν να βγάζουν καρπούς (ήδη
αριστούχοι φοιτητές μας, απόφοιτοι πια του τμήματος Θεατρικών Σπουδών άρχισαν
να εμφανίζονται με κύρος και σοβαρότητα στα μετερίζια της κριτικής)
αισθανόμαστε τραγική τη φτώχεια σε κριτικό υλικό από τη σημαντική διακονία των
ταμένων του λειτουργήματός μας.

Είναι τραγικό να διαπιστώνει κανείς πως ο μείζων θεατρικός κριτικός και
θεωρητικός του αιώνος μας ο Φώτος Πολίτης, που άφησε πίσω του πάνω από 1.000
κείμενα, μας γαλούχησε με καμιά εικοσαριά που τύπωσε ο Λίνος Πολίτης το 1936.
Το σύνολο του έργου του το γνωρίσαμε με την τετράτομη έκδοση του «Ίκαρου»
πενήντα ολόκληρα χρόνια μετά τον θάνατό του!

Μαθαίνω με χαρά ότι ετοιμάζεται η έκδοση των δημοσιευμάτων του αγαθού Λέοντος
Κουκούλα, μείζονος θεωρητικού νου. Αλλά πού είναι οι κριτικές του Μελά, οι
κριτικές του Μπαστιά (οι θέσεις του που πέρασαν στο περισπούδαστο δίτομο
βιβλίο που εξέδωσε ο γιος του Γιάννης Μπαστιάς μας κάνουν ερεθιστικότερη την
έλλειψη), πού είναι συγκεντρωμένες οι θεατρικές τολμηρές γνώμες του Ξενόπουλου
­ σκόρπιες σε ποικίλα έντυπα. Πού θα βρει κανείς τις κριτικές του Ροδά, του
Παπανούτσου; Κριτικές για πολλά χρόνια έγραψε ο Γιάννης Σιδέρης, ο ιστορικός
του θεάτρου μας· κριτικές έγραψε και μάλιστα αυστηρές ο Πέλος Κατσέλης. Όταν
βλέπει κανείς το δωδεκάτομο κριτικό θεατρικό έργο του Άλκη Θρύλου που εξέδωσε
το Ίδρυμα Ουράνη αντιλαμβάνεται πως γύρω από αυτό πολώνονται άξιοι και
διαφοροποιημένοι αισθητικά κριτικοί που συμπληρώνουν την κριτική θεατρική
εποποιία. Χαμένες στα ράφια των βιβλιοθηκών οι κριτικές του Πλωρίτη ­
θεατρικές και κινηματογραφικές, άφαντες οι κριτικές του σπουδαίου και
χαλκέντερου Αιμ. Χουρμούζιου. Δυσπρόσιτες οι θεατρικές ευαίσθητες αποτιμήσεις
του Κλέωνος Παράσχου, του Αγγελομάτη. Πού να βρει κανείς τις σημαντικές,
επηρεασμένες θεωρητικά από την ψυχανάλυση κριτικές του Άγγ. Δόξα (του
ψυχαναλυτή Δρακουλίδη);

Εκατοντάδες οι κριτικές της Ειρήνης Καλκάνη, μιας γενναίας και ώριμης φωνής.
Χιλιάδες οι κριτικές εκτιμήσεις της θεατρικής παραγωγής του Κοκκινάκη, του
Κώστα Οικονομίδη, του Γεράσιμου Σταύρου. Ο Μπάμπης Κλάρας, φιλονεϊστής και
τρυφερός κριτικός, άφησε ευαίσθητες κρίσεις, ο Γιατράς, ο Τώνης Τσιρμπίνος.
Πού κοιμούνται ανήσυχο ύπνο οι τολμηρές θεατρικές και τεκμηριωμένες απόψεις
του Κώστα Σταματίου; Ο Γιώργος Κάρτερ τύπωσε τις κριτικές του, ο Βαρβέρης
επίσης, βγήκαν και δύο τόμοι του Δρομάζου· και ο γράφων θέλησε να παραδώσει
στην κρίση και των νεωτέρων κριτικά του κείμενα· και έπονται και άλλα, αλλά
σιγούν τα κείμενα του Καραγάτση, του Φραγκόπουλου, του Κιτσόπουλου, του
Πορφύρη, του Κρητικού, της Βαροπούλου.

Όμως, ο πρόωρα χαμένος Λιγνάδης, μία από τις πλέον άγρυπνες κριτικές
συνειδήσεις, λανθάνει. Λανθάνει ο νεκρός πλέον Χειμάρας. Ο νεκρός Νικόπουλος
ήταν τυχερότερος· δημοσιεύτηκε ένας τόμος επιλογής.

Καταδικασμένος στη σιωπή των περασμένων σελίδων είναι ο Σόλων Μακρής, ο
περισσότερος Βαρίκας, τελείως άγνωστος στους νεώτερους ο θεατρικός κριτικός
Τερζάκης. Άνγωστος λανθάνων ο Σκαλιόρας, τίμια φωνή. Ο πρόσφατα αδικοχαμένος
Παγκουρέλλης έχει σύντροφο και φίλους. Ελπίζω να βρει δικαίωση στον χρόνο με
μία συγκεντρωτική έκδοση. Τι γενναία συντεχνία· τι άδικη μοίρα. Καιρός του
θερίζειν. Η σπορά ήταν καλή.