Νικηφόρος Διαμαντούρος Λάθη με βαθιές ρίζες

Το φθινόπωρο τον περιμένει τόση δουλειά που θα τη ζήλευε ακόμη και το
μεγαλύτερο δικηγορικό γραφείο. Δεν διαθέτει άδεια άσκησης δικηγόρου και οι
περί δικαστηρίων γνώσεις του είναι μόνον θεωρητικές. «Έλλειψη»… τυπικών
προσόντων, που ουδόλως εμπόδισε τη Βουλή να ομοφωνήσει στην επιλογή του ως
«Συνηγόρου» όλων των Ελλήνων ­ και όχι μόνον ­ πολιτών. Ο καθηγητής της
Πολιτικής Επιστήμης και πρόεδρος του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών, κ.
Νικηφόρος Διαμαντούρος, ανέλαβε ήδη τα καθήκοντά του ως «Συνήγορος του
Πολίτη». Ως προϊστάμενος, δηλαδή, μιας ανεξάρτητης διοικητικής αρχής με
διαμεσολαβητικό ρόλο ανάμεσα στους πολίτες και τη δημόσια διοίκηση και στόχο
την καταπολέμηση της κακοδιοίκησης, την τήρηση της νομιμότητας και την
προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών. Άνθρωπος ευγενής αλλά και
αποφασιστικός, πολύγλωσσος, με λαμπρή θητεία σε πανεπιστημιακά έδρανα και
σημαντικό συγγραφικό έργο, ένας διανοούμενος που δεν θέλει να μείνει μόνον
στη… θεωρία, ο κ. Διαμαντούρος αποσαφηνίζει ευθύς εξαρχής: ο «Συνήγορος» δεν
είναι ένας Ρομπέν των Δασών που εκ προοιμίου θεωρεί το κράτος ως αντίπαλό του.
Η δύναμη του θεσμού έγκειται στη δυνατότητά του να αποκτήσει αξιοπιστία, τόσο
στα μάτια της διοίκησης και της πολιτικής ηγεσίας, όσο και στα μάτια των πολιτών»…

ΔΕΝ ΘΕΛΕΙ να περιοριστεί στην προφανή και κοινότοπη απάντηση «… ήταν πολύ
τιμητική πρόταση» για να εξηγήσει το πώς και γιατί αποφάσισε να αφήσει ­ προς
το παρόν ­ τα πανεπιστημιακά του καθήκοντα για να ασχοληθεί μ’ εκείνα του
«Συνηγόρου». Ενός θεσμού που λειτουργεί ήδη σε 75 χώρες στον κόσμο (25 ευρωπαϊκές).

Προτιμά τις πιο εξομολογητικές: «Η επιστροφή μου στην Ελλάδα μετά πολλών
χρόνων απουσίας στο εξωτερικό (σ.σ.: όπου δίδαξε σε αμερικανικά και ευρωπαϊκά
πανεπιστήμια) συναρτήθηκε σε μεγάλο βαθμό από την έντονη επιθυμία μου να
λειτουργήσω ως πολίτης. Η παρουσία μου εδώ συνδυάστηκε με την εμπλοκή μου σε
οργανισμούς κοινωνίας πολιτών και στα γραπτά μου έχω ταυτιστεί με την έννοια
του εκσυγχρονισμού και του πώς προσπαθούμε να βελτιώσουμε καταστάσεις, δομές
κ.λπ. Όταν, λοιπόν, έρχονται κάποια στιγμή και σου λένε “αυτά που λες θέλεις
τώρα και να τα εφαρμόσεις;”, θα ήταν τουλάχιστον αναξιόπιστο να απαντήσεις…
“ξέρετε, εγώ είμαι θεωρητικός, διανοούμενος, τα λέω μεν… αλλά δεν τα κάνω”»…

Παραπλήσιος και ο δεύτερος λόγος που συνδέεται με το ενδιαφέρον του ως
πολιτικού επιστήμονα και πολίτη, όχι μόνον να ερευνά αλλά και να δημιουργεί
δομές. «Ένα από τα μεγάλα προβλήματα της ελληνικής κοινωνίας είναι ο χαμηλός
βαθμός θεσμοποίησης των πρακτικών μας. Για μένα η πρόταση ήταν πρόκληση, στο
βαθμό που θα μου δοθεί η δυνατότητα να συμβάλω, στο μέτρο των δυνατοτήτων μου,
να δημιουργηθούν κάποιοι αποκρυσταλλωμένοι θεσμοί στην Ελλάδα».

ΑΞΙΟΠΙΣΤΙΑ

Δεν είναι τυχαίο, υποστηρίζει ο κ. Διαμαντούρος, ότι η δημιουργία του
Συνηγόρου του Πολίτη ως θεσμού ξεκινά από τις Σκανδιναβικές χώρες, από χώρες
δηλαδή όπου η κοινωνία των πολιτών είναι αρκούντως ισχυρή για να μπορεί και η
ίδια να αυτοοργανωθεί και να απαιτήσει από το κράτος τον σεβασμό των κανόνων
του δικαίου. Να απαιτήσει, με ποιο τρόπο; «Δεν θα κουραστώ να επαναλαμβάνω ότι
ο θεσμός του Συνηγόρου μπορεί να ασκήσει επιρροή, αλλά όχι εξουσία, που από τη
φύση της θα υπέσκαπτε τη βασική ισορροπία και διάκριση των εξουσιών όπως τη
γνωρίζουμε από το Σύνταγμα. Άρα, η δύναμη του θεσμού θα πορευθεί από τον τρόπο
με τον οποίο θα πολιτευθεί, από τη δυνατότητα να αποκτήσει αξιοπιστία στα
μάτια τόσο της διοίκησης όσο και των πολιτών. Γι’ αυτό και επιμένω στο θέμα
της σχέσης μεταξύ αυτών των δύο και της πολιτικής ηγεσίας. Όσο πιο σοβαρά
κάνουμε τη δουλειά μας, τόση περισσότερη αξιοπιστία θα αποκτήσουμε».

Είναι αποφασισμένος να κάνει σοβαρά τη δουλειά του. Όχι μόνον για να σταθεί
αρωγός των ταλαιπωρημένων πολιτών, που από τα τέλη Σεπτεμβρίου αναμένεται ν’
αρχίσουν να συρρέουν στο κτίριο της Χατζηγιάννη Μέξη, όπου και η έδρα του
Συνηγόρου. Αλλά και για να βοηθήσει να βελτιωθούν οι συνθήκες κάτω από τις
οποίες λειτουργεί η δημόσια διοίκηση, με την έννοια της αυτοενεργοποίησης ή
της υπέρβασης της αδράνειας, βασικού παθογόνου συμπτώματος της διοίκησης. «Ο
Συνήγορος ούτε θεσμικός Ζορό θα είναι, ούτε την πυρίτιδα θα ξαναεφεύρει».

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Αποδέχτηκε την πρόταση που του έγινε από την κυβέρνηση και το διορισμό του από
το Υπουργικό Συμβούλιο «με τη σαφή πρόθεση να υπηρετήσω την ελληνική πολιτεία
και τον Έλληνα πολίτη και όχι τη συγκεκριμένη κυβέρνηση. Προφανώς, έχω την
υποχρέωση να φέρω στην επιφάνεια τα κακώς κείμενα αλλά δεν είναι πρόθεση ούτε
δική μου ούτε των συνεργατών μου να βγαίνουμε και να καταγγέλλουμε. Η
καταγγελία δεν είναι αυτόχρημα και θεραπεία. Ο θεσμός θα κριθεί από την
ικανότητά του να μπορέσει να παρουσιάσει προτάσεις βελτίωσης ή θεραπείας των προβλημάτων».

Γραφειοκρατία, αδράνεια, αναποτελεσματικότητα. Μια δημόσια διοίκηση χρονίως
νοσούσα. Τι φταίει; «Νομίζω ότι ως ένα μεγάλο βαθμό η παθολογία της ελληνικής
δημόσιας διοίκησης έχει να κάνει με το γεγονός ότι στήθηκε σε συνάρτηση μ’ ένα
κράτος που ολοκληρώθηκε κατά τη διάρκεια εκατό και πλέον ετών. Για να το πω
διαφορετικά, η ύπαρξη ενός έντονου αλυτρωτικού κινήματος… η Μεγάλη Ιδέα,
οδηγούσε στη βεβαιότητα πολιτικών και πολιτών ότι το τότε υπάρχον κράτος ήταν
προσωρινό. Τραγικά λανθασμένο, όπως αποδείχθηκε, που είχε όμως ως αποτέλεσμα
οι πρόχειρες, προσωρινές και μη ορθολογικές δομές να αποκτήσουν βαθιές ρίζες».

ΠΕΛΑΤΕΙΑΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ

Το μείζον, όμως, κατά τον κ. Διαμαντούρο είναι ότι η ίδια η δομή του ελληνικού
κράτους διαποτίστηκε από τις λεγόμενες πελατειακές σχέσεις. «Το ελληνικό
κράτος λειτούργησε από την αρχή με την καταλυτική δύναμη των πολιτευτών να
μπορούν να προσδιορίζουν το πολιτικό προσωπικό της διοίκησης. Αυτό καταργεί εξ
ορισμού τη θεσμοποίηση μιας μόνιμης διοικητικής μηχανής, ικανής να
εξωτερικεύσει μηχανισμούς αυτοπροστασίας και συμπεριφοράς, να αποκτήσει
κανόνες κι ένα συναίσθημα ιδίας θεσμικής ομοιογένειας, την οποία και να
μπορέσει να προστατεύσει και να χρησιμοποιήσει, ώστε να καταστεί αξιόπιστος
σύμβουλος της εκάστοτε πολιτικής ηγεσίας». Αυτή ακριβώς η αδυναμία είναι που
στο πέρασμα του χρόνου οδηγεί στον κατακερματισμό της δημόσιας διοίκησης, στη
χαμηλή συλλογική αυτοεκτίμηση, στη μεγάλη διείσδυση της διοίκησης από την
πολιτική τάξη. «Πολλοί έχουν διοριστεί γιατί τους έχει φέρει ο τάδε υπουργός ή
η τάδε παράταξη, κατόπιν τούτου δεν συνεργάζονται με τους αντιθέτους, πράγμα
που δημιουργεί τρομακτικά προβλήματα λειτουργίας».

Η ΜΟΝΙΜΟΤΗΤΑ

Έχει βάση το επιχείρημα ότι για την κακοδαιμονία της δημόσιας διοίκησης
ευθύνεται, μεταξύ άλλων, και η μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων; «Εάν έχουμε
ένα κράτος δικαίου, στο οποίο εφαρμόζονται οι νόμοι κατά τρόπο που να
καλύπτουν όλους τους πολίτες, τότε η ύπαρξη μιας μόνιμης διοίκησης
προσηλωμένης στην εφαρμογή του κράτους δικαίου είναι θετική. Αν, όμως, υπάρχει
μια κατάσταση στην οποία υπάρχει η μονιμότητα χωρίς να έχει εμπεδωθεί η ηθική
υποχρέωση της διοίκησης να εφαρμόζει το κράτος δικαίου, τότε βεβαίως η
μονιμότητα μπορεί να οδηγήσει στην αυθαιρεσία».

Κατά τον κ. Διαμαντούρο, δεν είναι τόσο απλό να καταργηθεί η μονιμότητα γιατί
«… οι εύκολες λύσεις είναι και επιπόλαιες λύσεις. Η πρόταση ν’ αλλάζουν όλα
παραπέμπει στην έννοια ότι τίποτα δεν μπορεί ν’ αλλάξει. Σταδιακά μπορούν να
επέλθουν αλλαγές, εφόσον υπάρχει η πρόθεση, η βούληση και η διάρκεια. Και τη
διάρκεια τη δίνει η μονιμότητα…».

Το πρώτο πτυχίο αξίζει πάντα ένα πλατύ χαμόγελο. Από το δεύτερο και μετά αρχίζεις και… συνηθίζεις

ΣΠΟΥΔΑΣΕ Πολιτική Επιστήμη. Το επιστημονικό του έργο εστιάζεται κατεξοχήν στη
μελέτη της αλλαγής πολιτικών καθεστώτων και, ιδιαίτερα, της δημοκρατίας στην
Ελλάδα, τη Νότια και Νοτιοανατολική Ευρώπη, ενώ παραλλήλως έχει ερευνήσει το
θέμα της συγκρότησης εθνών και σύγχρονων κρατών και τη σχέση πολιτικής και κουλτούρας.

Έλειψε πολλά χρόνια από την Ελλάδα ο κ. Νικηφόρος Διαμαντούρος, και αυτό του
έδωσε τη δυνατότητα να δει με «άλλο μάτι» τη χώρα του. Μέσα σε ένα συγκριτικό
πλαίσιο. «Δυστυχώς, στην Ελλάδα έχουμε την παράδοση να πιστεύουμε ότι τα πάντα
εκπορεύονται από εδώ, ότι η σκέψη των αρχαίων Ελλήνων είναι κτήμα μας και,
αφού συμβαίνει να είναι και η πηγή του δυτικού πολιτισμού, δεν είναι ανάγκη να
προσφεύγουμε σε άλλους».

Το λυπηρό γεγονός παραμένει ότι μεταξύ Πλάτωνα και Αριστοτέλη και σύγχρονης
εποχής μεσολάβησαν πολλές εκατονταετίες, στις οποίες άλλες χώρες πήγαν
μπροστά, η Ελλάδα όμως υστέρησε και γιατί ιστορικά βρέθηκε υπό συνθήκες που
δεν της το επέτρεψαν. «Γι’ αυτό πιστεύω στην ανάγκη της συγκριτικής
προσέγγισης που επιτάσσει η ίδια η λογική της νεωτερικότητας. Δεν χρειάζεται
κάθε φορά να εφευρίσκουμε την πυρίτιδα. Άν κάποια πράγματα έχουν γίνει από
άλλους, ας τα πάρουμε και ας τα αντιγράψουμε ­ όχι ακρίτως ­ προσαρμοσμένα
στις δικές μας ιδιαιτερότητες. Όσο περισσότερο λαμβάνουμε υπόψη μας τη διεθνή
εμπειρία, τόσο πιο κερδισμένοι βγαίνουμε».

ΕΧΕΙ ΑΛΛΑΞΕΙ

Ρόμπερτ Φροστ – Νικηφόρος Διαμαντούρος: «άρωμα ποίησης» στο Κολλέγιο Αθηνών

Τα τελευταία τριάντα χρόνια έχει αλλάξει τρομακτικά η ελληνική κοινωνία,
υποστηρίζει ο κ. Διαμαντούρος. Η εικόνα της τριτοκοσμικής χώρας της δεκαετίας
του ’50 έχει δώσει τη θέση της σε ένα σημαντικότατο επίπεδο κοινωνικής και
οικονομικής βελτίωσης. Η παραδοσιακά μεγάλη απόσταση μεταξύ αστικού και
αγροτικού χώρου έχει ριζικά μειωθεί. Η χώρα-εξαγωγέας ανθρώπινου δυναμικού
έχει μεταβληθεί σε υποδοχέα μεταναστών με όσα μειονεκτήματα και πλεονεκτήματα
αυτό συνεπάγεται. Η εικόνα μιας κοινωνίας ιδιαίτερης πολιτισμικά και θεολογικά
ομοιογενούς αλλάζει, καθώς στην πράξη γίνεται ταχύρρυθμα πολυπολιτισμική.

Και το βασικότερο: την τελευταία 25ετία ζούμε τη μοναδική περίοδο που η Ελλάδα
δεν έχει αντιμετωπίσει πόλεμο, κατοχή, πραξικόπημα, μεγάλη οικονομική κρίση.
Για πρώτη φορά μεγαλώνει μια γενιά σε συνθήκες δημοκρατίας, πολιτικής
σταθερότητας και ουσιαστικής ευημερίας σε σχέση με το παρελθόν. «Η έννοια της
νεωτερικότητας παραπέμπει στην αλλαγή, και αλλαγή σημαίνει προσαρμογή σε νέες
καταστάσεις, αλλά και αυξημένη αποδοχή της έννοιας της αβεβαιότητας και του
ρίσκου. Του ρίσκου, που προέρχεται από τον αυξημένο ανταγωνισμό, όταν αρχίζουν
και παύουν να υπάρχουν παντού μονοπωλιακές καταστάσεις, κρατικές ή μη».

Κατά τον κ. Διαμαντούρο, η σύγχρονη εποχή απαιτεί αυξημένα προσόντα και
επαγγελματικές δεξιότητες, κατά συνέπεια διαφορετικό τρόπο απόκτησης γνώσεων.
«Δεν έχει σημασία πόσα πτυχία έχεις πάρει, αλλά ποια είναι η ποιότητα του
καθενός. Συχνά λέω στους φοιτητές μου ότι πρέπει να θεωρούν βέβαιο ότι 3 και 4
φορές κατά τη διάρκεια της ζωής τους θα πρέπει να επανέλθουν στα θρανία για
επανακατάρτιση». Από την άλλη μεριά, η σύγχρονη εποχή αναγνωρίζει ότι ο
άνθρωπος λειτουργεί με γνώμονα τη λογική του συμφέροντός του. «Δεν είναι η
μόνη αρχή, γιατί ασφαλώς υπάρχει η αρχή της αλληλεγγύης. Ο καλύτερος, λοιπόν,
τρόπος για να διασφαλίσει κανείς τα συμφέροντά του είναι η επάρκεια των
προσόντων, ώστε να ανταποκριθούμε στις εκάστοτε προκλήσεις, γιατί διαφορετικά
θα οχυρωθούμε πίσω από την έννοια ότι τα συμφέροντα και ο ανταγωνισμός είναι
κακά, με συνέπεια να μείνουμε σε μια στατική εικόνα της κοινωνίας που θα έχει
από τα πράγματα ξεπεραστεί. Η ελληνική κοινωνία έχει μπει σ’ αυτήν τη λογική,
τής είναι επώδυνη, μεγάλος αριθμός ανθρώπων υποφέρει από αυτή την προσαρμογή
σε μια νέα κατάσταση, πιστεύω όμως ότι είναι μονόδρομος. Καμιά χώρα του
κόσμου, ούτε οι ΗΠΑ ούτε η Ελβετία, ούτε η Νέα Ζηλανδία, δεν μπορεί πλέον στη
σημερινή εποχή να το παίξει μοναχικός καβαλάρης».

Η… συνήγορος του «Συνηγόρου». Ο κ. Διαμαντούρος με τη σύζυγό του, Μάγδα Ανδρικίδου

Η ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ του ιδιότητα θα παραμείνει σε αναστολή. Θα επανέλθει στον
«φυσικό του χώρο», όπως τον αποκαλεί, ύστερα από πέντε χρόνια, καθώς η θητεία
του ως Συνηγόρου δεν μπορεί να ανανεωθεί ­ και πολύ σοφά.

Για τον ίδιο, είναι ένας σκοπός ζωής το να συγχρωτίζεται με νέους ανθρώπους.
«Δεν είναι νοητό ένας σύγχρονος άνθρωπος, ιδίως ένας πανεπιστημιακός δάσκαλος,
να μην έχει άμεση και συνεχή επιδίωξη επαφής με το νεώτερο κόσμο, μέσα από τον
οποίο αποκτά εικόνα τού ποιες νέες τάσεις αναφύονται, τι νέες νοοτροπίες
κυοφορούνται, πώς αντιμετωπίζουν οι νεώτεροι τα προβλήματα και τι λύσεις
μπορούν να δοθούν. Αν κανείς παραμελήσει αυτήν την επαφή, οδηγείται μαθηματικά
­ ψυχολογικά και πνευματικά ­ στο θάνατο».

Πώς είναι το ελληνικό Πανεπιστήμιο; «Σε σχέση με τι;». Με τα Πανεπιστήμια του
εξωτερικού. «Ποιας χώρας του εξωτερικού;»… Και συνεχίζει: «Αν μιλάμε για τον
ερευνητικό κόσμο, θα έλεγα ότι πράγματι τα ελληνικά Πανεπιστήμια υστερούν,
χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν εξαιρετικές περιπτώσεις φοιτητών. Τα
Πανεπιστήμια, όμως, τα ίδια ­ και πάλι με εξαιρέσεις ­ έχουν σημαντικά
περιθώρια βελτίωσης. Γενικότερα, θεωρώ ότι το υπόδειγμα εκπαίδευσης που
ακολουθείται στα Πανεπιστήμια πρέπει να αλλάξει ριζικά, γιατί είναι
παρωχημένο. Στηρίζεται, σε μεγάλο βαθμό, στην αποστήθιση ολίγων κειμένων, που
οδηγεί σε πνευματική αυτοαπομόνωση, αφαιρώντας μας τη δυνατότητα να
αποκτήσουμε γνώσεις μέσα από τη συγκριτική προσέγγιση των πραγμάτων… Η γνώση
δεν είναι μια κονσέρβα που τη σερβίρουμε. Γνώση σημαίνει αναζήτηση,
διερεύνηση, ταξίδι, σημαίνει να μπεις στα βαθιά νερά να κολυμπήσεις, σημαίνει
εμπλοκή με την επιθυμία να αποκομίσεις οφέλη που θα μείνουν μαζί σου. Κι αυτό
δεν μπορεί να γίνει αποστηθίζοντας ένα βράδυ για να περάσεις το διαγωνισμό,
ούτε αν διακατέχεσαι από την αίσθηση ότι αυτό που έχει σημασία στη ζωή είναι
να πάρεις ένα πτυχίο για να βρεις μια θέση. Για όλους αυτούς τους λόγους, το
υπόδειγμα εκπαίδευσης που ακολουθείται σήμερα στο ελληνικό Πανεπιστήμιο δεν
μπορεί να επιβιώσει, καθώς αλλάζουν ραγδαία οι συνθήκες γύρω μας».