Υπέρ και κατά του Λεξικού

Διχογνωμίες προκαλεί το Λεξικό του Γιώργου Μπαμπινιώτη: «ΤΑ ΝΕΑ» δημοσιεύουν
σήμερα επιστολές με τοποθετήσεις υπέρ, αλλά και κατά του έργου, τόσο σε ό,τι
αφορά το επίμαχο λήμμα «Βούλγαρος» όσο και γενικότερα.

Απατώντας στην κριτική του Δημοσθένη Κούρτοβικ για το λεξικό Μπαμπινιώτη, ο
Θεσσαλονικέας συγγραφέας Πάνος Θεοδωρίδης γράφει:

«Ο Δ. Κούρτοβικ (Έκτακτα και άτακτα, στα “ΝΕΑ” 2.6.98) αναρωτιέται αν τα
λεξικά προϋπάρχουν των λέξεων, επομένως, αν δεν προϋπάρχουν, προς τι οι
κατηγορίες κατά του λεξικού Μπαμπινιώτη.

Ασφαλώς και τα λεξικά προϋπάρχουν των λέξεων! Οι ανοργάνωτες λέξεις δεν
οδηγούν μήτε σε μια ειδυλλιακή φαντασίωση.

Κάθε γραπτό κείμενο περιέχει το λεξικό του, μόνο που δεν είναι συντεταγμένο με
αλφαβητική σειρά. Η ιδιαιτερότητα ενός λεξικού έγκειται στο ότι οι λέξεις
περιγράφονται διανυσματικά: ποιοι τις χρησιμοποιούν, πώς και πότε τις
χρησιμοποιούν, για ποιούς τις χρησιμοποιούν. Εάν η χρήση είναι γενική, δεν
χρειάζονται μήτε η πρώτη μήτε η τρίτη ορίζουσα. Για όσο διάστημα η καθημερινή
κουβεντούλα περί τα ποδοσφαιρικά στο ΠΡΟ-ΠΟτζίδικο μιας πόλης δεν περιέχει
αυτονοήτως τον συνειρμό Βούλγαροι ίσον ΠΑΟΚτσήδες, το λήμμα Βούλγαρος στο
λεξικό Μπαμπινιώτη νοσεί. Τα υπόλοιπα είναι συνδικαλισμοί λογίων.

Ο πολυπραγμονών λόγιος που ενόχλησε τον Δ. Κούρτοβικ είναι, ευτυχώς για τα
επιχειρήματά μου, τόσο προφανής στην ιστορία, ώστε δεν χρειάζεται η παραπομπή
στην Πρέβεζα και στο Διδυμότειχο για την ακύρωσή του. (Ας σημειώσω ότι στην
περίπτωσή τους συντάσσομαι με τον Μαχαιρίτσα και τον Καρυωτάκη, κι όχι με τους
δημάρχους). Από τα χρόνια του Πολύβιου, οι άνθρωποι των συνόρων
αντιμετωπίζονται από τους πρωτευουσιάνους ως χονδροειδή όντα με ανόητους προβληματισμούς.

Η λέξη Βούλγαρος, πριν καταλήξει στα γήπεδα, σήμαινε τον βουλγαρόφρονα, ήτοι
τον μη τα Ρωμαίων φρονούντα, τον ομόδοξο της αρχιεπισκοπής Αχρίδος, τον μοναχό
ή τον πάροικο της μονής Ζωγράφου (εξ ου και το τοπωνύμιο Βουλγάρω στη Θάσο),
τον ομιλούντα το σλαβοφανές ιδίωμα βορείως της Εγνατίας Οδού, τον ελληνικής
υπηκοότητας μέτοχο της κατοχικής Οχράνα και εντέλει, μέσα από τις
μεσοπολεμικές και εφεξής υστερίες του ιδίου του κράτους (επί χρόνια οι λοχίες
στον Στρατό δεν τσιγκουνεύονταν το επίθετο, μήτε σπανίζει στις αναφορές της
Χωροφυλακής, μήτε βουλγάρικες δήθεν εκκλησίες και νεκροταφεία γλίτωσαν την
καταστροφή) έφτασε να σημαίνει τον εθνικώς ύποπτο. Αυτά ας συνδυαστούν με τη
σκαιά συμπεριφορά των βουλγαρικών στρατευμάτων κατοχής στην Ανατολική ιδίως
Μακεδονία καθώς και με την ιδιότυπη σχέση Ελλάδας και Βουγλαρίας κατά τον
ψυχρό πόλεμο.

Λοιπόν: Βούλγαρος, για τον Έλληνα του βορρά, σημαίνει όλα αυτά κι άλλα τόσα,
όσα μια ειδυλλιακή φαντασίωση, πλασμένη με λέξεις, μπορεί να δημιουργήσει. Η
μακαρία Αρβανιτιά της Νότιας Ελλάδας, εκτός από μία γκρίνια που εκφράζει ο
Στέφανος Δραγούμης, δεν δημιούργησε στους γείτονές της περισσότερη όχληση από
αυτήν που ευθύμως παραδέχονταν οι Αθηναίοι ως προς τους Βοιωτούς και τους
Αιτωλούς. Κάθε ΠΑΟΚτσής φίλαθλος, ακόμη κι αν γνωρίζει γρυ από ιστορία, βιώνει
ακριβώς την ακαθόριστη παρουσία αυτής της λέξης στον χώρο του.

Συμφωνώ με όλους που διαμαρτυρήθηκαν, ότι η ποινική δίωξη και η απαγόρευση
κυκλοφορίας ήταν πράξη επικίνδυνη, σαφώς λογοκριτική και άστοχη. Μήτε υιοθετώ
τις διαμαρτυρίες για τα περισσότερα λήμματα που βγήκαν στην επιφάνεια μετά το
Βούλγαρος. Θα μείνω στην ουσία της γραμμής αντίστασης του ιδίου του κυρίου
Μπαμπινιώτη: η επιστήμη είναι ουδετέρα και αντικειμενική, η πραγματικότητα
οδηγεί τον επιστήμονα, οι λέξεις που καταγράφονται καθρεφτίζουν ακριβώς την
πραγματικότητα. Επομένως, κατ’ αβίαστο συμπέρασμα, η φαντασίωση ομάδων
πληθυσμού, η διπλωματική ιστορία και τα τερτίπια των πολιτικών είναι οι εχθροί
της επιστήμης.

Τότε πώς γίνεται και είναι οι χρηματοδότες της; Γιατί επί τέσσερις αιώνες η
Κωνσταντινούπολη επέστρεφε στην Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία οποιαδήποτε επιστολή
απευθυνόταν στον βασιλέα των Γραικών αντί στον αυτοκράτορα των Ρωμαίων;

Δοκιμάσατε να στείλετε γράμμα σε κάτοικο του Εδιμβούργου εν Αγγλία; Μήπως δεν
είναι πραγματικότητα ότι οι περισσότεροι κάτοικοι αυτού του πλανήτη λέγοντας
Μακεδονία και Μακεδόνες δεν εννοούν αυτούς που εννοούμε εμείς; Από πότε οι
λέξεις είναι παίγνια ενώ οι έννοιες είναι αμετάθετοι ογκόλιθοι; Να γιατί τα
λεξικά προϋπάρχουν των λέξεων».

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ δήλωση του Αριστόβουλου Μάνεσι ότι «από νομικής πλευράς δεν
ενδιαφέρει ποιο είναι το περιεχόμενο ενός επιστημονικού λεξικού στο οποίο ένας
ειδικός γλωσσολόγος έκρινε ότι έπρεπε να καταγράψει μια εν χρήσει λέξη», ο κ.
Η.Π. Νικολούδης καταθέτει τη γνώμη του για το Λεξικό του Γιώργου Μπαμπινιώτη,
σημειώνοντας, μεταξύ άλλων, τα εξής:

«Ένα επιστημονικό λεξικό σε κάθε περίπτωση δεν υβρίζει, μέσω έστω των
υβριστών, ένα λαό. Στην περίπτωση τού “Βούλγαρος”, η επικυρωτική ή
αναγνωριστική, σύμφωνα με τη δικονομική έννοια, καταγραφή της επιλήψιμης
σημασίας αυτό το νόημα έχει για τους θιγόμενους (και καμία επιστήμη δεν
νομιμοποιείται να τους υποχρεώσει να αισθάνονται διαφορετικά). Στην περίπτωση
του λήμματος “Πόντιος”, η καταχώρηση της επιλήψιμης σημασίας δεν είναι πλέον
απλώς αναγνωριστική, αλλά είναι δημιουργική, συστατική.

Όλοι, ίσως, γνωρίζουμε τα περί ποντιακών ανεκδότων, πλην όμως ο δικός μου
τουλάχιστον νους δεν θα έφτανε ποτέ στον “επιστημονικό» ορισμό “αφελής, ανόητος”.

Ο πραγματικός προβληματισμός από την υπόθεση αυτή νομίζω ότι πρέπει να
εστιάζεται (εκτός από τη βυζαντινολογία στην οποία καθημερινώς επιδιδόμαστε σε
βάρος των κατεπειγόντων ουσιαστικών προβλημάτων, προβλημάτων ζωής και θανάτου,
εκτός από τη μεροληπτική και ιδιοτελή αντιμετώπιση των θεμάτων και την
περιφρόνηση της δημοκρατικής νομιμότητας), όχι στον φανταστικό κίνδυνο ενός
“νόμου πιθήκων” αλλά στον πραγματικό κίνδυνο ενός “νόμου υπερανθρώπων”,
σύμφωνα με τον οποίο θα θεωρείται ως αυθεντικό δεδομένο οτιδήποτε κάνουν οι
επιστήμονες και ως απαράγραφο και ακαταμάχητο θέσφατο οτιδήποτε λέγουν.

Αυτός ο κίνδυνος είναι ορατός, όχι μόνο λόγω του επικείμενου ανθρωπολογικού
κλονισμού που θα προκαλέσει ο “κλωνισμός”, αλλά και σ’ ένα συμπέρασμα τού
είδους: η επιστημονική γνώμη (και συνεπώς και η πράξη) είναι υπεράνω
οποιουδήποτε ελέγχου».

Ο κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Νικολάου από τις ΗΠΑ θεωρεί σημαντικό το έργο του Γιώργου Μπαμπινιώτη.

«Ο κ. Μπαμπινιώτης επισκέφθηκε την Ομογένεια της μητροπολιτικής περιοχής
Ουάσινγκτον στις Ηνωμένες Πολιτείες, με πρόσκληση του μορφωτικού μας συλλόγου
Προμηθέας τον περασμένο Μάρτιο. Σε τρεις ομιλίες του πάνω στην ελληνική
γλώσσα, περιλαμβανομένης και της διδαχής της στα παιδιά μας που μεγαλώνουν
μακριά από την Ελλάδα, ο κ. Μπαμπινιώτης πρόσφερε σε όλους εμάς τους
ξενιτεμένους μια ανεπανάληπτη αναβάπτιση στα ελληνικά γράμματα και στον
ελληνικό πολιτισμό. Με απίστευτη απλότητα, μας έκανε να νιώσουμε ξανά τόσο
περήφανοι που είμαστε Έλληνες. Όταν είδαμε το δείγμα του Λεξικού της Νέας
Ελληνικής Γλώσσας που είχε φέρει μαζί του, όχι μόνο εμείς που ασχολούμαστε με
εκπαιδευτικά θέματα, αλλά ολόκληρη η παροικία έδειξε τον ενθουσιασμό της, αλλά
ακόμη περισσότερο την εκτίμησή της για μια τόσο πολύχρονη, τόσο σοβαρή δουλειά.

Ο κ. Μπαμπινιώτης όχι μόνο δεν έπρεπε να καταδιώκεται και να διασύρεται στα
δικαστήρια, αλλά έπρεπε να επαινείται από όλους για το μόχθο του, για την
ασύγκριτη αγάπη του για τα ελληνικά γράμματα και την ελληνική εκπαίδευση, και
για μια τέτοια ανεπανάληπτη προσφορά, όπως το Λεξικό του, στους απανταχού Έλληνες».

ΘΕΤΙΚΑ αντιμετωπίζει το Λεξικό και ο κ. Λεωνίδας Ν. Βασιλάκος, από την Αθήνα:

«Δεν λογάριασε καλά ο καθηγητής. Πάνω στην ορμή του από τον έρωτα για τη
γλώσσα, ξέχασε ότι στην αγορά είναι συναθροισμένοι και κάποιοι που περιμένουν
μιαν ευκαιρία δι’ εαυτούς: να προβληθούν, να αναρριχηθούν, να εκμεταλλευτούν ή
και να ξεσηκώσουν.

Όμως, οι άλλοι, οι πολλοί, κατάλαβαν, αγκάλιασαν το Λεξικό, τη γλώσσα τους,
την πατρίδα τους. Και οι λίγοι αγοραίοι της αγοράς θα πουν σε λίγο: “Και τώρα
τι θα γένουμε χωρίς Βουλγάρους;”. Τράβα μπρος κύριε καθηγητά! Σ’ ευχαριστούμε».

Ο Γ. ΒαλαβάνηΣ παρατηρεί:

«Έχοντας πληροφορηθεί από τις εφημερίδες μερικές από τις “επιστημονικές”
απόψεις που διατυπώνονται στο προαναφερόμενο Λεξικό, και τις δηλώσεις του
ίδιου του συγγραφέα και των υποστηρικτών του στα ΜΜΕ, για δήθεν δίωξη και της
ελευθερίας έκφρασης, θεωρούμε ότι είμαστε υποχρεωμένοι να διατυπώσουμε και
εμείς την άποψή μας.

Πολλά από τα “λήμματα” που περιλαμβάνονται στο Λεξικό αυτό ­ όπως τα
πληροφορηθήκαμε από τις εφημερίδες ­ φαίνεται να επεξηγούνται με “λύματα”,
ανάξια μάλιστα “βιολογικού καθαρισμού”…

Κατά συνέπεια πιστεύουμε πως δε χρειάζονται ενέργειες (όπως οι δικαστικές
προσφυγές), που μάλλον βοηθούν στην επίτευξη των ανομολογήτων, αλλά εμφανών
πλέον στόχων των δημιουργών παρόμοιων ενεργειών.

Η περιφρόνηση είναι η καλύτερη αμοιβή τους, παρά η αθέλητη ηρωοποίησή τους».

Ο κ. Ανδρέας Λεων. Παπανδρέου από την Αθήνα σε επιστολή που αναφέρει:

«Είμαστε όλοι θεατές, ακροατές και αναγνώστες γύρω από το “Λεξικό” του κ.
Μπαμπινιώτη και καθένας μας βγάζει τα συμπεράσματά του σχετικά με την
«αντιδικία» που αναπτύχθηκε. Κατά την άποψη εκείνων που έχουν “στοιχειώδη ή
και υποτυπώδη” ακόμη κρίση, οι αιτιάσεις των “θιγομένων” από μερικά “λήμματα”
του Λεξικού, προδηλώνουν ότι ο εικοστός πρώτος αιώνας θα βρει την Ελλάδα με
πολλούς “εθελοντές βλάκες” φαρισαίους Έλληνες, οι οποίοι “διυλίζουν τον κώνωπα
και καταπίνουν την κάμηλον”. Είναι δε γνωστό ότι “και ο Θεός φοβήθηκε τους βλάκες”».