Ευρύτατη αποδοχή για τον Χριστόδουλο

Το πρόσωπο του νέου Προκαθημένου της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ελλάδος έγινε
ευνοϊκότατα δεκτό από την κοινή γνώμη, η οποία φαίνεται να είχε κουρασθεί από
την παρατεταμένη κρίση που χαρακτήριζε τη μακρά περίοδο της αναμενόμενης
διαδοχής του Σεραφείμ.

ΕΤΣΙ, ενώ πριν από έξι μήνες οι απόψεις για τον τότε Αρχιεπίσκοπο ουσιαστικά
ισομοιράζονταν σε θετικές και αρνητικές γνώμες (41,6% και 38,8% αντίστοιχα),
σήμερα η αποδοχή του νέου Αρχιεπισκόπου εμφανίζεται σχεδόν καθολική (76,8%
θετικές γνώμες και μόνο 11,5% αρνητικές).

Οι θετικές γνώμες για τον Αρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο ξεπερνούν το 50% σε όλες
ανεξαιρέτως τις κοινωνικοδημογραφικές και πολιτικές υποομάδες του πληθυσμού,
παρουσιάζοντας πάντως και ορισμένες αξιοσημείωτες διαφοροποιήσεις.

* Έτσι, π.χ., στις γυναίκες η αποδοχή του Χριστοδούλου φτάνει το 80,9% (και οι
αρνητικές κρίσεις περιορίζονται στο 6,2%), ενώ στους άνδρες είναι 72,6%, με
αρνητικές κρίσεις 17,1%.

* Στα άτομα με κατώτερο μορφωτικό επίπεδο (το πολύ απόφοιτοι Δημοτικού) οι
θετικές κρίσεις φτάνουν το 85,5% (αρνητικές 4,2%), ενώ στους αποφοίτους
ανώτερης ή ανώτατης εκπαίδευσης περιορίζονται στο 66,7%, με αρνητικές κρίσεις 19,4%.

* Στις μεγάλες σχετικά ηλικίες (55 ετών και άνω) οι θετικές κρίσεις φτάνουν το
88%, ενώ στις νεώτερες (έως 44 ετών) κυμαίνονται περί το 70%.

Η ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗ

* Εντυπωσιακή είναι, τέλος, η διαφοροποίηση ανάλογα με την ιδεολογική
τοποθέτηση: μεταξύ αυτών που αυτοτοποθετούνται στην Αριστερά θετική γνώμη για
τον Αρχιεπίσκοπο Χριστόδουλο έχει το 50,8% και αρνητική το 39,7%, ενώ η
αποδοχή του είναι απόλυτη μεταξύ αυτών που αυτοτοποθετούνται στη Δεξιά
(θετικές γνώμες 99% και αρνητικές 0%).

Από τη σύντομη ανάλυση που προηγήθηκε γίνεται φανερό ότι ο νέος Αρχιεπίσκοπος
διαθέτει μια ευρύτατη αποδοχή από όλα τα κοινωνικά στρώματα, η οποία αγγίζει
τα όρια της ομοφωνίας στις μη προνομιούχες και στις συντηρητικότερες ομάδες
του πληθυσμού. Από την πολιτική που θα ακολουθήσει και από τη νέα εικόνα που
θα διαμορφώσει η Εκκλησία θα εξαρτηθεί αν η αυθόρμητη αυτή αποδοχή θα
μετατραπεί σε σταθερή υποστήριξη ή αν αντίθετα οι ιδεολογικές και
κοινωνιολογικές διαφοροποιήσεις που σήμερα παρατηρούνται θα αποκτήσουν
μεγαλύτερη ένταση, ενισχύοντας τα παραδοσιακά και συντηρητικά χαρακτηριστικά
που κατά κανόνα έχει το ακροατήριο της Εκκλησίας.

ΣΥΣΠΕΙΡΩΝΕΙ

Προς το παρόν πάντως ο Αρχιεπίσκοπος ξεκινά από μια εξαιρετικά ευνοϊκή θέση.
Συσπειρώνει το σύνολο των υποστηρικτών της Εκκλησίας (92% θετικές γνώμες και
μόνο 2% αρνητικές), ξεπερνώντας τους διχασμούς που είχαν παρουσιαστεί κατά την
προηγούμενη περίοδο. Παρ’ όλο που δεν υπάρχουν αντίστοιχα στοιχεία για το
παρελθόν, είναι λογικό να υποθέσει κανείς ­ με βάση την ιστορική εμπειρία των
ενδοεκκλησιαστικών συγκρούσεων ­ ότι είναι η πρώτη φορά που εκλογή
Αρχιεπισκόπου γίνεται σε τέτοιο βαθμό αποδεκτή από τον «λαό της Εκκλησίας».

Ο Αρχιεπίσκοπος διαθέτει επίσης μια εντυπωσιακά ευνοϊκή απήχηση στο σημαντικό
και κρίσιμο τμήμα του πληθυσμού που τηρεί ουδέτερη στάση απέναντι στην
Εκκλησία: μεταξύ αυτών που βαθμολογούν την Εκκλησία με 5 ή 6 και οι οποίοι
αντιπροσωπεύουν περίπου το 1/4 του πληθυσμού, οι θετικές γνώμες για τον
Χριστόδουλο ξεπερνούν το 75%, ενώ οι αρνητικές περιορίζονται περίπου στο 10%.
Έτσι, τουλάχιστον προς το παρόν, το πρόσωπο του νέου Αρχιεπισκόπου δεν
αμφισβητείται παρά μόνο από τον περιορισμένων διαστάσεων, σκληρό αντικληρικό
πυρήνα, χωρίς μάλιστα να έχει διαμορφωθεί, ούτε και στον χώρο αυτό, μια
ομοιόμορφα απορριπτική στάση.

Η ΕΚΛΟΓΗ, πριν από έναν μήνα, του νέου Αρχιεπισκόπου και η στάση δυναμικής
παρέμβασης στον δημόσιο βίο, την οποία εξαρχής υιοθέτησε, έφερε και πάλι στο
προσκήνιο το, πάντα επίκαιρο αλλά σπανίως συζητούμενο, ζήτημα των ιδιαίτερων
σχέσεων Κράτους και Εκκλησίας.

Η χρονική μάλιστα σύμπτωση της εκλογής Χριστόδουλου με την πρώτη φάση της
συνταγματικής αναθεώρησης συνέβαλε, ώστε το ζήτημα αυτό να διατυπωθεί υπό τη
μορφή διλήμματος ως προς την αναγκαιότητα ή όχι του διαχωρισμού Κράτους και
Εκκλησίας. Ως προς την αναγκαιότητα, δηλαδή, να αναθεωρηθεί το άρθρο 3 του
Συντάγματος, που κατοχυρώνει ως «επικρατούσα θρησκεία» τη θρησκεία της
Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ελλάδας και να επαναδιατυπωθεί το άρθρο 13, που
αναφέρεται στις θρησκευτικές ελευθερίες και απαγορεύει τον προσηλυτισμό.

Το ζήτημα όμως του χωρισμού Κράτους και Εκκλησίας, στο επίπεδο της κοινής
γνώμης, δεν τίθεται με τους όρους μιας επιστημονικής συζήτησης για θέματα
Συνταγματικού Δικαίου.

Αντίθετα, παραπέμπει ευθέως σε πολιτισμικές συμπεριφορές και ιδεολογικά
στερεότυπα ­ τα οποία μάλιστα δεν είναι πάντα σταθερά παγιωμένα, αφού ο
χωρισμός Κράτους και Εκκλησίας δεν αποτέλεσε ποτέ στο παρελθόν αντικείμενο
πολιτικής αντιπαράθεσης, όπως συνέβη στις χώρες της Καθολικής Εκκλησίας.

ΔΙΛΗΜΜΑ

Είναι συνεπώς αναμενόμενο, όταν το ζήτημα του χωρισμού Κράτους και Εκκλησίας
τίθεται με τη μορφή διλημματικής ερώτησης σε μια έρευνα κοινής γνώμης, οι
απαντήσεις να εμφανίζουν μια σχετική ρευστότητα, επηρεαζόμενες άμεσα από την
περιρρέουσα συγκυρία.

Έτσι, στην παρούσα έρευνα, το 46,9% των απαντώντων τάχθηκε κατά του χωρισμού
Κράτους και Εκλησίας και μόνον το 36,8% υπέρ, ενώ πριν από λίγους μήνες, σε
αντίστοιχη έρευνα της V. PRC («Αυγή», Ιανουάριος 1998) τα αποτελέσματα ήταν
ακριβώς αντίστροφα (46,7% υπέρ και 39,0% κατά).

Η μεταβολή αυτή είναι λογικό να αποδοθεί κυρίως στον θετικό αντίκτυπο που είχε
στην κοινή γνώμη η εκλογή του νέου Αρχιεπισκόπου, καθώς και στο γεγονός ότι η
κυβέρνηση αποσαφήνισε τη θέση της απαλείφοντας το ζήτημα του χωρισμού Κράτους
και Εκκλησίας από την ατζέντα της συνταγματικής αναθεώρησης.

ΔΙΧΑΖΕΙ

Η κυβερνητική αυτή επιλογή έχει μία προφανή πολιτική ερμηνεία: το ζήτημα του
χωρισμού Κράτους και Εκλησίας διχάζει, με ιδιαίτερα έντονο τρόπο την εκλογική
βάση του ΠΑΣΟΚ (40,2% υπέρ, 46,4% κατά), ενώ δεν συμβαίνει το ίδιο με τους
ψηφοφόρους της Ν.Δ., οι οποίοι με μεγάλη πλειοψηφία τάσσονται κατά του
διαχωρισμού (61,1%, έναντι 19,7% που δηλώνει υπέρ).

Αν, επομένως, το αίτημα του χωρισμού Κράτους και Εκκλησίας εκληφθεί ως
«δείκτης εκσυγχρονσιμού» ­ κάτι που πάντως δεν είναι αυτονόητο ­ τότε ο
διχασμός της εκλογικής βάσης του ΠΑΣΟΚ και η ταυτόχρονη αντισυσπείρωση της
εκλογικής βάσης της Ν.Δ., αντανακλούν με ενάργεια της περιοριστικές συνθήκες
ενός τέτοιου εκσυγχρονιστικού εγχειρήματος (και ίσως και άλλων παρόμοιων πρωτοβουλιών).

Οι απόψεις που διατυπώνονται για τον χωρισμό Κράτους και Εκκλησίας συναρτώνται
άμεσα, όπως ήδη αναφέρθηκε, με πολιτισμικές συμπεριφορές και ιδεολογικά
στερεότυπα. Γι’ αυτό και παρουσιάζουν σημαντικές διαφοροποιήσεις ως προς το
φύλο, την ηλικία, το μορφωτικό επίπεδο και την ιδεολογική τοποθέτηση.

* Η πλειοψηφία των γυναικών τοποθετείται με σαφή τρόπο κατά του χωρισμού
(53,1%, έναντι 31,7%), ενώ μεταξύ των ανδρών οι απόψεις ουσιαστικά
ισομοιράζονται (42,2% υπέρ και 40,2% κατά).

ΚΑΤΑ ΗΛΙΚΙΑ

Εξετάζοντας τις απαντήσεις ανάλογα με την ηλικία, γίνεται φανερό ότι το αίτημα
του διαχωρισμού υιοθετείται κυρίως από τις γενιές που κοινωνικοποιήθηκαν τις
δεκαετίες του ’70 και του ’80 ­ οι οποίες είναι οι μόνες που τοποθετούνται
θετικά στο ζήτημα αυτό (σημερινές ηλικίες 25 έως 44 ετών).

Ιδιαίτερα, μάλιστα, η «γενιά της μεταπολίτευσης» (σήμερα 35-44 ετών), είναι
εκείνη που παρουσιάζει το υψηλότερο ποσοστό υπέρ του διαχωρισμού (49,6% υπέρ
και μόνον 36% κατά), ενώ η αμέσως επόμενη (σήμερα 25-34 ετών) εμφανίζεται
σχετικώς επιφυλακτικότερη (43,2% υπέρ, 35,9% κατά και 20,1% χωρίς γνώμη).

Σε αντίθεση με τις γενιές αυτές, οι νεώτερες ηλικίες (σήμερα 18-24 ετών)
υιοθετούν πλήρως διαφορετική στάση και τάσσονται, με σαφή πλειοψηφία, κατά του
διαχωρισμού (47,2% κατά και 31,4% υπέρ), όπως ακριβώς συμβαίνει και με τις
μεγαλύτερες ηλικίες.

* Υπέρ του διαχωρισμού Κράτους και Εκκλησίας τάσσονται κατά πλειοψηφία τα
άτομα με ανώτερο μορφωτικό επίπεδο, σχετικώς υψηλό εισόδημα και αριστερή ή
κεντροαριστερή ιδεολογική τοποθέτηση, ενώ σε όλες τις άλλες υποκατηγορίες του
πληθυσμού πλειοψηφούν οι απόψεις κατά του διαχωρισμού.

Η ΣΥΜΠΑΘΕΙΑ

Η κρισιμότερη, όμως, παράμετρος που επηρεάζει τις απόψεις για τον διαχωρισμό
Κράτους και Εκκλησίας είναι η συμπάθεια απέναντι στην Εκκλησία.

Γεγονός που προσδίδει στο ζήτημα του διαχωρισμού ­ ανεξάρτητα από τα επιμέρους
επιχειρήματα που προβάλλονται ­ μια διάσταση αντιπαράθεσης κληρικαλισμού –
αντικληρικαλισμού, η οποία και λειτουργεί αποτρεπτικά για οποιαδήποτε
συναινετική αντιμετώπιση.

Αυτοί που τοποθετούνται αρνητικά για την Εκκλησία, υιοθετούν στη μεγάλη τους
πλειοψηφία (σχεδόν οι 3 στους 4) την άποψη του διαχωρισμού, ενώ αντίθετα όσοι
εκφράζονται θετικά για την Εκκλησία, τοποθετούνται κατά του διαχωρισμού με
αντίστοιχα υψηλές αναλογίες (περίπου 2 στους 3).

Η υιοθέτηση του διαχωρισμού από τους υποστηρικτές της Εκκλησίας ­ η οποία θα
μπορούσε να απαλύνει τις συγκρουσιακές όψεις του ζητήματος ­ εμφανίζεται,
επομένως, ως σαφής μειοψηφική τάση και δυσκολεύεται να βάλει τη σφραγίδα της
στις σχετικές συζητήσεις.

Έτσι, παρ’ όλο που η σαφής αντικληρική τοποθέτηση (κατά της Εκκλησίας και υπέρ
του διαχωρισμού) δεν αντιπροσωπεύει παρά μία σχετικώς μικρή μειοψηφία του
πληθυσμού (περίπου το 13%), τα ιδιαίτερα κοινωνικά και πολιτικά χαρακτηριστικά
της (μεσαίες ηλικίες, ανώτερο μορφωτικό επίπεδο, υψηλό εισόδημα, αριστερή ή
κεντροαριστερή τοποθέτηση), της προσδίδουν έναν ειδικό δυναμισμό, που προκαλεί
άμεσες αντισυσπειρώσεις από την άλλη πλευρά.

Οι έρευνες που συγκροτούν το «πολιτικό και κοινωνικό βαρόμετρο» των «ΝΕΩΝ»,
τη διενέργεια των οποίων αναλαμβάνει η εταιρεία V. PRC, πραγματοποιούνται
τέσσερις φορές τον χρόνο στην περιφέρεια της πρωτεύουσας (Ιανουάριος, Μάιος,
Ιούλιος, Νοέμβριος) και δύο φορές τον χρόνο σε πανελλαδική κλίμακα (Μάρτιος,
Σεπτέμβριος). Για τις έρευνες της πρώτης κατηγορίας το μέγεθος του δείγματος
είναι περίπου 1.000 άτομα, σύμφωνα με τις διεθνείς προδιαγραφές που ισχύουν
για αντίστοιχου τύπου τακτικά «βαρόμετρα». Οι δύο πανελλαδικές έρευνες
(Μάρτιος, Σεπτέμβριος) προσφέρουν επίσης μια εκτίμηση, για τη δυνάμει εκλογική
επιρροή των κομμάτων και για τον λόγο αυτό χρησιμοποιούν ελαφρώς αυξημένο
δείγμα (1.200 άτομα).