ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Θεωρίες διεθνών σχέσεων

«Διεθνής Θεωρία, Τα Τρία Ρεύματα Σκέψης». Αυτός είναι ο τίτλος του βιβλίου του
Martin Wight, ένα από τα καλύτερα συγγράμματα διεθνών σχέσεων στη διεθνή
βιβλιογραφία, τώρα δημοσιευμένο και στην ελληνική γλώσσα (Εκδόσεις Ποιότητα,
Αθήνα 1998, 416 σελίδες, μετάφραση Ηρακλεία Στροίκου).

ΑΡΙΣΤΟΤΕΧΝΙΚΑ, εύληπτα, θεμελιωμένα και με απόλυτο σεβασμό στη νοημοσύνη του
αναγνώστη, ο συγγραφέας προσφέρει μια μοναδική ανάλυση «πολιτικής φιλοσοφίας
διεθνών σχέσεων» στις γραμμές που χάραξαν κλασικοί φιλόσοφοι και πολιτικοί
στοχαστές διά μέσου της Ιστορίας. Δίκαιο, ισχύς, ηθική, εξουσία, δικαιοσύνη,
δικαιώματα, υποχρεώσεις, συμφέρον, πόλεμος, ηγεμονισμός, ιδεολογία είναι
μερικά μόνο από τα ζητήματα που διερευνώνται σε αναφορά με τη διεθνή πολιτική.

Σύντομες αναφορές όπως η παρούσα, ίσως να αδικούν έργα μεγάλης εμβέλειας όπως
αυτό του Martin Wight. Ωστόσο, θα μπορούσα ν’ αναφέρω ως παράδειγμα την
περίπτωση των «διεθνών επεμβάσεων». «Διεθνής» επέμβαση στο εσωτερικό ενός
κυρίαρχου κράτους, ουσιαστικά, είναι ενέργεια μεγάλων πολιτικών επιπτώσεων από
«πολιτικούς εντολοδόχους» εν τη απουσία οικουμενικών «πολιτικών εντολέων».
Ποιος έχει καθολικής και παγκόσμιας αποδοχής δικαίωμα προσδιορισμού των όρων
της «εντολής» επέμβασης, ποιος, γιατί και πώς επεμβαίνει, ποιες είναι οι
συνέπειες, ποια είναι τα ηθικά κριτήρια ή άλλες σκοπιμότητες επέμβασης; Τι
σημαίνει, για παράδειγμα, η επέμβαση στη Βοσνία, η απειλή επέμβασης στο Κόσοβο
ή η «καθοδηγητική» συμπεριφορά του Νίκολας Μπερνς στην Αθήνα;

Οι σημερινές τάσεις ανάμειξης στα εσωτερικά ζητήματα των άλλων κοινωνιών, οι
οποίες βαφτίζονται ­ ακόμη και από αφελή θύματα αυτών των επεμβάσεων ­
«διεθνείς επεμβάσεις» (ή, πιο κομψά, «διεθνοποίηση της προστασίας των
ανθρωπίνων δικαιωμάτων»), και η, με ιεραποστολικό φανατισμό, «κατάχρηση
δεσπόζουσας θέσης» από τις μεγάλες δυνάμεις είναι νοοτροπίες και συμπεριφορές,
μας πληροφορεί ο Wight, βαθιά ριζωμένες στον δυτικό πολιτισμό και στη δυτική
πολιτική σκέψη. «Πέραν από τις “πεφωτισμένες” ορθολογικές τους εκφάνσεις όπως
αυτές εμφανίζονται στον Bentham ή στον Russel, βρίσκεται ένα θρησκευτικό
στοιχείο. Βρίσκεται η επιθυμία να προσηλυτίσει τον κόσμο, να σώσει την
ανθρωπότητα από τα δεινά που θα ακολουθήσουν. Ωστόσο, η υπέρτατη δοκιμασία
στην οποία μπορεί να υποβληθεί αυτό το θρησκευτικό αίσθημα είναι ο τρόπος με
τον οποίο αντιδρά σε μια κατάσταση στην οποία είναι σαφές ότι η πλειονότητα
της ανθρωπότητας, πεισματικά, δεν δέχεται να προσηλυτισθεί» (σελ. 260).

Οι εκλογικεύσεις, η ιδεολογική βάση και η προπαγάνδα των ηγεμονικών
συμπεριφορών και των ποικίλων επεμβάσεων, ελάχιστα αλλάζουν στη διαχρονία:
«διεθνής τάξη», «διεθνής σταθερότητα», «δικαιώματα της εργατικής τάξης», «η
προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων». Τα ιδεολογικά «εργαλεία αιτιολόγησης»,
εξάλλου, είναι πολλά και πάντα τα ίδια: «επιλογή του μικρότερου κακού»,
«αιτιολόγηση λόγω επιτυχίας», «αιτιολόγηση λόγω αναγκαιότητας», «οι ισχυροί
έχουν περισσότερες ευθύνες και γι’ αυτό περισσότερα δικαιώματα». Ο σκοπός
πάντα αγιάζει τα μέσα και οι συνέπειες είναι ισοπεδωτικές και επώδυνες,
ιδιαίτερα για μικρά κράτη, όταν αφελείς ηγέτες, παρασυρμένοι από τις σειρήνες
των ισχυρότερων δυνάμεων, καθιστούν τα εθνικά συμφέροντα των κρατών τους
«αναλώσιμα αγαθά» στους βωμούς εφήμερων διεθνισμών που κατά καιρούς προτείνουν
διεθνείς προπαγανδιστές (με σχεδόν αποκλειστικό στόχο την κυριαρχία των
μικρότερων κρατών).

Είναι αλήθεια ότι ο κόσμος πόρρω απέχει από το να είναι τέλειος και πως στο
πολύπλοκο διεθνές σύστημα η «αλήθεια» είναι, σχεδόν πάντοτε, αμφιλεγόμενη και
διφορούμενη. Στη διεθνή πολιτική, ευθύγραμμες καταστάσεις δεν υπάρχουν.
Εξάλλου, οι απλουστευτικές συνταγές είναι, σχεδόν πάντοτε, θανατηφόρες για τα
εθνικά συμφέροντα ενός κράτους. Γι’ αυτό, ενώ η συζήτηση της ορθότητας της
μιας ή άλλης πολιτικής επιλογής είναι αναπόφευκτα αμφιλεγόμενη, η σωστή
κατανόηση της πολυπλοκότητας των εναλλακτικών διλημμάτων και προβλημάτων,
καθώς και των πολλών αποχρώσεών τους είναι απαραίτητη προϋπόθεση ρεαλιστικών
και αποτελεσματικών προσεγγίσεων. Για να παραφράσω τον Francis Bacon όταν
αναφέρθηκε στον Μακιαβέλι, «είμαστε υπόχρεοι στον Martin Wight, επειδή
περιγράφει τον κόσμο όπως είναι και όχι όπως ο ίδιος (ή κάποιος άλλος) θα
ήθελε να είναι».

Ο Παναγιώτης Ήφαιστος είναι αναπληρωτής καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και
Στρατηγικών Σπουδών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.