Ένας αιώνας ίντριγκας για την Εκκλησία

Κόμματα, βασιλείς, ξένες κυβερνήσεις και παραθρησκευτικές οργανώσεις από το
1900 έως και το 1973 ήταν οι βασικοί παράγοντες που επέβαλλαν στην Εκκλησία
της Ελλάδος Αρχιεπισκόπους.

Οι επιλογές στην πλειοψηφία τους ήταν προσαρμοσμένες στις ανάγκες της
πολιτικής. Λαός και κλήρος αγνοούνταν, όπως και τα μέλη της Ιεράς Συνόδου που
σύρονταν σε τυπικές ψηφοφορίες. Αποκορύφωμα η εκλογή του Ιακώβου Βαβανάτσου το
1962, ο οποίος έμεινε στο Θρόνο μόνο 12 ημέρες, κατά τις οποίες και ο ίδιος
διασύρθηκε και η Ιεραρχία έζησε μία από τις πιο δύσκολες στιγμές.

Στις αρχές του αιώνα Βενιζελικοί και αντιβενιζελικοί συγκρούονται, με
επιπτώσεις και στην Εκκλησία. Η συνέχεια ανάλογη με τις εναλλαγές κυβερνήσεων.
Μετά το 1950 και με νωπές ακόμη τις πληγές του Εμφυλίου, η κατάσταση δεν
αλλάζει. Οι παρεμβάσεις απασχολούν Εκκλησία και λαό. Η ορκωμοσία του Ιερωνύμου
με τις «ευλογίες» του ίδιου του δικτάτορα Παπαδόπουλου δείχνει καθαρά ότι η
Ιερά Σύνοδος είναι δέσμια της πολιτικής. Το ίδιο γίνεται και το 1973 όταν ο
τότε ισχυρός άνδρας της χούντας Ιωαννίδης υποστηρίζει τον Σεραφείμ. Ο Σεραφείμ
απαιτεί και πετυχαίνει να μην πάρουν μέρος στην ψηφοφορία οι αρχιερείς που
είχαν εκλεγεί την περίοδο του Ιερωνύμου, εξασφαλίζοντας έτσι την αναγνώριση
της πλειοψηφίας της Ιεράς Συνόδου.

Μέχρι τότε η εκλογή του Αρχιεπισκόπου γινόταν με βάση το τριαδικό σύστημα. Η
Ιερά Συνοδος επιλέγει τρεις μητροπολίτες από τους οποίους η κυβέρνηση ορίζει
έναν από αυτούς. Κατι ανάλογο γίνεται με την εκλογή του Οικουμενικού Πατριάρχη.

Από το 1974 και μετά όλα αλλάζουν. Τα κόμματα και οι κυβερνήσεις κρατούν
διακριτική στάση. Όλα αυτά τα χρόνια δεν χρειάστηκε να γίνει εκλογή για τον
Αρχιεπισκοπικό Θρόνο. Τα μέλη της Ιεράς Συνόδου αυξήθηκαν, προστέθηκαν οι νέες
μητροπόλεις που ιδρύθηκαν κυρίως στο Λεκανοπέδιο (Περιστερίου, Πειραιώς, Νέας
Σμύρνης, Μεσογαίας, Καισαριανής κ.ά.), και για πρώτη φορά ανεπηρέαστα θα
προχωρήσουν στην εκλογή. Γαι το λόγο αυτό άλλωστε υπάρχουν τόσοι πολλοί υποψήφιοι.

ΜΕ ΤΟ ξεκίνημα του αιώνα, η Εκκλησία περνά βαθιά κρίση με αφορμή τη μετάφραση
του Ευαγγελίου. Ο τότε Αρχιεπίσκοπος Προκόπιος και η βασίλισσα Όλγα θεωρούν
ότι το έργο δεν είναι αρνητικό. Η Ιερά Σύνοδος αντιδρά δυναμικά, το ίδιο και
το Πατριαρχείο. Στο παιχνίδι μπαίνουν και οι φοιτητές. Γίνονται συγκρούσεις. Ο
βασιλιάς αναγκάζει σε παραίτηση τον Προκόπιο.

Το 1901 επιλέγεται για προκαθήμενος του θρόνου ο Μητροπολίτης Μονεμβασίας
Θεόκλητος Μηνόπουλος. Πέραν από τεράστια πολιτικά και κοινωνικά προβλήματα, το
τότε συρρικνωμένο ελληνικό κράτος διχάζεται για μια ακόμη φορά. Βασιλικοί και
Βενιζελικοί βρίσκονται σε θέση μάχης. Ο διχασμός δεν αφήνει αδιάφορους τους
Συνοδικούς Ιεράρχες. Οι μητροπολίτες της «Παλιάς Ελλάδας» στην πλειοψηφία τους
τάσσονται υπέρ του βασιλιά. Οι των «Νέων χωρών με τον Βενιζέλο». Το 1917 και
ενώ ο Βενιζέλος επιστρέφει στην Ελλάδα, την οποία εγκαταλείπει ο Κωνσταντίνος,
με τροποποίηση του Καταστατικού Χάρτη της Εκκλησίας διώχνονται οι βασιλικοί
και συγκροτείται νέα αριστίνδην σύνοδος. Ο Θεόκλητος δεν έχει πλέον θέση και
τον διαδέχεται ο Μελέτιος Μεταξάκης, τον οποίο πρότεινε η κυβέρνηση Βενιζέλου
και ενέκρινε ο βασιλιάς Αλέξανδρος.

Όταν χάνει τις εκλογές του 1920 ο Βενιζέλος, όλα αλλάζουν στην Εκκλησία. Ο
Μελέτιος αναγκάζεται σε παραίτηση και επανέρχεται και πάλι στο θρόνο ο
Θεόκλητος. Μετά την μικρασιατική καταστροφή, με απόφαση της κυβέρνησης
Πλαστήρα αγνοούνται οι προηγούμενοι και η νέα σύνοδος επιλέγει τον Χρυσόστομο
Παπαδόπουλο. Για 15 χρόνια υπάρχει ηρεμία ως προς τον προκαθήμενο του θρόνου.
Ο θάνατος του Χρυσοστόμου ανοίγει έναν νέο φαύλο κύκλο παρεμβάσεων. Αυτήν την
περίοδο και για πρώτη φορά έχουμε ανοικτή επέμβαση της Αγγλίας, η οποία είχε
ταχθεί υπέρ της υποψηφιότητας του Χρύσανθου, ενός σημαντικού προσώπου, που, αν
και Μητροπολίτης του Οικουμενικού Πατριαρχείου, ζούσε στην Αθήνα. Οι Άγγλοι, ο
δικτάτορας Μεταξάς και ο περιβόητος Μανιαδάκης συμφωνούν στο πρόσωπο του
Χρύσανθου, με μόνο κριτήριο ότι αυτός δεν θα ήταν υποψήφιος για τη θέση του
Αρχιεπισκόπου στην Κύπρο.

Όμως, το θέλημά τους δεν γίνεται. Με μία ψήφο διαφορά εκλέγεται ο Δαμασκηνός
Παπανδρέου. Ο Μεταξάς προσφεύγει στο Συμβούλιο της Επικρατείας και ακυρώνει
την εκλογή. Απαγορεύεται η αναγραφή στο «τριπρόσωπο» του Δαμασκηνού και έτσι
εκλέγεται ο Χρύσανθος Φιλιππίδης. Μετά την κατάρρευση του Μετώπου, ο
Δαμασκηνός έρχεται και πάλι στο προσκήνιο και αναλαμβάνει και Αρχιεπίσκοπος.
Εμφύλιος, Τσώρτσιλ, Αμερικανοί παίζουν τα δικά τους παιχνίδια. Ο Δαμασκηνός
ορκίζεται αντιβασιλέας. Με το θάνατό του, το 1949, Αρχιεπίσκοπος εκλέγεται ο
Ιωαννίνων Σπυρίδων. Οι διωγμοί των Ελλήνων στην Κωνσταντινούπολη, το Κυπριακό
και ο Καζαντζάκης είναι μερικά από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει. Πεθαίνει
το 1956 και στη θέση του εκλέγεται ο Μητροπολίτης Λαρίσης Δωρόθεος, που μένει
για 17 μήνες στο αξίωμα.

Η εκλογή του αντικαταστάτη του θυμίζει κάτι από το σήμερα. Για μεγάλο διάστημα
γίνονται συσκέψεις μητροπολιτών σε σπίτια. Τελικά εκλέγεται ο Θεόκλητος
Πατρών, ο οποίος όμως γίνεται δέσμιος των υποσχέσεών του για μεταθέσεις
μητροπολιτών. Και πάλι επεισόδια και παρεμβάσεις κομμάτων και κυβέρνησης. Το
1962 ο Θεόκλητος πεθαίνει και μια νέα κρίση, αυτή της εκλογής του Ιακώβου, θα
περάσει στην εκκλησιαστική ιστορία.

Δώδεκα μέρες: Ο Μητροπολίτης Αττικής Ιάκωβος, εκλεκτός των Ανακτόρων, δεν κατάφερε να παραμείνει στον αρχιεπισκοπικό θρόνο. Παραιτήθηκε «δεινή κυβερνητική πιέσει», όπως είπε

Ο ΣΗΜΕΡΙΝΟΣ τοποτηρητής του αρχιεπισκοπικού θρόνου, Μητροπολίτης Μεσσηνίας
Χρυσόστομος, τότε αρχιγραμματέας της Συνόδου, δυσκολεύτηκε να συντάξει το
κείμενο της επιστολής παραίτησης τού μόλις πριν από δέκα μέρες εκλεγέντος
Αρχιεπισκόπου Ιακώβου Βαβανάτσου. «Δεινή και καταθλιπτική κυβερνητική πιέσει,
θυσιάζω και σφαγιάζω εμαυτόν». Η φράση αυτή της παραίτησης πέρασε στην
εκκλησιαστική ιστορία..

Όλα άρχισαν με το θάνατο του Θεόκλητου στις 8 Ιανουαρίου του 1962. Τα Ανάκτορα
ήδη έχουν προετοιμάσει και προεπιλέξει τον τότε Μητροπολίτη Αττικής Ιάκωβο. Οι
οργανωτικοί αντιδρούν δυναμικά. Τον χαρακτηρίζουν και μέσω του Τύπου «πρόσωπο
στερούμενο ανδρικής αξιοπρέπειας». Τα Ανάκτορα επιμένουν. Η εκλογή γίνεται στη
μητρόπολη με την παρουσία δυνάμεων της αστυνομίας. Οι παραεκκλησιαστικοί που
συγκεντρώνονται φωνάζουν ανάξιος, ενώ οι μισοί μητροπολίτες αποφεύγουν κάθε
επαφή μαζί του..

Στο παιχνίδι μπαίνει και η αντιπολίτευση, ενώ η κυβέρνηση Καραμανλή προσπαθεί
να βρει έναν τρόπο να τον εξαναγκάσει σε παραίτηση. Η επιλογή του Ιακώβου είχε
γίνει στο σπίτι του Παναγιώτη Κανελλόπουλου. Στο ίδιο σπίτι, του ζητείται να
παραιτηθεί. Ο τότε Κορινθίας Προκόπιος αναλαμβάνει να πείσει τον Ιάκωβο. Αυτός
αρνείται. Τα Ανάκτορα επιμένουν, αλλά και πολλοί πιστοί του ιεράρχες. Στην
πορεία όμως όλα αλλάζουν. Τα Ανάκτορα, μετά από συχνές επικοινωνίες που είχαν
με τον Καραμανλή, αποσύρουν την εμπιστοσύνη τους προς τον Ιάκωβο. Τους
εξυπηρετεί άλλωστε, αφού ο τελικός στόχος τους είναι η ανάδειξη στο αξίωμα του
Ιερώνυμου Κοτσώνη, που έρχεται δυναμικά στο προσκήνιο με τη στήριξη των
παραθρησκευτικών οργανώσεων.

Δώδεκα μέρες μετά την εκλογή του, παραιτείται και τη θέση του παίρνει ο
Χρυσόστομος Χατζησταύρου, Μητροπολίτης Καβάλας. Όταν την εξουσία καταλαμβάνει
η χούντα, η Χρυσόστομος, αν και γέρος, αμφισβητείται. Ο Ιερώνυμος ορκίζει την
πρώτη κυβέρνηση των συνταγματαρχών. Ζητείται η παραίτηση του Αρχιεπισκόπου.
Αυτός αρνείται. Με αναγκαστικό νόμο αλλάζει και πάλι ο Καταστατικός Χάρτης.
Τον Μάιο ο θρόνος κηρύσσεται σε χηρεία. Γίνεται αριστίνδην Σύνοδος, η οποία
εκλέγει τον Ιερώνυμο. Ο Παπαδόπουλος παρεμβαίνει ευθέως στη διαδικασία. Το
ίδιο και ο Παττακός, ενώ ισχυρές αστυνομικές δυνάμεις ζώνουν τη μητρόπολη.

Το 1973 η ιστορία επαναλαμβάνεται. Οι στρατιωτικοί ζητούν την παραίτηση του
Ιερώνυμου. Αυτός αρνείται. Ο Σεραφείμ, προσωπικός φίλος του Ιωαννίδη, ορκίζει
την κυβέρνηση Γκιζίκη. Ο Ιερώνυμος παραιτείται. Ο Σεραφείμ είναι ο εκλεκτός
της χούντας. Όμως ο ίδιος δεν θέλει να συνδέσει το όνομά του με μια εκλογή που
θα αμφισβητηθεί. Έτσι ο τότε υπουργός Παιδείας Χρήστου με νόμο αποκλείει όλους
τους μητροπολίτες που ορκίστηκαν την εποχή του Ιερώνυμου. Από την επομένη
αρχίζει πόλεμο κατά των οργανωτικών και του Ιερώνυμου. Διώχνει πολλούς, ενώ
ιδρύει νέες μητροπόλεις, στις οποίες διορίζει νέους ανθρώπους. Πολλοί από
αυτούς σήμερα διεκδικούν το αξίωμα του Αρχιεπισκόπου…

ΜΙΑ ΗΜΕΡΑ πριν η Ιεραρχία εκλέξει τον δέκατο πέμπτο Αρχιεπίσκοπο από τις αρχές
του αιώνα, μία νέα υποψηφιότητα, αυτή του Ζιχνών και Νευροκοπίου Σπυρίδωνος,
ήρθε να προστεθεί στις μέχρι τώρα. Ο ίδιος δηλώνει ότι πήρε την απόφαση από τη
στιγμή που ο Μεσσηνίας Χρυσόστομος αρνήθηκε να μπει στη διαδικασία εκλογής.

Η κίνηση αυτή εκφράζει πέραν των άλλων και την απογοήτευση των ηλικιωμένων
Ιεραρχών (είναι 19), οι οποίοι ήθελαν να έχουν λόγο στα δρώμενα της Εκκλησίας.
Ένας ακόμη λόγος είναι ότι οι δύο γηραιότεροι, Κορινθίας και Μεσσηνίας, δεν
ανέλαβαν πρωτοβουλίες ώστε να καθορίσουν την εκλογή, με αποτέλεσμα αυτήν τη
στιγμή να μην υπάρχει, όπως εκτιμούν, τίποτε σίγουρο.

Από την άλλη οι τέσσερις βασικοί διεκδικητές συνεχίζουν τις επαφές με τους
εκλέκτορες, ενώ αρχίζουν να διαμορφώνονται και οι πρώτες συμμαχίες για την
δεύτερη και την τρίτη ψηφοφορία. Οι τρεις (Άνθιμος, Ιερώνυμος και
Χριστόδουλος) υπολογίζουν ότι έχουν την πλειοψηφία των μητροπολιτών.

Όμως δεν μπορούν να αγνοηθούν και οι άλλες υποψηφιότητες, τουλάχιστον στην
πρώτη ψηφοφορία. Μέχρι τώρα έχουν εκδηλώσει την επιθυμία να είναι οι υποψήφιοι
οι: Κερκύρας Τιμόθεος, Περιστερίου Χρυσόστομος, Πισιδίας Μεθόδιος και
Βρεσθένης Δημήτριος. Οι δύο τελευταίοι δεν είναι μέλη της Ιεράς Συνόδου, έχουν
όμως ερείσματα στην Ιεραρχία, ειδικά ο Βρεσθένης που είναι ο αγαπημένος των Ιερωνυμικών.

Πέρα από αυτούς όμως, δεν αποκλείεται στο προσκήνιο να βρεθούν και πρόσωπα
λιγότερο προβεβλημένα, όπως ο Δράμας, ο Ηλείας, ο Σπάρτης, ενώ ρόλο θα παίξει
και ο Πατρών.