Θα διάλεγα τη φυλακή

Για τη σημερινή τριακοστή πρώτη επέτειο της επαράτου θα είμαι πιο προσωπικός.
Αρκετές αναλύσεις κάναμε όλα αυτά τα τελευταία χρόνια. Και καθώς έγραψα
περίπου 14 βιβλία για την επταετία (αναλογούν δύο τον χρόνο) με χαρά
υποδέχομαι την επανεμφάνιση, ύστερα από μία εικοσάχρονη απουσία από τους
πάγκους των βιβλιοπωλείων, τριών από αυτά: «Υποθήκες Παπ-Πατ» (Παπαδόπουλου –
Παττακού), «Καφενείο ο Εμιγκρέκ» και «Ψαροντούφεκο». (Και τα τρία από τις
Εκδόσεις Λιβάνη).

ΔΕΝ ΕΥΛΟΓΩ τα γένια μου, αλλά με πείραζε που όλα αυτά τα χρόνια (από το ’75
περίπου) έλειπαν αυτά τα βιβλία από την ελεύθερη αγορά. Διότι
πρωτοκυκλοφόρησαν με αίμα ψυχής στα δύσκολα χρόνια της χούντας.

Όχι μόνο τα έγραψα, αλλά τα περισσότερα τα στοιχειοθέτησα κιόλας. Εκτός εκείνα
που τα επιμελήθηκαν φίλοι (σε χώρες όπου υπήρχαν τυπογραφεία με ελληνικά
στοιχεία), όπως ο Γιώργος Βότσης στο Λονδίνο, ο Γιάννης Βούλτεψης στη Ρώμη, ο
Παντελής Τρωγάδης (τον χάσαμε πρόσφατα) στον Καναδά κι ο Νίκος Μάρκοβιτς στο
Λουντ της Σουηδίας, όλα τα άλλα σελιδοποιήθηκαν από εμένα τον ίδιο.

Μα το πιο δύσκολο δεν ήταν το γράψιμο ή η εκτύπωση (που στοίχιζε και μια
περιουσία). Το πιο δύσκολο ήταν η αποστολή τους από το ταχυδρομείο στους
διάφορους αναγνώστες που μου τα παράγγελναν.

Καθώς κάθε κουτί ζύγιζε τρία κιλά, το να τα μεταφέρω στο ταχυδρομείο της
γειτονιάς μου, στο Παρίσι, αποτελούσε μαρτύριο. Και όταν μετά την αποστολή
τους δεν μου έστελναν και τα χρήματα (37 μάρκα Δυτικής Γερμανίας στοίχιζε η
σειρά), εκεί πια γινόμουν θηρίο.

Μία ημέρα (1972), αφού εντόπισα περίπου 20 χρεώστες μου στην περιοχή του Ρουρ,
στην Κάτω Βαυαρία, αποφάσισα, καθώς είχα τις διευθύνσεις τους, να τους
επισκεφτώ για να ζητήσω όχι τόσο τα χρήματα, αλλά τον λόγο που αθέτησαν τον
λόγο τους.

Οι περισσότεροι ήταν γκαστερμπάιτερ, όπως τους έλεγαν τότε, δηλαδή μετανάστες.
Στο πρώτο σπίτι που επισκέφτηκα, βρήκα όλη τη σειρά των 11 τότε βιβλίων μου,
τοποθετημένα σε μια εταζέρα δίπλα από το εικόνισμα της Παναγιάς, στο
εικονοστάσι. Στο δεύτερο, ο άνθρωπος μου εξήγησε πως γι’ αυτόν τα βιβλία αυτά
δεν είχαν αντικειμενική αξία, ήταν στην κυριολεξία ανεκτίμητα, και σαν
αντιπληρωμή μού πρόσφερε τη Μερσεντές του. Στο τρίτο, τα είχαν κρυμμένα σε
μπαούλο και τα διάβαζαν κρυφά τις νύχτες από τον φόβο των χαφιέδων στα χάιμ,
όπου έμεναν…

Γρήγορα κατάλαβα πως υπήρχε παρεξήγηση. Οι άνθρωποι, δημοκράτες κυνηγημένοι
μια ζωή, δεν μπορούσαν, λόγω και έλλειψης σχετικής παιδείας πάνω στο θέμα (το
βιβλίο γι’ αυτούς χαριζόταν, δεν αγοραζόταν) να καταλάβουν για τι πράγμα τους μιλούσα.

Τότε, φεύγοντας, πέρασα από το Μόναχο, από τον φίλο μου τον Παύλο Μπακογιάννη,
που είχε την ελληνική εκπομπή στις 20.20′, και που την άκουγαν κάθε βράδυ με
πάθος όλοι οι μετανάστες. Από το φιλόξενο μικρόφωνό του έδωσε άφεση οφειλών.

Ώσπου με το καράβι του εφοπλιστή ξαδέλφου μου, του Ηλία Παναγάκου (που τον
χάσαμε πρόσφατα κι αυτόν, μόλις 48 χρόνων) έστειλα το στοκ στην Ελλάδα και
μοιράστηκε δωρεάν στα βιβλιοπωλεία που δέχονταν το ρίσκο της διακίνησής τους.

Λίγο πριν από τη Μεταπολίτευση, ο φίλος μου Μιχάλης Μεϊμάρης των εκδόσεων
«Πλειάς» ξανάβγαλε τα περισσότερα από αυτά κι έκτοτε σταμάτησαν να κυκλοφορούν.

Υποθήκες Πατ – Παπ (στη φωτογραφία οι δικτάτορες Στ. Πατακός και Γ. Παπαδόπουλος)

Ανεκδοτολογικά, ωστόσο, ας πω ότι στο «Καφενείο Εμιγκρέκ», μιλάει πολύ
(ανωνύμως) ο Διονύσης Σαββόπουλος και οι φίλοι του, η «αγία τριάδα» του
καφενείου Σεν Κλοντ: ο Αλέξης Κυριτσόπουλος κι ο Ανδρέας Στάικος. Το
«Ψαροντούφεκο» όταν το έγραψα, το 1970, ήρθε ο Στάθης Παναγούλης να μου
παραπονεθεί ότι του χάλασα άθελά μου τη δουλειά: σχεδίαζαν με την ομάδα του
μιαν απαγωγή Αμερικανού και το κρησφύγετο που είχαν επιλέξει, στους πρόποδες
του Λυκαβηττού, ήταν ακριβώς αυτό που περιγράφω στο βιβλίο. Ενώ με τις
«Υποθήκες Παπ-Πατ», είχα την πιο ευχάριστη συγγραφική δικαίωση: ο άνθρωπος το
διάβαζε ξεκαρδισμένος στον δρόμο, αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση, και πήγε να
διασχίσει την Πανεπιστημίου με το κόκκινο. Τον τράβηξα από το μανίκι και τον
έσωσα από το κύμα των αυτοκινήτων που κατέβαινε ορμητικό να τον συντρίψει.
Γύρισε, μ’ ευχαρίστησε, χωρίς να ξέρει ότι ευχαριστεί τον συγγραφέα του παρ’
ολίγον χαμού του.

Συγγνώμη για τον προσωπικό τόνο του άρθρου σήμερα. Αλλά αν έπρεπε να πω μια
γενικότερη κουβέντα, θα έλεγα πως εμείς που ζήσαμε τα χρόνια αυτά ευχόμαστε να
μην τα ξαναζήσουν άλλοι. Κι αν είχα τη δυνατότητα ξανά να επιλέξω ανάμεσα σε
φυλακή ή αυτοεξορία, θα διάλεγα την πρώτη. Όχι μόνο γιατί «ο ξένος τόπος είναι
φυλακή», αλλά γιατί οι παραμορφωτικοί φακοί της νοσταλγίας αλλοιώνουν και το
χρώμα του ματιού και το ιδωμένο.