Η αλήθεια και τα (ΠΣΕ)ματα για την επιλογή

Σε όλο τον αναπτυγμένο κόσμο παράλληλα με το τυπικό σύστημα της
τριτοβάθμιας εκπαίδευσης αναπτύσσεται εδώ και δεκαετίες ένα παράλληλο σύστημα
εκπαίδευσης, το οποίο διακρίνεται για τη διαφορετική πρόσβαση σε αυτό σε
σύγκριση με την τυπική τριτοβάθμια εκπαίδευση. Το παράλληλο αυτό σύστημα
απευθύνεται σε μεγαλύτερες ηλικίες και άτομα που αναζητούν πλέον ευέλικτες
διαδικασίες σπουδών.

ΕΙΝΑΙ χαρακτηριστικές οι περιπτώσεις Πανεπιστημίων στη Βρετανία (University of
Oxford, University of London, κ.λπ.), στη Γαλλία (Formation Continue) και στις
ΗΠΑ (Extended University / Continuous Education system).

Ουσιαστικά δηλαδή παρατηρούμε ότι το σύστημα διανομής της γνώσης στο
τριτοβάθμιο επίπεδο τείνει να κατακτήσει το χαρακτηριστικό της ευελιξίας.

Το υπόβαθρο της ανάπτυξης των νέων μορφών των συστημάτων διανομής της γνώσης
σχετίζεται με ουσιαστικότερα φαινόμενα που είναι κοινά στην παγκόσμια
κοινωνική και οικονομική κατάσταση. Αυτά είναι η παγκοσμιοποίηση των αγορών
και των κοινωνιών και η συνακόλουθη απελευθέρωση της κίνησης υλικών και
ανθρωπίνων πόρων.

Στόχος της εισαγωγής των Προγραμμάτων Σπουδών Επιλογής είναι να διευρυνθεί η
δυνατότητα του συστήματος της διά βίου εκπαίδευσης. Δεν είναι η απορρόφηση της
υπερβάλλουσας ζήτησης για τριτοβάθμια εκπαίδευση.

Κατά συνέπεια, τα ΠΣΕ έχουν σχεδιαστεί ως καθαρά στοιχεία του συστήματος
διανομής γνώσης και όχι ως στοιχεία του συστήματος παραγωγής γνώσης. Το
τριτοβάθμιο σύστημα παραγωγής γνώσης, ως γνωστόν, απαιτεί την ύπαρξη της
ελάχιστης επιστημονικής διοικητικής μονάδας που είναι το Τμήμα (όπως αυτό
στηρίζεται στους Τομείς). Τα ΠΣΕ στηρίζονται στα Τμήματα. Δεν είναι Τμήματα.

Το κοινό τους στοιχείο με την τυπική μορφή οργάνωσης του Τμήματος είναι ότι
απονέμουν πτυχίο, διότι έχουν όλες τις προϋποθέσεις για να το κάνουν αυτό
όπως: επίπεδο διδασκόντων, συνεκτικό γνωστικό αντικείμενο, ελεγχόμενο επίπεδο
παροχής γνώσεων. Τα ΠΣΕ δεν αναπαράγουν μέλη ΔΕΠ, δεν καλλιεργούν την έρευνα,
ενώ προσφέρουν διδακτική ειδικότερων γνωστικών αντικειμένων.

Πώς όμως τα ΠΣΕ στηρίζονται στα Τμήματα; Απλούστατα τα μέλη ΔΕΠ που ανήκουν
στα ΠΣΕ ανήκουν σε Τμήματα. Εκεί κάνουν μάθημα, έρευνα και προάγονται. Μόνον
από Γενικές Συνελεύσεις Τμημάτων μπορούν να αποδεσμευτούν για να διδάξουν
εκτός Τμήματος συμπεριλαμβανομένων των ΠΣΕ. Είναι δυνατόν, λοιπόν, να υπάρχει
στην πράξη αντιπαλότητα των Τμημάτων με το συγγενές ΠΣΕ;

Τότε γιατί ανεπτύχθη ολόκληρη φιλολογία για τη διάρρηξη του διοικητικού ιστού
των ΑΕΙ από τα ΠΣΕ; Δυστυχώς, η απάντηση είναι λίγο πικρή και περιλαμβάνει
περισσότερες από μία εκδοχές:

1 Υπάρχει ένα πρόβλημα επικοινωνίας. Πολλοί δεν κατάλαβαν τα
χαρακτηριστικά του θεσμού αυτού. Έτσι, απλούστατα, υπάρχει ένα επικοινωνιακό κενό.

2 Πράγματι, από πλευράς ΥΠΕΠΘ γίνεται μία προσπάθεια μεταρρύθμισης του
τρόπου που η πανεπιστημιακή κοινότητα αποφασίζει για τα γνωστικά αντικείμενα.
Καθιέρωσε, λοιπόν, δύο διαδικασίες για να υποβληθούν προτάσεις προς το ΥΠΕΠΘ.

Στην πρώτη, Τμήματα των ΑΕΙ-ΤΕΙ μέσω των πρυτανικών αρχών υποβάλλουν πρόταση
ενώ στη δεύτερη, ομάδα μελών ΔΕΠ υποβάλλουν πρόταση στο ΥΠΕΠΘ μέσω της
Συγκλήτου και του Συμβουλίου των ΤΕΙ. Προφανώς το ΥΠΕΠΘ επιδιώκει την
κινητοποίηση πόρων των ΑΕΙ (ανθρώπινων και υλικών) που υποαπασχολούνται σήμερα
και δεν αξιοποιούνται μέσα από την υπάρχουσα δομή. Αυτή την κίνηση του ΥΠΕΠΘ
οι συνάδελφοι και οι διοικήσεις των ΑΕΙ-ΤΕΙ την αναγνωρίζουν ως προσπάθεια
παραγκώνισης του υπάρχοντος πλαισίου διοίκησης. Στην πραγματικότητα κανείς δεν
διανοήθηκε να αγνοήσει τις διοικήσεις των ΑΕΙ-ΤΕΙ.

3 Υπάρχει μία αξιόλογη αντίδραση από μικρή μερίδα φοιτητών. Η αντίδραση
αυτή προέρχεται από δύο κατευθύνσεις. Η μία είναι η στείρα αντιπολιτευτική
διάσταση, όπου απλώς αρνείται οτιδήποτε νέο.

Η δεύτερη προέρχεται από μία φυσική αντίθεση μερίδας φοιτητών, οι οποίοι
κουράστηκαν μέσα από ένα αποτυχημένο και εξαντλητικό σύστημα επιλογής να
εισέλθουν στα Πανεπιστήμια και τώρα βλέπουν άλλους (έστω και μικρούς αριθμούς)
να εισέρχονται χωρίς εξετάσεις. Στους νέους αυτούς αποφοίτους βλέπουν και
πιθανούς αντιπάλους στην αγορά εργασίας. Στις αιτιάσεις αυτές οι απαντήσεις
είναι πολύ απλές.

Σήμερα το 15%-20% των Ελλήνων φοιτούν στο εξωτερικό! (οπουδήποτε,
συμπεριλαμβανομένων πολλών εξωτικών χωρών).

Γιατί δεν διανοήθηκαν να ζητήσουν την απαγόρευση άσκησης επαγγέλματος από τους
αποφοίτους αυτούς;

Διότι προφανώς είναι ανεδαφικές αυτές οι αντιδράσεις. Έτσι φθάνουμε στο σημείο
πολύ μικροί αριθμοί φοιτητών (20-50) να εμποδίζουν σε συγκεκριμένα ιδρύματα
τις σπουδές σε 200-300 νέους.

Έχουν όμως το δικαίωμα αυτό; Και τι θα γίνει στο μέλλον όταν πια οι θέσεις στα
ΑΕΙ-ΤΕΙ θα είναι πολύ περισσότερες από αυτές που σήμερα ζητούνται; Θα υπάρξει
αντιπολίτευση και στη διεύρυνση του τυπικού συστήματος τριτοβάθμιας
εκπαίδευσης;

Η γενίκευση της αντιπολίτευσης στη διεύρυνση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης το
μόνο που θα πετύχει θα είναι να διευκολύνει την εγκατάσταση των ξένων
Πανεπιστημίων στη χώρα μας και να διευρύνουμε την έξοδο των φοιτητών μας στο εξωτερικό.

4 Υπάρχει μία ολόκληρη φιλολογία περί εισόδου διδάκτρων στην
τριτοβάθμια μέσω του ΠΣΕ. Όλοι γνωρίζουν ότι αυτό είναι ανυπόστατο. Δεν
υπάρχουν δίδακτρα, αλλά ένα συμβολικό ποσό για τέλη εγγραφής και φοίτησης.
Εξάλλου, το ΥΠΕΠΘ τα χρηματοδοτεί από το Β’ ΚΠΣ με πολύ ισχυρούς
προϋπολογισμούς που περιορίζουν αυτή τη συμμετοχή σε αμελητέα ποσά. Στα ΠΣΕ
αυτοί που είναι πάνω από 25 ετών μπορεί να πληρώνουν εφ’ όσον κατά τεκμήριο
είναι ικανοί γι’ αυτό (έχουν δουλειά, επαγγελματική σταδιοδρομία, κ.λπ.).

Από πουθενά δεν συνάγεται ότι αυτή η διαδικασία αποτελεί υψηλή πολιτική
προτεραιότητα για το ΥΠΕΠΘ. Η πράξη εξάλλου δείχνει ότι ελάχιστη σημασία έδωσε
το εκπαιδευτικό σύστημα στη λειτουργία αυτή και στην πράξη τα δίδακτρα που
ζητήθηκε να καθιερωθούν δεν είναι σημαντικά.

5 Υπάρχει θέμα βιωσιμότητας για τα ΠΣΕ; Μα, προφανώς δεν υπάρχει.
Υπάρχει ποτέ περίπτωση να τεθεί πρόβλημα βιωσιμότητας για τα μεταπτυχιακά που
ιδρύθηκαν μέσω του ΕΠΕΑΕΚ;

Όχι βέβαια. Επειδή το ΕΠΕΑΕΚ λήγει από πλευράς προθεσμίας δεσμεύσεων την
31/12/1999, δημιουργήθηκε ολόκληρο ζήτημα για τη χρηματοδότηση των ΠΣΕ, ενώ
είναι κοινό μυστικό στους παροικούντες ότι δεν υπάρχει ουσιαστικό πρόβλημα.

Τα ΠΣΕ θα συνεχίσουν να υποστηρίζονται όπως όλες οι ενέργειες που έχουν
εγκριθεί από το ΠΣΕ, ανεξαρτήτως από τη σημερινή πηγή χρηματοδότησης.

Όμως τα ΠΣΕ αποτελούν πια ένα κομμάτι της πραγματικότητάς μας. Έχουμε ήδη στη
διάθεσή μας αρκετά στοιχεία από τα πραγματικά περιστατικά που συνοδεύουν την
ίδρυσή τους.

Συγκεκριμένα, για τα πρώτα 11 ΠΣΕ που δέχθηκαν αιτήσεις διαπιστώνεται ότι η
ζήτηση για είσοδο στα τμήματα αυτά είναι μεγαλύτερη από την προσφορά σε
αναλογία που είναι σχεδόν πάντοτε μεγαλύτερη από τα συμβατικά τμήματα.

Οι εγκρίσεις αυτές είναι εξαιρετικά προσεγγιστικές, διότι δεν υπάρχουν όμοια
γνωστικά αντικείμενα σε ΠΣΕ και Συμβατικά Τμήματα. Αυτό δείχνει ότι τα ΠΣΕ
απευθύνθηκαν αποτελεσματικά παρ’ όλους τους σύντομους χρόνους αναγγελίας σε
ευρύτερες πληθυσμιακές ομάδες. Η ανταπόκριση, δε, του πληθυσμού ήταν
περισσότερο από ικανοποιητική. Κανείς νομίζω δεν έχει το δικαίωμα να εμποδίσει
αυτούς τους ανθρώπους να σπουδάσουν.

Ο Π.Ε. Πετράκης είναι αναπληρωτής καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών.