Θανάσης Παπαγεωργίου «Η επιστροφή είναι άγνωστη»

Έκλεισε 35 χρόνια στο σανίδι του θεάτρου. Αθόρυβος και δημιουργικός
καλλιτέχνης ­ ηθοποιός και σκηνοθέτης ­ ο ιδρυτής του θεάτρου «Στοά» συνέδεσε
το όνομά του με το ελληνικό έργο και τους Έλληνες συγγραφείς. Από το «Χάσαμε
τη θεία, στοπ» του Γιώργου Διαλεγμένου στο «Πρόβλημα του Κώστα» του Βασίλη
Ραΐση, το ελληνικό έργο έπαψε να θεωρείται ευτελές, εύκολο ή υποδεέστερο και
«έγραψε» επιτυχίες τόσο στις αίθουσες όσο και στα ταμεία αυτών που το
εμπιστεύτηκαν.ΔΕΝ ΞΕΡΕΙ και δεν μπορεί ν’ απαντήσει στο ερώτημα γιατί έγινε
ηθοποιός… «Όποιος δεν έχει πατέρα ηθοποιό ή αδελφή τραγουδίστρια της όπερας
που ενδεχομένως τον “τραβήξουν” στον κύκλο αυτό, δεν έχει κι εύκολη την απάντηση».

Ο Θανάσης Παπαγεωργίου δεν είχε πατέρα ηθοποιό. Πόσο μάλλον αδελφή
τραγουδίστρια της όπερας. Ένας ευκατάστατος Κωνσταντινουπολίτης ήταν, μέχρι το
’35, ο πατέρας του. Γιατί τότε ακριβώς, με τον νέο διωγμό, άρπαξε την
οικογένειά του και μια βαλίτσα στο χέρι και ήρθε εδώ για να χτίσει από την
αρχή τη ζωή τους. Οικοδόμος, το νέο του επάγγελμα.

«Εγώ γεννήθηκα στην Καισαριανή. Παιδί του πολέμου και της Κατοχής. Τυχερό μέσα
στην ατυχία μου, όπως κι όλη η γενιά μου. Όταν έχεις μεγαλώσει με τις σφαίρες
να βουίζουν γύρω σου ­ οι ΕΛΑΣίτες, οι τσολιάδες, οι ΕΔΕΣίτες, οι χίτες ­
φυσικό είναι να μάθεις ότι πρέπει να επιβιώσεις. Στηριγμένος στις δικές σου
δυνάμεις κι όχι μόνο στον μπαμπά ή τη μαμά».

Να επιβιώσει ήθελε ο μικρός άλλωστε, όταν στα τρία του χρόνια, στάθηκε έξω από
την πόρτα, κοίταζε τις κυρίες που περνούσαν και άπλωνε το χεράκι του: «Λίγο
ψωμάκι, σας παρακαλώ, λίγο ψωμάκι». Αντί για ψωμάκι άρπαξε ένα χεράκι ξύλο γι’
αυτή του την πρωτοβουλία από τη μάνα του. Μια μάνα που μάζευε κάθε πρωί
λαχανίδες, τις πουλούσε στην αγορά της Αθήνας κι ερχόταν με τα πόδια στο σπίτι
για να ταΐσει με ό,τι είχε τα τρία της παιδιά, αλλά τη «ζητιανιά» δεν την
ανεχόταν η αξιοπρέπεια της. «Τι καταλάβαινα όμως εγώ απ’ αυτά; Εγώ παιδάκι
ήμουνα και πείναγα»…

Η ΕΚΤΕΛΕΣΗ

Δεν τις εύχεται και δεν τις προτείνει σε κανέναν τις παιδικές του αναμνήσεις.
Τι να προτείνει άλλωστε; Να βλέπεις τον πατέρα να συλλαμβάνεται από τους
Γερμανούς, να πηγαίνει για εκτέλεση και μόλις την τελευταία στιγμή η μάνα να
αποδεικνύει ότι πρόκειται για ένα λάθος; Για μια «συνωνυμία θανάτου»; Ν’ ακούς
τους ασφαλίτες να βασανίζουν τους κομμουνιστές στα υπόγεια της Κάνιγγος (στην
οποία η οικογένεια έζησε για ένα διάστημα στην οικοδομή όπου ο πατέρας δούλευε
ως επιστάτης); «Βαρύ πράγμα για μια παιδική ψυχή. Όμως έτσι που έχουν
εξελιχθεί τα πράγματα λέω… καλώς έγιναν. Κέρδος το έχω. Όλα αυτά σε
σφραγίζουν. Σου δημιουργούν μια άλλη φιλοσοφία για τη ζωή και τα πράγματα.
Αυτό που δημιούργησαν σε μένα είναι η αντίθεσή μου σε κάθε μορφής βία. Τη βία
δεν την μπορώ, δεν την καταλαβαίνω».

Μαθητής άριστος στο Δημοτικό της οδού Κωλέττη και στο Γυμνάσιο της Νέας
Φιλαδέλφειας αργότερα. Αλλά και παιδί της μπάλας, της γειτονιάς και της
ανησυχίας. Διέλυε ρολόγια για να δει τι έχουν μέσα. Άνοιγε ξύλα μπας και του
συστηθεί το σαράκι αυτοπροσώπως. Το αγοραστό παιχνίδι δεν το ήξερε. Κι όταν τα
πράγματα καλυτέρεψαν, τα πρώτα του δώρα ήταν βιβλία. Λίγα, αλλά βιβλία. «Αχ,
αυτός ο “Ιβανόης”… Το κοίταζα, το χάιδευα, το ξεσκόνιζα. Από τότε μου έχει
μείνει η μανία με τα βιβλία. Δεν μπορώ να πετάξω ούτε μία κόλλα που έχει πάνω
της κάτι σημειωμένο».

Η οικογένεια δεν ήταν ούτε πολύ του διαβάσματος ούτε των ανησυχιών. «Δεν ήταν
καλλιτέχνες, καλλιτεχνίζοντες, θεατρόφιλοι. Αλλά αυτοί μου μάθανε το θέατρο.
Ξέρω πως δύο φορές τον χρόνο πήγαιναν στο θέατρο κι αυτό είναι σπάνιο, ακόμα
και σήμερα, για μια τόσο λαϊκή οικογένεια. Πόσο μάλλον τότε, που μετρούσανε τη
δεκάρα»… Δεν ξέρει ακριβώς γιατί έγινε ηθοποιός. Δεν ξέρει αν το θέαμα ή η
ίδια η λειτουργία του θεάτρου ήταν αυτό που τον τράβηξε τότε.

ΕΝΑ ΤΑΞΙΔΙ

Ξέρει όμως πολύ καλά ότι αυτό που έκανε όταν βγήκε στο θέατρο, από το ’62 –
’65 (κι αφού είχε αποφοιτήσει από τη σχολή Βαχλιώτη) δεν τον γέμιζε… «Εμένα
δεν μ’ ενδιέφερε να κάνω ένα επάγγελμα για να βγάζω το μεροκάματο, να πηγαίνω
το βράδυ στο θέατρο, να βάφομαι, να παίζω και να φεύγω. Αδιαμόρφωτο ήταν αυτό
που ήθελα, αλλά σίγουρα ήταν κάτι πολύ πιο “ακριβό”. Εγώ πάντα ονειρευόμουν ­
κι αυτό μου συμβαίνει πλέον σήμερα ­ ότι κάθε μπάσιμο στη σκηνή είναι το
ξεκίνημα ενός ταξιδιού, που θα ξέρεις τι έγινε μόνον όταν θα επιστρέψεις. Η
επιστροφή είναι άγνωστη. Καμιά φορά αναρωτιέσαι “αν θα υπάρχει επιστροφή”.
Είναι μια αίσθηση που δεν μεταφράζεται και δεν αφηγείται. Μια μαγική σχέση
ανάμεσα στη σκηνή και την πλατεία, που άμα τη γευτείς, σε τρώει πλέον το
σαράκι κι είναι αδύνατον να την αποφύγεις».

Δοκίμασε την τύχη του στον κινηματογράφο «ως μια υπόθεση πιο προσωπική». Με
δανεικά από δω κι από κει γύρισε το «Επί εσχάτη προδοσία» ­ Γερμανοί, Κατοχή,
Αντίσταση «ό,τι είχε μαζευτεί στο κεφάλι μου». Ήταν μια ταινία με ευαισθησία
που δεν «βγήκε» όμως και πολύ στις αίθουσες. Η χούντα είχε ήδη κάνει την
επίσκεψή της. «Βεβαίως κατάλαβα ότι δεν μπορείς να κάνεις κινηματογράφο, αν
δεν τον ξέρεις κι έτσι το ’68 έφυγα για την Τσινετσιτά, για να σπουδάσω».

Γύρισε σε ενάμιση μήνα, γιατί δεν μπορούσε να αντεπεξέλθει στα έξοδα. Ήταν ήδη
νυμφευμένος με τη Λήδα Πρωτοψάλτη κι είχαν ήδη το παιδί τους.

Αυτό που δεν είχαν ήταν λεφτά. «Ούτε για τσιγάρα». Όχι για θίασο. «Που
παραμένει μια ακριβή – αριστοκρατική υπόθεση». Κι όμως το επιχείρησαν. Με
δανεικά. Χωρίς να διαθέτουν όνομα. Χωρίς να είναι… του Εθνικού. Ποιοι ήταν;
Πού πήγαιναν; Τι τρέλα τούς έδερνε;

«ΣΤΟΙΧΗΜΑ»

Στην Κοκκινιά και στην αίθουσα της Ένωσης Ποντίων εκθέσανε τα όνειρά τους μέσα
από την «Αυλή των θαυμάτων» του Καμπανέλλη.

Ήταν ένα στοίχημα με τον εαυτό τους «και τον τρόπο που εμείς θέλαμε να
ασκήσουμε το θέατρο», αλλά και μια πρόκληση «… να μπορέσουμε κι εμείς, κι ας
μην είμαστε ο Μπάρκουλης ή ο Κακαβάς». Πήγανε στην Κοκκινιά για καθαρά
πολιτικούς λόγους. «Εκεί το 99% των ανθρώπων ήταν αριστεροί». Κάθησαν τέσσερις
μήνες. Τόσο άντεξαν. Ο χωροφύλακας ήταν κάθε βράδυ στην πόρτα και σημείωνε τα
ονόματα των εισερχομένων. Την πρώτη εβδομάδα η αίθουσα ήταν γεμάτη. Μετά
έπαιξαν και με άδεια πλατεία. Έντεκα ηθοποιοί για… τρεις θεατές. «Το έργο
δεν ήταν φαρσοκωμωδία, είχε κάποιο νόημα. Εμείς χαρακτηριστήκαμε επικίνδυνοι.
Δεν είχαμε τη σφραγίδα του Κομμουνιστικού Κόμματος. Αν την είχαμε, θα ήμασταν
στη Γυάρο»…

Η εξαίρεση από το ελληνικό ρεπερτόριο, «Η φυλακή του Όλυ» του Μποντ, δεν είχε μικρότερη επιτυχία

ΣΤΙΣ αρχές της δεκαετίας του ’70 γεννήθηκε η «Στοά». Πάλι με τις ίδιες
δυσκολίες. Μόνο που αυτή στέριωσε. Και μαζί της η εμμονή του σκηνοθέτη και
ηθοποιού για το ελληνικό έργο και τους Έλληνες συγγραφείς.

«Το θέατρο είναι μια τέχνη που πρέπει να προσφέρει στον άνθρωπο… Και για
μένα, καταρχήν, άνθρωπος ήταν ο Έλληνας και όχι με την έννοια τού “πας μη
Έλλην βάρβαρος”. Γιατί, πώς να το κάνουμε… Οι άνθρωποι που γνώρισα και για
τους οποίους θα έπρεπε να εργαστώ ήταν ο γύρω κόσμος μου. Πολύ αργότερα θα πάω
σε μεγαλύτερο κύκλο, στον ΑΝΘΡΩΠΟ, γενικώς. Πώς θα μπορούσα εγώ, άλλωστε,
παιδί της κατοχής και των Ελασιτών να κάνω θέατρο και να πρωτοανεβάσω Μαριβό
φέρ’ ειπείν; Για ποιους να το κάνω; Η ανάγκη μου ήταν να κάνω θέατρο για τους
Καισαριανιώτες. Τους Φιλαδελφειώτες. Όχι πως συνεχίζω έτσι, αλλά η εμμονή μου
οφείλεται στο ότι πιστεύω πως δεν ολοκληρώθηκε ακόμα αυτός ο κύκλος. Ότι εγώ
κι αυτοί έχουμε πολλά να πούμε ακόμα».

Το παραδέχεται πως αν η οικονομική αποτυχία των παραστάσεών του ήταν καθεστώς,
«προφανώς δεν θα συνεχίζαμε, ούτε ξέρω αν θα μιλούσαμε μαζί τώρα». Όμως από το
δεύτερο χρόνο η «Στοά» είχε κόσμο. Ο «Λάκκος και η φάβα» του Ποντίκα
δημιούργησε την πρώτη ουρά στο ταμείο, το 1972. «Ανεξάρτητα όμως απ’ αυτό,
εμείς είχαμε πολύ λίγες ανάγκες. Δεν το παίζαμε επιχειρηματίες, ούτε είχαμε
βάλει σκοπό να γίνουμε πλούσιοι από το θέατρο. Τον καημό μας βγάζαμε»…

ΕΘΝΙΚΟΤΗΤΑ

Επιμένει πως σήμερα, περισσότερο παρά ποτέ, το θέατρο έχει ανάγκη να αποκτήσει
εθνικότητα. «Να υπάρξει ελληνικό θέατρο. Ο Κουν ήταν ο πρώτος που ανέβασε
Έλληνες που δεν γράφανε φαρσοκωμωδία. Κι αυτό που ξεκινήσαμε εμείς τότε,
νομίζω πως τα τελευταία δέκα χρόνια απέδωσε καρπούς». Τότε, παλιά, το ελληνικό
έργο σήμαινε κάτι πολύ ευτελές, υποδεέστερο. Γι’ αυτό και δεν το αποφασίζανε
οι άνθρωποι. Ανέβασε, ας πούμε, ο Διαμαντόπουλος μιαν εκπληκτική παράσταση με
το «Παραμύθι χωρίς όνομα» και δεν πάτησε ψυχή. «Σήμερα πλέον το ελληνικό
θέατρο μπορεί να εμπιστεύεται στους Καμπανέλλη, Κεχαΐδη, Σκούρτη, Ποντίκα,
Διαλεγμένο να του ανεβάσει έργο και να μη φοβάται την οικονομική αποτυχία που
καθορίζει και τις επιλογές μας σε μεγάλο βαθμό».

Η δημιουργικότητα μπορεί να έχει κι άλλα σχήματα. Όχι μόνον… θεατρικά

Ελληνικό θέατρο με ηθοποιούς που επί τρία χρόνια μαθαίνουν να παίζουν Άμλετ,
Τσέχωφ, Σαίξπηρ και, και… και λίγη ελληνική τραγωδία; Που πιθανόν να
νομίζουν ότι μια καθημερινή φράση του Καμπανέλλη σε μια πολύ καθημερινή σκηνή
«… γεια σου ρε Γιώργη μου. Τι κάνεις; Πιάσε ένα πακέτο τσιγάρα» είναι ένα
εύκολο θέατρο; «Είναι βέβαιον ότι με ελάχιστες εξαιρέσεις δεν υπάρχει παιδεία
στις σχολές πάνω στο ελληνικό έργο. Το ελληνικό έργο έπιασε γιατί αναλύαμε
χαρακτήρες. Όχι γιατί απαραιτήτως το είχαμε σπουδάσει, αλλά γιατί δεν μας
μύριζε καλά αυτό που συνέβαινε στη θεατρική αγορά. Γι’ αυτό και δεν κάναμε
φαρσοκωμωδία που δεν έχει χαρακτήρες, αλλά τύπους: τον κερατά, τον ρουφιάνο,
τον τσιγγούνη, τον γκρινιάρη, το στραβόξυλο και πάει λέγοντας. Η μεγάλη
δυσκολία στην ανάλυση των ελληνικών χαρακτήρων είναι ότι δεν μπορείς να
ξεγελάσεις τον θεατή. Τον περιπτερά σας τον ξέρετε όπως τον ξέρουμε κι εμείς.
Ζούμε στην ίδια ζωή. Στο ίδιο περιβάλλον. Αν σας τον παρουσιάσω διαφορετικό,
θα το καταλάβετε. Μπορώ να σας ξεγελάσω με τον Ελβετό λογιστή ή τον Γερμανό
αγρότη. Μπορώ να σας ξεγελάσω ­ λιγότερο ή περισσότερο ­ με τον Άμλετ ή την
Αντιγόνη, ανάλογα με την παιδεία που έχετε. Όχι όμως με τον Έλληνα, που είναι αναγνωρίσιμος».

Τώρα πια είναι το ίδιο το κοινό που τον δεσμεύει στις επιλογές του. Δεν μπορεί
να καταλάβει γιατί θα ανέβαζε και ξένο έργο. «Το κοινό σού βάζει πολύ εύκολα
ταμπέλα. Πολύ δύσκολα μπορεί να σε δει σαν ηθοποιό. Το Εθνικό Θέατρο, ας
πούμε, δεν μου έχει ζητήσει ποτέ να ανεβάσω ξένο έργο. Έχω ανεβάσει τέσσερα
ελληνικά στο Εθνικό. Κι όταν υπάρχει κάτι ελληνικό, συζητιέται πάντα το όνομά
μου λες και έχω εξειδίκευση. Εγώ όμως είμαι σκηνοθέτης. Είμαι ηθοποιός. Δεν
είμαι σκηνοθέτης ελληνικών έργων. Αυτό δεν μου αρέσει και τόσο πολύ. Κι όταν
ανεβάσαμε “Ματωμένο γάμο” έπειτα από χρόνια, έκανε εντύπωση στον κόσμο. “Τι
δουλειά έχουν αυτοί με τον Λόρκα;”».

Με τη Λήδα Πρωτοψάλτη, μόνιμη σύντροφό του στο σανίδι, στο «Χάσαμε τη θεία. Στοπ»

ΤΟ ΠΑΡΑΘΥΡΟ του στο πατάρι της «Στοάς» είναι μονίμως ανοιχτό. Η θέα στο
δρομάκι ανεμπόδιστη. Μισάνοιχτη και η πόρτα. Κάθε τρεις και λίγο κάποιος θα
μπει για μια κουβέντα, μια επαφή, μια συνεννόηση. «Θανάση, πάνω είσαι;».

Δεν είναι διαφορετικά τα πράγματα στο σπίτι του. «Τι συμβαίνει;», τον ρώτησα.
«Εσείς δεν αγοράσατε θωρακισμένη πόρτα, δεν κλείνετε τα πατζούρια, δεν
αμπαρώνετε το σπίτι, μέρες που περνάμε»… Χαμογελάει συγκαταβατικά.

«Δεν πήρα πόρτα ασφαλείας, δεν έβαλα σιδεριές. Το δικό μου το σπίτι δεν το
κλείνω ποτέ. Την πόρτα την κλείνω, αλλά στα παράθυρα δεν βάζω ούτε το
συρτάκι». Είναι θέμα άποψης; «Το θεωρώ ανόητο. Να μανταλώσω κάτι που μπορεί να
σπάσει με μια πετρούλα; Να κλείσω τα πλαστικά παντζούρια και να πιστεύω από
πάνω ότι αυτό μπορεί να με προστατέψει;». Διστάζει λίγο, αλλά στο τέλος το
βγάζει από μέσα του. «Ξέρετε, έχω μια άποψη απέναντι σ’ αυτούς που θα θέλανε
να με ληστέψουνε. Είμαι πάντα υπέρ των αδυνάτων. Όσο κι αν ακούγεται
εξωφρενικό, αν έρθει κάποιος να με ληστέψει… ε, ας έρθει. Αυτό που θα μ’
ενοχλούσε θα ήταν να υποστώ την ψυχική και σωματική βία». Την κατανοεί, όμως
δεν τη δικαιολογεί την υστερία που έχει πιάσει τον κόσμο τελευταία. «Πιστεύω
πως θα περάσει κι αυτή όπως πέρασαν και άλλες. Λίγο πριν είχαμε την υστερία με
τα αλκοτέστ. Παλιότερα με τους σεισμούς, τους καταποντισμούς. Είμαστε λαός της
υπερβολής κι αυτό βεβαίως ικανοποιεί αυτούς που θέλουν να βγάζουν τέτοιες
εικόνες στις τηλεοράσεις και τον Τύπο και να ξεσηκώνουν τον κόσμο». Όχι πως
δεν δέχεται πως είναι μια απειλή για τους πολίτες, ένας κίνδυνος. Όμως…
«άλλο είναι να στραγγαλίσει κάποιος μια γυναίκα κι άλλο να παρουσιάζεται ότι
σε κάθε ασανσέρ κάθε πολυκατοικίας κρύβεται κι από ένας στραγγαλιστής».

ΥΠΕΡΒΟΛΕΣ

Φοβάται πως με όλες αυτές τις «υπερβολές» κάποιες πολιτισμικές αξίες του λαού
μας ­ η κοινωνική αλληλεγγύη, η φιλοξενία, η ανεκτικότητα ­ θα υποστούν φθορά.
«Η επιφυλακτικότητά μας θα μεγαλώσει. Η διάθεσή μας για φιλοξενία θα
αμβλυνθεί. Όμως δεν πιστεύω ότι τόσο άμεσα θα αλλοιωθεί η στάση μας απέναντι
στα πράγματα».

Αυτό που τον απασχολεί περισσότερο ­ «έτσι όπως… εξελισσόμαστε και μεις προς
μια ευρωπαϊκή συμπεριφορά» ­ είναι μήπως ξεπηδήσουν πρόσωπα που θα ντύσουν
ιδεολογικά αυτήν την υστερία και θελήσουν να την εκμεταλλευτούν πολιτικά.
«Νομίζω πως έχουμε χάσει αρκετό κομμάτι από τον εθνικό μας χαρακτήρα, ας το πω
έτσι. Είμαστε ψεύτικοι, κάλπικοι στη συμπεριφορά μας… Όμως κάθε τι που
δημιουργείται έχει έρεισμα. Λεπέν υπάρχουν παντού. Χρειάζονται αυτιά να τον
ακούσουν και μάτια να τον δουν. Κι εμείς είμαστε ένας λαός που δεν φημιζόμαστε
για την τάση μας να ψάχνουμε τα πράγματα».

Η ευκολία μας, αλλά και η δυσπιστία απέναντι στους πολιτικούς και την πολιτική
που εδώ και πολλά χρόνια όλο και απομακρύνονται από τους πολίτες τον ανησυχεί
βαθύτατα.