Λάθος η υποτίμηση, αλλά και ελπίδες για το ευρώ

Τρεις ερωτήσεις για την υποτίμηση

ΑΠΟ ΤΟΝ Ιανουάριο του 1996 «ΤΑ ΝΕΑ» έχουν καθιερώσει και δημοσιεύουν κάθε δύο
μήνες το «πολιτικό και κοινωνικό βαρόμετρο», το οποίο αποτελεί ένα αξιόπιστο
όργανο για τη συστηματική και διαχρονική παρακολούθηση και μελέτη των τάσεων
και των διακυμάνσεων της κοινής γνώμης. Οι έρευνες που συγκροτούν το «πολιτικό
βαρόμετρο» των «ΝΕΩΝ», τη διενέργεια των οποίων έχει αναλάβει η εταιρεία V.
PRC, πραγματοποιούνται τέσσερις φορές τον χρόνο στην περιφέρεια της
πρωτεύουσας (Ιανουάριος, Μάιος, Ιούλιος, Νοέμβριος) και δύο φορές τον χρόνο σε
πανελλαδική κλίμακα (Μάρτιος, Σεπτέμβριος).

Η πανελλαδική έρευνα του Μαρτίου άρχισε στις 4/3 και είχε, στο μεγαλύτερο
μέρος της, ολοκληρωθεί (902 από τα 1.150 σχεδιασθέντα ερωτηματολόγια) πριν από
την αναγγελία της υποτίμησης της δραχμής, στις 13/3/98. Η αιφνιδιαστική
παρεμβολή ενός μείζονος σημασίας πολιτικού γεγονότος, κατά τη διάρκεια της
επιτόπιας στοιχειοληψίας, οδήγησε στην απόφαση να συνεχιστεί η αρχικά
προγραμματισμένη έρευνα (η οποία και ολοκληρώθηκε στις 16/3), αλλά και
ταυτόχρονα να συμπληρωθεί με τη διεξαγωγή ενός δεύτερου κύματος, στο οποίο
συμπεριελήφθησαν τρεις ειδικά διατυπωμένες ερωτήσεις για την υποτίμηση.

Για το δεύτερο αυτό κύμα, που πραγματοποιήθηκε από 19-24/3, ακολουθήθηκε το
ίδιο ακριβώς σχέδιο δειγματοληψίας και το μέγεθος του δείγματος αποφασίστηκε
να είναι 800 άτομα (τελικώς πραγματοποιηθέν 732).

«ΤΑ ΝΕΑ» αρχίζουν σήμερα τη δημοσίευση των αποτελεσμάτων της έρευνας από το
ζήτημα της άμεσης επικαιρότητας ­ την υποτίμηση της δραχμής ­ το οποίο
διερευνήθηκε με το συμπληρωματικό δεύτερο κύμα της έρευνας. Θα συνεχίσουν από
αύριο με την παρουσίαση και ανάλυση των σταθερών ερωτήσεων του «πολιτικού βαρομέτρου».

Η αιφνιδιαστική αναγγελία για την υποτίμηση της δραχμής και την παράλληλη
ένταξή της στον Μηχανισμό Συναλλαγματικών Ισοτιμιών (ΜΣΙ) αποτέλεσε ένα ισχυρό
σοκ για την πλειοψηφία της κοινής γνώμης.

ΔΕΝ ήταν προετοιμασμένη η κοινή γνώμη να δεχθεί την αναγκαιότητα αλλά και τις
επιπτώσεις μιας τέτοιας απόφασης. Δεν εκπλήσσει επομένως το γεγονός ότι οι
κρίσεις που διατυπώνονται αντανακλούν ένα σαφώς αρνητικό κλίμα και ένα φόβο ως
προς τις άμεσες συνέπειες που θα έχει η υποτίμηση της δραχμής στην οικονομική
κατάσταση των ερωτηθέντων.

Κρίνοντας γενικά την απόφαση για την υποτίμηση της δραχμής, η πλειοψηφία του
πληθυσμού (58,3%) τη θεωρεί «λάθος» και μόνον το 23,7% τη χαρακτηρίζει ως
«σωστή». Από την απλή αυτή διχοτομική καταγραφή των απόψεων δεν προκύπτει όμως
με σαφήνεια σε τι ακριβώς συνίσταται το «λάθος». Αν, δηλαδή, αναφέρεται στην
αναγκαιότητα του μέτρου, στη μέθοδο που επιλέχθηκε (υποτίμηση αντί για
διολίσθηση), στους συγκεκριμένους χειρισμούς της κυβέρνησης (σε συνδυασμό με
τη μέχρι τότε σθεναρά διακηρυσσόμενη υποστήριξη της «σκληρής δραχμής») ή αν
αντανακλά κυρίως μια γενικότερη αίσθηση ότι η υποτίμηση της δραχμής θα έχει
αρνητικές επιπτώσεις στην οικονομική κατάσταση του πληθυσμού.

ΥΠΗΡΧΕ ΤΟ ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΟ

Οι διαφορετικές αυτές όψεις του ίδιου γεγονότος, αξίζει μάλιστα να
διερευνηθούν με ιδιαίτερη προσοχή γιατί, όσο αιφνιδιαστική και αν υπήρξε η
απόφαση για την υποτίμηση, δεν μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι το ενδεχόμενο
αυτό δεν υπήρχε, έστω ως διάχυτη αίσθηση, ιδιαίτερα μετά τη χρηματιστηριακή
κρίση στην Ασία και τις κερδοσκοπικές επιθέσεις που άρχισαν το περασμένο φθινόπωρο.

Είναι χαρακτηριστικό ότι, όπως προκύπτει από αδημοσίευτα στοιχεία έρευνας που
πραγματοποιήθηκε στα τέλη του περασμένου χρόνου, η εμπιστοσύνη της κοινής
γνώμης στις δυνατότητες της δραχμής να αντιμετωπίσει πιθανές πιέσεις εναντίον
της ήταν αρκετά περιορισμένη. Η σαφής πλειοψηφία της κοινής γνώμης θεωρούσε
ότι η δραχμή δεν έχει αυτές τις δυνατότητες ­ γι’ αυτό άλλωστε και τα σχετικά
στοιχεία δεν δημοσιοποιήθηκαν. Είναι, επομένως, λογικό να υποθέσει κανείς, με
βάση και αυτό το δεδομένο, ότι οι κρίσεις που εκφράζονται σήμερα για την
υποτίμηση δεν αναφέρονται πρωτίστως στην οικονομική αναγκαιότητα (ή έστω στο
αναπόφευκτο) του μέτρου.

Στο σημείο αυτό είναι χαρακτηριστική η άμεση σύνδεση που υπάρχει ανάμεσα στο
χαρακτηρισμό που αποδίδεται στην υποτίμηση («σωστή» ή «λάθος») με τις
απαντήσεις που δόθηκαν σε μια δεύτερη ερώτηση, σχετικά με τις επιπτώσεις που
πιθανολογείται ότι θα έχει η υποτίμηση στην προσωπική οικονομική κατάσταση των
ερωτηθέντων. Η μεγάλη πλειοψηφία, σχεδόν τα 2/3 του πληθυσμού (για την
ακρίβεια 63,8%), θεωρούν ότι η οικονομική τους κατάσταση θα χειροτερεύσει (από
λίγο έως πολύ) και μόνον το 28,6% δεν εκφράζει αντίστοιχους φόβους
υποστηρίζοντας κυρίως ότι η οικονομική τους κατάσταση θα παραμένει αμετάβλητη
(ή για κάποιους λόγους ότι πιθανόν και να βελτιωθεί).

ΦΟΒΟΣ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗΣ

Η άμεση συνάφεια των δύο απόψεων που εκφράζονται για την υποτίμηση προκύπτει
αβίαστα και από τη συνδυασμένη ανάλυση των σχετικών απαντήσεων. Αυτοί που
θεωρούν ως «σωστή» επιλογή την απόφαση της υποτίμησης πιστεύουν κατά
πλειοψηφία (55%) ότι δεν θα έχει αρνητικές επιπτώσεις στην προσωπική
οικονομική τους κατάσταση, ενώ αντίθετα εκείνοι που τη θεωρούν «λάθος»
εκφράζουν ταυτόχρονα στη μεγάλη τους πλειοψηφία (77%) και το φόβο ότι το
βιοτικό τους επίπεδο θα υποβαθμιστεί.

Διαπιστώνεται, επομένως, ότι μια σημαντικότατη μερίδα του πληθυσμού ­ που
ανάλογα με τον τρόπο του υπολογισμού κυμαίνεται από 45% έως 55% του συνόλου ­
τοποθετείται σαφώς αρνητικά για την υποτίμηση, εκφράζοντας φόβους για την
προσωπική οικονομική του κατάσταση και θεωρώντας ότι ήταν «λάθος» (ή έστω μη
σωστή) επιλογή. Αντίθετα, μόνο μια μικρή μειοψηφία ­ που αντίστοιχα κυμαίνεται
από 13% έως 18% ­ αντιμετωπίζει χωρίς φόβο την υποτίμηση, θεωρώντας την
ταυτόχρονα ως μία σωστή επιλογή (ή έστω αποφεύγοντας να τη χαρακτηρίσει λάθος).

Οι αρνητικές τοποθετήσεις ως προς την υποτίμηση εκφράζονται με μεγαλύτερη
ένταση από το γυναικείο τμήμα του πληθυσμού και τα ασθενέστερα οικονομικά
στρώματα. Έτσι, ενώ το 28,4% των ανδρών θεωρεί την υποτίμηση ως «σωστή»
επιλογή (και το 55,6% ως «λάθος»), τα αντίστοιχα ποσοστά μεταξύ των γυναικών
είναι 19,2% και 61,0%, αντίστοιχα.

ΜΕΓΑΛΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ

Ακόμη μεγαλύτερες είναι όμως οι διαφορές ανάλογα με την οικονομική κατάσταση
των απαντώντων. Στα χαμηλά εισοδήματα (κατά δήλωση κάτω από 150.000 δρχ. το
μήνα) την άποψη ότι η υποτίμηση υπήρξε «σωστή» επιλογή υιοθετεί μόνο το 14,0%,
στα μεσαία εισοδήματα (150.000-300.000 δρχ. το μήνα) το 24,8% και στα σχετικώς
υψηλότερα (πάνω από 300.000 δρχ. το μήνα) το 34%. Αντίστοιχα, το 63,5% των
απαντώντων από τα χαμηλά, αλλά και τα μεσαία εισοδήματα, χαρακτηρίζουν την
υποτίμηση ως «λάθος», ενώ το αντίστοιχο ποσοστό στα σχετικώς υψηλότερα
εισοδήματα περιορίζεται στο 45,6%.

Η ίδια ακριβώς εικόνα προκύπτει και από την ανάλυση των απαντήσεων κατά
μορφωτικό επίπεδο. Όσοι είναι το πολύ απόφοιτοι Δημοτικού χαρακτηρίζουν την
υποτίμηση ως «λάθος» σε ποσοστό 63,6% (αντίστοιχα «σωστή» 17,4%), όσοι έχουν
συμπληρώσει τη Μέση Εκπαίδευση θεωρούν την υποτίμηση «λάθος» σε ποσοστό 60,7%
(αντίστοιχα «σωστή» 23,8%), ενώ οι απόψεις σχεδόν ισομοιράζονται μεταξύ των
αποφοίτων της ανώτερης και ανώτατης εκπαίδευσης («σωστή» 36,5%, «λάθος» 41,9%).

Διαπιστώνεται, επομένως, ότι μόνο για τα προνομιούχα στρώματα του πληθυσμού
(σχετικώς υψηλά εισοδήματα και ανώτερο μορφωτικό επίπεδο) η υποτίμηση
προσλαμβάνεται ως ένα σχεδόν αναπόφευκτο μέτρο που δεν προκαλεί πάντως έντονες
αντιδράσεις. Παρ’ όλο που ακόμη και τα άτομα αυτής της κατηγορίας θεωρούν κατά
πλειοψηφία (περίπου 60%) ότι η υποτίμηση θα έχει αρνητικές επιπτώσεις στην
προσωπική οικονομική τους κατάσταση.

Αντίθετα, τα μη προνομιούχα στρώματα του πληθυσμού ­ και με ιδιαίτερη ένταση
οι άνεργοι, οι συνταξιούχοι και οι νοικοκυρές ­ αισθάνονται να πλήττονται
άμεσα από την υποτίμηση της δραχμής, την οποία δύο στους τρεις χαρακτηρίζουν
ως «λάθος».

ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΑ ΑΠΟ ΚΟΜΜΑ

Η έντονη αυτή συσχέτιση των απόψεων που εκφράζονται για την υποτίμηση με τα
κοινωνικά χαρακτηριστικά των απαντώντων προσδίδει έναν σαφώς διακομματικό
χαρακτήρα στις αντίστοιχες εκτιμήσεις. Έτσι, ο φόβος ότι η προσωπική
οικονομική κατάσταση θα χειροτερεύσει (λίγο ή πολύ) εκφράζεται με παραπλήσια
ένταση (ποσοστά πάνω από 60%) από όλους τους ιδεολογικούς χώρους, ενώ ο
χαρακτηρισμός της υποτίμησης ως «λάθος» συγκεντρώνει τον μεγαλύτερο αριθμό
απαντήσεων στους ψηφοφόρους όλων ανεξαιρέτως των κομμάτων, με ποσοστά που
ξεκινούν από 47% για τους ψηφοφόρους του ΠΑΣΟΚ και ξεπερνούν το 90% για τους
ψηφοφόρους του ΚΚΕ. Φυσικά, ως προς το δεύτερο αυτό σημείο, δηλαδή το
χαρακτηρισμό «σωστό» ή «λάθος», που παραπέμπει πιο άμεσα στους χειρισμούς και
τις αποφάσεις της κυβέρνησης, παρατηρείται μια αισθητή διαφοροποίηση μεταξύ
των ψηφοφόρων του ΠΑΣΟΚ και της Ν.Δ. Οι πρώτοι, έστω και με οριακή πλειοψηφία,
αποφεύγουν να χαρακτηρίσουν την απόφαση της υποτίμησης ως «λάθος» (33,8% τη
θεωρούν «σωστή» και 19,2% δεν εκφράζουν σαφή γνώμη), άποψη που υιοθετούν, με
ποσοστό 71%, οι ψηφοφόροι της Ν.Δ. Αλλά και αντίστροφα πρέπει να σημειωθεί πως
το 16,3% των ψηφοφόρων της Ν.Δ. χαρακτηρίζει ως «σωστή» την απόφαση για την
υποτίμηση, αποστασιοποιούμενο, στο σημείο αυτό, από την έντονη κριτική που
άσκησε το κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης.

Η ΥΠΟΤΙΜΗΣΗ της δραχμής συνδυάστηκε με την ταυτόχρονη απόφαση για την ένταξή
της στο ΜΣΙ, η οποία προβλήθηκε από την κυβέρνηση ως το πρώτο και αναγκαίο
βήμα για την πλήρη ένταξη της Ελλάδας στην Οικονομική και Νομισματική Ένωση
(ΟΝΕ). Το επιχείρημα αυτό φαίνεται να γίνεται δεκτό από την πλειονότητα της
κοινής γνώμης, αφού το 51% των ερωτηθέντων θεωρεί ότι, μέχρι το τέλος του
1999, η Ελλάδα θα πετύχει την ένταξή της στο κοινό ευρωπαϊκό νόμισμα ­ ενώ
μόνο το 27% διατυπώνει την αντίθετη άποψη. Πρέπει μάλιστα να σημειωθεί ότι
είναι η πρώτη φορά που σε έρευνα κοινής γνώμης καταγράφεται ως πλειοψηφούσα η
αισιόδοξη εκδοχή ότι οι οικονομικές θυσίες στις οποίες υποβάλλεται η μεγάλη
πλειονότητα του πληθυσμού, για να υλοποιηθεί ο στόχος της ένταξης στην ΟΝΕ,
δεν θα πάνε τελικά χαμένες. Όπως φαίνεται και στο αντίστοιχο διάγραμμα, μέχρι
τα τέλη του περασμένου χρόνου, η αίσθηση που επικρατούσε ως προς τις
δυνατότητες της Ελλάδας να ενταχθεί στην ΟΝΕ ήταν κυρίως η αμφιβολία ­ κι αυτό
παρ’ όλο που η πλειονότητα της κοινής γνώμης (περίπου 60%) θεωρούσε ότι αν δεν
πετύχουμε την ένταξη «αυτό θα έχει αρνητικές, ίσως και καταστρεπτικές
συνέπειες για το μέλλον της χώρας» («ΤΑ ΝΕΑ», 14/7/97).

Όπως είναι αναμενόμενο, την άποψη ότι η Ελλάδα θα πετύχει τελικά την ένταξή
της στο ευρώ υιοθετούν, κατά πλειοψηφία, οι ψηφοφόροι του ΠΑΣΟΚ (60,5% έναντι
18,9% που πιστεύουν το αντίθετο), αλλά πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι, για
πρώτη φορά, προς την άποψη αυτή συγκλίνουν, έστω και με στατιστικά μη
σημαντική διαφορά, ακόμη και οι ψηφοφόροι της Ν.Δ. (39,4% έναντι 36,1%).

Την αισιόδοξη εκδοχή, ότι δηλαδή τελικά η Ελλάδα θα πετύχει την ένταξή της στο
ευρώ, υιοθετούν με μεγαλύτερη ένταση οι άνδρες (55,4%, ενώ το αντίστοιχο
ποσοστό για τις γυναίκες είναι 46,7%), οι νεώτερες ηλικίες (ποσοστά 57% έως
59% για όσους είναι έως 44 ετών, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για τους άνω των 65
ετών είναι 40%) και όσοι διαθέτουν μέσο ή ανώτερο μορφωτικό επίπεδο (περίπου
55%, έναντι 45% για όσους είναι το πολύ απόφοιτοι Δημοτικού). Πρόκειται για τα
ίδια ακριβώς κοινωνικά στρώματα, τα οποία γενικότερα αξιολογούν με θετικό
τρόπο την προοπτική της ένταξης της Ελλάδας στην ΟΝΕ.

Η ευρύτερη αποδοχή την οποία έχει το βασικό επιχείρημα με το οποίο η κυβέρνηση
δικαιολόγησε την υποτίμηση της δραχμής δεν συνεπάγεται όμως και μια αντίστοιχη
αποδοχή των κυβερνητικών χειρισμών, όπως είναι φανερό και από μια απλή
αντιπαράθεση των απαντήσεων στις αντίστοιχες ερωτήσεις. Έτσι, ακόμη και αυτοί
που θεωρούν ότι μετά την υποτίμηση η Ελλάδα θα πετύχει την ένταξή της στο
ευρώ, αξιολογούν κατά πλειοψηφία (48,9%) ως «λάθος» τη συγκεκριμένη μεθόδευση
της υποτίμησης και μόνον ένας στους τρεις (33,7%) τη χαρακτηρίζει ως «σωστή».

Διαπιστώνεται δηλαδή ότι ο σκληρός πυρήνας που χαρακτηρίζει ως «σωστή» την
υποτίμηση της δραχμής και ταυτόχρονα εκφράζει την αισιοδοξία του για την
ένταξη στο ευρώ αντιπροσωπεύει περίπου το 17% του συνολικού εκλογικού σώματος
­ και αντίστοιχα μόνον το 27% των ψηφοφόρων του ΠΑΣΟΚ.

Απέναντι σ’ αυτόν τον θετικά τοποθετούμενο σκληρό πυρήνα, υπάρχει ένας
αντιστοίχου μεγέθους (περίπου 20% του εκλογικού σώματος) σκληρός πυρήνας που
όχι μόνον χαρακτηρίζει ως «λάθος» την υποτίμηση, αλλά και υποστηρίζει ότι δεν
θα έχει ούτε καν τα προσδοκώμενα οφέλη, αφού η Ελλάδα δεν θα πετύχει τελικά
την ένταξή της στο ευρώ.

Στο μέσον, ανάμεσα στις δύο ακραίες αυτές εκδοχές, τοποθετείται η πλειονότητα
του πληθυσμού που αντιμετωπίζει αρνητικά την υποτίμηση, εκφράζει φόβους για
υποβάθμιση του βιοτικού της επιπέδου, αλλά διατηρεί ταυτόχρονα την ελπίδα ότι
πιθανόν αυτή τη φορά οι θυσίες να μην είναι ολοκληρωτικά χαμένες.