Ο δικός μας γκρι καρχαρίας είναι άκακος

Ένα αρχέγονο είδος γκρι καρχαριών είναι ο απόλυτος άρχοντας του βυθού, στο
Κρητικό πέλαγος. Το διαπίστωσαν πρόσφατα οι Έλληνες επιστήμονες που έψαχναν να
βρουν «τι μικροργανισμοί μπορεί να ζουν εκει κάτω». Ήξεραν για κάποια είδη
αμοιβάδας, πολύ μικρές γαρίδες ή καβουράκια. Φανταστείτε την έκπληξή τους όταν
μέσω μιας βιντεοκάμερας ήρθαν αντιμέτωποι με την… πραγματικότητα.

Ο HEXANCHUS griseus είναι ένα είδος γκρι καρχαρία, που χρόνια και χρόνια τώρα
στριφογυρίζει στα ερεβώδη βάθη του Κρητικού πελάγους. Και με μεγάλη του χαρά,
καταβροχθίζει για μεσημεριανό κάθε νεκρό καλαμάρι που βουλιάζει σιγά σιγά προς
τα 2.000 μέτρα.

Από την άλλη πλευρά, η εμπειρία που είχαν αποκομίσει μέχρι πρόσφατα οι Έλληνες
επιστήμονες για το συγκεκριμένο ψάρι στις θάλασσές μας, αρκείτο κυρίως στην
εξης διαπίστωση: Ότι μερικές φορές αλιευόταν από ψαράδες στο Βόρειο Αιγαίο, το
πολύ απο βάθος 700 μέτρων, και πως η μεζούρα που οι ίδιοι άπλωναν πάνω του,
για να πιστοποιήσει το «μέγεθος» του λαφύρου τους, έδειχνε μετα βίας το
ενάμισι μέτρο.

Ώσπου μέχρι πριν από λίγο καιρό συνέβη το… μοιραίο και ξάφνιασε ευχάριστα
μάλλον και τις δύο πλευρές. Πρώτα τον φιλήσυχο καρχαρία. Ο οποίος, εκεί που
ικανοποιούσε την πείνα του με καλαμάρια και μικροοργανισμούς, δέχτηκε με
ιδιαίτερη βουλιμία την αλλαγή στο… μενού, που χάριν της έρευνας περιελάμβανε
από σκουμπρί έως ξιφία…

Και ακολούθως, τους ίδιους τους επιστήμονες του Ινστιτούτου Θαλάσσιας
Βιολογίας Κρήτης. Οι οποίοι, όταν ανέβασαν από τα 2.000 μέτρα «το κλουβί» με
το δόλωμα και τη στερεωμένη πάνω του κάμερα, για να διαπιστώσουν «τι
οργανισμοί θα τσιμπήσουν», αντίκρυσαν στο εμφανισμένο φιλμ τις λαίμαργες
φάτσες, όχι ενός αλλά δεκάδων γκρι καρχαριών. Που όχι μόνο ενάμισι μέτρο μήκος
δεν είχαν, αλλά τρία, και τέσσερα, μπορεί και πέντε μέτρα…

Οι παλαιότερες θεωρίες, που χρονολογούνται ακόμη και από τις αρχές του αιώνα
μας, υποστήριζαν πως σε βάθη μεγαλύτερα των 500 μέτρων ήταν σπάνιο να υπάρχει
πλούσια ζωή. Οι επιστήμονες όμως ήταν σε θέση να γνωρίζουν πως το μόνο που θα
επιζούσε τόσο βαθιά, δεν θα ήταν τίποτα άλλο παρά κάποιοι μακροπανιδικοί
οργανισμοί, σε μικρές ποσότητες. Όπως μικρά σκουλήκια με μήκος έως τρία
χιλιοστά, πολύ μικρές γαρίδες ή και λιλιπούτεια καβούρια. Αλλά και μικροβιακοί
οργανισμοί, κάτι σαν τις αμοιβάδες. Που όλοι τους τρέφονται με φυτοπλαγκτόν,
με οργανική ύλη δηλαδή, που καθιζάνει στον πυθμένα.

Η εξήγηση δεν είναι δύσκολη. Πώς θα μπορούσαν να ζήσουν περισσότεροι
οργανισμοί μέσα σε ένα περιβάλλον που είναι ολιγοτροφικό;

Ο ερευνητής στο Ινστιτούτο Θαλάσσιας Βιολογίας της Κρήτης, Τάσος Τσελεπίδης,
έλεγε στα «ΝΕΑ» ότι «σε τόσο μεγάλα βάθη είναι αρκετά δύσκολο να φθάσει
σημαντική ποσότητα ενέργειας που θα ήταν ικανή να μετατρέψει το μέρος από
αζωική περιοχή σε ζωική. Οι ακτίνες του ήλιου διεισδύουν περίπου μέχρι τα 100
μέτρα κάτω απο την επιφάνεια, όπου συναντούν το φυτοπλαγκτόν. Ακολουθεί η
διαδικασία της φωτοσύνθεσης και στη συνέχεια τα οργανικά υπολείμματα του
φυτοπλαγκτόν πέφτουν στον πυθμένα για να γίνουν τροφή των διάφορων μικροοργανισμών».

Αυτήν την εποχή, το Ινστιτούτο της Κρήτης μαζί με το Εθνικό Κέντρο Θαλασσίων
Ερευνών και τα Πανεπιστήμια Αθηνών και Κρήτης μελετούν το Αιγαίο στο πλαίσιο
του 2ου Μεσογειακού Επικεντρωμένου Προγράμματος MAST 3. Σε ένα τμήμα της
έρευνας που έγινε και θα επαναληφθεί αργότερα στο Κρητικό πέλαγος, το
Ινστιτούτο της Κρήτης συνεργάστηκε με το Ωκεανογραφικό Κέντρο της Ολλανδίας
(ΝΙΟΖ) και το Πανεπιστήμιο του Άμπερντιν της Σκωτίας, με τον εξοπλισμό του
οποίου κινηματογραφήθηκε και φωτογραφήθηκε ο πληθυσμός των γκρι καρχαριών.

Οι Έλληνες και οι ξένοι επιστήμονες κινήθηκαν με ένα ειδικό γερμανικό σκάφος,
από το Ηράκλειο προς τη Σαντορίνη, και έριξαν άγκυρα ακριβώς στη μέση της
διαδρομής. Δηλαδή, σχεδόν 30 ναυτικά μίλια στα ανοικτά. Βάθος, 1.870 μέτρα. Η
πρόθεσή τους ήταν ανάμεσα στα άλλα να καταγράψουν με το φακό τούς οργανισμούς
εκείνους οι οποίοι ζουν τόσο βαθιά και δεν είναι δυνατόν να αιχμαλωτιστούν με
τα κλασικά μέσα ψαρέματος, όπως οι δράγιες ή τα δίχτυα των τρατών.

«Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιήσαμε βιντεοκάμερες και φωτογραφικές μηχανές, τις
οποίες περικλείσαμε σε ειδικές κάσες που θα άντεχαν στην πίεση των 2.000
ατμοσφαιρών, που επικρατούν σε τέτοια βάθη», πρόσθεσε ο κ. Τσελεπίδης. Τόσο η
κάμερα όσο και η φωτογραφική μηχανή στερεώθηκαν πάνω σε ένα κιούρτο (κλουβί),
με δύο πλευρικές οπές και μέσα στο οποίο υπήρχε το κατάλληλο δόλωμα.

«Τι… ψάρια θα πιάσουμε λοιπόν τόσο βαθιά;», αναρωτιούνταν τα μέλη της
ερευνητικής ομάδας καθώς το κλουβί βυθιζόταν προς τα 1.850 μέτρα. Ήταν ζωσμένο
με έναν πλωτήρα όπως επίσης και με βαρίδια. Αυτά θα το οδηγούσαν στο βυθό και
στη συνέχεια, με ένα τηλεκοντρόλ, θα αποδεσμεύονταν από το κλουβί ώστε οι
πλωτήρες να το οδηγήσουν ξανά προς την επιφάνεια. Με ταχύτητα, 50 μέτρα το λεπτό.

Ο στερεωμένος στο κλουβί φακός δούλεψε με χρονοδιακόπτη και κατέγραφε τα
στιγμιότυπα για πέντε έως 10 λεπτά κάθε ώρα. Η βύθιση του «συστήματος» έγινε
τρεις φορές, σε διαφορετική θέση η κάθε μία. Το αποτέλεσμα ήταν το ίδιο. Το
δόλωμα είχε… καταφαγωθεί. Και την ταυτότητα του… δράστη, σε διάφορες
πόζες, αποκάλυψαν τα περίπου 700 καρέ του φωτογραφικού φιλμ.

ΟΙ ΓΚΡΙ καρχαρίες, σαν και αυτούς που εντοπίστηκαν στα βάθη του Κρητικού
Πελάγους, δεν επιτίθενται στον άνθρωπο. Τον περισσότερο καιρό βρίσκονται
εκατοντάδες μέτρα κάτω από τη θάλασσα.

Η τροφή τους είναι συνήθως νεκρά καλαμάρια και ψάρια. Αλλά και γενικά οι
νεκροί οργανισμοί που κατακάθονται στον βυθό και που η οσμή τους προσκαλεί
τους καρχαρίες. Το… διαιτολόγιό τους συμπληρώνουν όμως και οι ποσότητες του
πλαγκτόν και του ιχθυοπλαγκτόν.

Οι συγκεκριμένοι γκρι καρχαρίες θεωρούνται αρχέγονο είδος. «Υπάρχουν στον
πλανήτη εδώ και εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Ενδεχομένως και πριν από την
εμφάνιση του ανθρώπου στη Γη», λέει ο κ. Τσελεπίδης. Το χαρακτηριστικό που
τους διαφοροποιεί από τους άλλους «συναδέλφους» τους είναι οι έξι βραγχιακές
σχισμές. Τα περισσότερα είδη καρχαριών, τα πιο… σύγχρονα δηλαδή, έχουν πέντε
βραγχιακές σχισμές, ενώ ένα άλλο είδος, το οποίο θεωρείται επίσης αρχέγονο,
έχει επτά σχισμές και ονομάζεται Heptranchias perlo.

Στις θάλασσές μας δεν έχει αλιευθεί κάποιος καρχαρίας από το τελευταίο αυτό
είδος. Παρά μόνο πριν από 25 χρόνια, στη θαλάσσια περιοχή ανοικτά της Κύπρου.