Οι στόχοι της μεταρρύθμισης

Ύστερα από 13 χρόνια πειραματικής εφαρμογής του Ενιαίου Πολυκλαδικού Λυκείου,
το Ενιαίο Λύκειο (Ε.Λ.) επιλέχθηκε τελικά ως μοντέλο μεταρρύθμισης όλων των
Λυκείων της χώρας.

Η ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ του Ε.Λ. συνιστά μια ευρείας έκτασης παρέμβαση:

α) στην εξωτερική μορφολογία του συστήματος, δηλ. τη συνένωση των τύπων των
Λυκείων και τη σύνδεση με την υποχρεωτική εκπαίδευση, την τριτοβάθμια και το
δίκτυο των Τεχνικών – Επαγγελματικών Εκπαιδευτηρίων και

β) στο εσωτερικό του περιεχόμενο, δηλ. τη διαμόρφωση του νέου ωρολογίου
προγράμματος, των προγραμμάτων σπουδών και των βιβλίων.

Το ζητούμενο της μεταρρύθμισης αυτής είναι ποιοι είναι οι μορφωτικοί στόχοι
τους οποίους φιλοδοξεί να υπηρετήσει. Κατά την εκτίμησή μας το όλο εγχείρημα
μπορεί να συμπυκνωθεί στους εξής μορφωτικούς στόχους-κλειδιά:

1 Ο χαρακτήρας του Ε.Λ. Ο στόχος αυτός περιλαμβάνει 2 κεντρικούς
άξονες, την ενιαιοποίηση και τη διαφοροποίηση. Ο πρώτος συνδέεται με την
ενιαία παροχή εκπαίδευσης με επίκεντρο τη Γενική Παιδεία. Ο δεύτερος συνδέεται
με την καθιέρωση κατευθύνσεων επιλογών (στη Β’ και Γ’ του Ε.Λ.), με στόχο την
ανάπτυξη των κλίσεων και ενδιαφερόντων των μαθητών.

Βασική επιδίωξη είναι η νέα διδακτική οργάνωση του Ε.Λ. να υπερβεί τα
προβλήματα των παραδοσιακών συστημάτων, δηλ. την ομοιομορφία ή τον
κατακερματισμό του σχολικού προγράμματος.

Για την επίτευξη του στόχου αυτού, χρειάζεται να καθορισθεί με σαφήνεια τι
είναι το κοινό πρόγραμμα (Γενική Παιδεία), τι είναι κατ’ επιλογήν
(κατευθύνσεις επιλογής) και τι είναι προαιρετικό.

2 Η Γενική Παιδεία. Η έμφαση στη Γενική Παιδεία είναι ο κοινός τόπος
μιας ευρύτερης σύγκλισης. Τι είναι όμως Γενική Παιδεία σήμερα; Αναμφίβολα
φαίνονται πλέον ανεπαρκείς οι παραδοσιακές προσεγγίσεις σύμφωνα με τις οποίες
η Γενική Παιδεία εξαντλείτο στην «ανθρωπιστική» ή θεωρητική παιδεία σε
αντιδιαστολή με την τεχνολογική, επιστημονική ή επαγγελματική. Στην
πραγματικότητα τα σύνορα αυτά έχουν προ πολλού αμβλυνθεί, αφού η έννοια της
Γενικής Παιδείας έχει διευρυνθεί ώστε να μπορεί να συλλαμβάνει το «νόημα» σε
ένα πολύπλοκο πληροφοριακό κόσμο και συγχρόνως να δίνει τα σύνθετα προσόντα
που αποτελούν τη βάση των σύγχρονων, πολυλειτουργικών μορφών εργασίας. Κατά
συνέπεια, ο επαναπροσδιορισμός της Γενικής Παιδείας περιλαμβάνει την οργάνωση
των μαθημάτων σε 3 αλληλοσυνδεόμενα επίπεδα:

α. το επιστημονικό – τεχνολογικό

β. το επικοινωνιακό – γλωσσικό – πολιτισμικό – ιστορικό

γ. την παιδεία για τον πολίτη, δηλ. τη σχέση με το οικονομικό, κοινωνικό και
πολιτικό περιβάλλον.

3 Οι κατευθύνσεις επιλογών. Οι παραδοσιακοί τρόποι οργάνωσης των
κατευθύνσεων επιλογής ταξινομούνταν κυρίως με βάση τους επαγγελματικούς
προσανατολισμούς. Η πραγματικότητα αυτή έχει αλλάξει, διότι οι σημερινές
τάσεις οδηγούν τη διάρθρωση του Ε.Λ. σε κατευθύνσεις με άξονα κυρίως τις
ανάγκες εμβάθυνσης και απόκτησης γενικότερων μορφωτικών δεξιοτήτων και όχι τη
στενότερη εξειδίκευση.

4 Το νέο πρόγραμμα σπουδών. Η κεντρική καινοτομία για τα ελληνικά
δεδομένα είναι η διαμόρφωση προγραμμάτων – στόχων. Η μεταρρύθμιση αυτή
περιλαμβάνει τη διαμόρφωση του Εθνικού Προγράμματος Σπουδών του κάθε μαθήματος
στο σύνολο της Πρωτοβάθμιας – Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης. Με βάση αυτό,
καταρτίζονται τα προγράμματα σπουδών του κάθε μαθήματος σε κάθε τάξη, ώστε στη
συνέχεια να συγγραφεί το τριπλό βιβλίο με τη μορφή του πολυ-διδακτικού μέσου.

Η εκπόνηση των προγραμμάτων – στόχων μπορεί να δώσει ένα ουσιαστικό
περιεχόμενο στην αξιολόγηση των μαθητών και να αξιοποιηθεί στην αξιολόγηση των
επιτευγμάτων των ίδιων των σχολείων.

5 Η πολιτισμική ταυτότητα. Στο ελληνικό σχολικό πρόγραμμα, η
πολιτισμική ταυτότητα συνδέθηκε κυρίως με το χαρακτήρα της ελληνικότητας και
τις συνεχείς αντιδικίες για τον προσδιορισμό της. Οι αντιδικίες αυτές
περιστράφηκαν γύρω από το ρόλο και τη θέση της «προγονικής» παιδείας – γλώσσας
σε σχέση με τη νεωτερική της εξέλιξη. Οι διχογνωμίες για τα θέματα αυτά, οι
οποίες σημάδευσαν όλες σχεδόν τις μεταρρυθμίσεις του 20ού αιώνα στην Ελλάδα,
φαίνεται ότι έχουν σημαντικά αμβλυνθεί.

Η εξέλιξη αυτή συνδέεται με τη μετάβαση των σημερινών κοινωνιών σε αυτό που ο
Α. Giddens έχει αποκαλέσει «μετα-παραδοσιακές κοινωνίες».

Σε αυτές ο σχηματισμός των πολιτισμικών ταυτοτήτων δεν μεταβιβάζεται αυτόματα
μέσω των μορφωτικών παραδόσεων, αλλά κυρίως πρέπει να «κατασκευασθεί» /
δημιουργηθεί στα νέα περιβάλλοντα. Πώς ορίζεται η ελληνικότητα μέσα στα
πλαίσια ενός πολυ-πληροφοριακού, πολυ-πολιτισμικού περιβάλλοντος;

Από το νέο ωρολόγιο πρόγραμμα του Ε.Λ. μπορεί να υποθέσει κανείς ότι ο
προσδιορισμός της ελληνικότητας επιχειρείται με τη μορφωτική – πολιτισμική
σύνδεσή της με το ευρωπαϊκό γίγνεσθαι. Βιβλία όπως «Οι ρίζες του ευρωπαϊκού
πολιτισμού», «Νεώτερη ευρωπαϊκή λογοτεχνία», «Κοινωνική και Πολιτική Οργάνωση
στην Αρχαία Ελλάδα», «Ιστορία των Επιστημών και της Τεχνολογίας» κ.ά. φαίνεται
ότι επιχειρούν να επαναπροσδιορίσουν την πολιτισμική – κοινωνική ελληνική
ταυτότητα μέσω των σχέσεων ταυτότητας – ετερότητας και όχι μέσω της
περιχαράκωσής της στα ερμητικά σχήματα του ελληνοκεντρισμού ή του ευρωκεντρισμού.

Αναμφίβολα, η έκβαση του πολυσύνθετου εγχειρήματος του Ε.Λ. είναι συνάρτηση
παραγόντων όπως: Ο συνδυασμός της ποιότητας και της ισότητας των ευκαιριών, η
ιεράρχηση και η σταδιακή επίτευξη των πολλαπλών στόχων, η χρηματοδότηση και
κυρίως η εφαρμογή του με μια διαδικασία από τη βάση στην κορυφή παράλληλα με
τη διαδικασία από την κορυφή στη βάση.

Όπως αναφέρει ένα εκπαιδευτικό αξίωμα, η μεταρρύθμιση είναι και μια
διαδικασία μάθησης, στη διάρκεια της οποίας και οι ίδιοι οι σχεδιαστές της
μεταρρύθμισης έχουν πολλά να μάθουν.

Ο Χρ. Δούκας είναι πρώην πρόεδρος της ΟΛΜΕ.