Κράτος – κοινωνία – πολίτης

1η Η πτώση των τειχών στον κόσμο δεν ανήρεσε την πάλη ανάμεσα στην άκρατη
ελευθερία ως μορφή κοινωνικής αυθαιρεσίας και την κοινωνική ισότητα ως
απαράβατο όρο της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Η ιστορικά ανυπέρβλητη αντίθεση
αριστερού και συντηρητικού πολιτικού λόγου, οφείλει σήμερα, όσο ποτέ, να
αρθρωθεί δημόσια.

2η Η αποσαφήνιση και ο επαναπροσδιορισμός του αριστερού οράματος τόσο
γενικά όσο και αναφορικά με τη θεμελιώδη σχέση κράτους – κοινωνίας – πολίτη,
τώρα που η συντήρηση επιχειρεί ψευδεπίγραφο λόγο περί δήθεν μη ορατών
ιδεολογικών ορίων, οφείλει να είναι σαφής και επίμονος.

3η Το κράτος για μας, σε αντίθεση με τον συντηρητικό λόγο, δεν είναι
μεταφυσικός αυτοσκοπός, δεν είναι η ratio rationis. Η περίφημη Raison d’ Etat,
το βαθύτερο αίτιο του κράτους, βρίσκεται όχι στο ίδιο αλλά στην κοινωνία.
Κράτος είναι η έκφραση των κοινωνικών δυνάμεων.

4η Από την προηγούμενη θεωρητική σκέψη προκύπτουν πολλά και πρακτικά
και συγκεκριμένα. Πάντως προκύπτει και τούτο: τόσο η θεσμική υπόσταση όσο και
η συγκεκριμενοποίηση του νοήματος του κράτους από τους φορείς της πολιτικής,
υπόκεινται σε αέναη εξέλιξη. Σταθερό δεν είναι το κράτος όσο παραμένει
αμετάβλητο. Σταθερό είναι το κράτος όσο θεσμικά και πολιτικά προσαρμόζεται
προς τους επίσης σε αέναη εξέλιξη τελούντες κοινωνικούς συσχετισμούς.
Αντιστοίχως, σταθερή δεν είναι η, με επίκληση την όποια παράδοση, αμετάβλητη
πολιτική. Σταθερή είναι η μεταβαλλόμενη πολιτική εφόσον ανάγεται στα αενάως
μεταβαλλόμενα δεδομένα. Υπό την έννοια αυτή ο εκσυγχρονισμός δεν νοείται ως
αυτοσκοπός αλλά ως εκάστοτε δημοκρατικά νομιμοποιημένη αλλά και κοινωνικά
θεμελιωμένη αναγωγή της πολιτικής στις συντελούμενες μεταβολές των δεδομένων.

5η Έκδηλη και εύλογη είναι η αξίωση των κοινωνικών ομάδων, δηλαδή των
πολιτών, στη συλλογική και δυναμική τους έκφραση για συμμετοχή στις μεγάλες
πολιτικές επιλογές. Αξιώνουν, όχι μόνο τον κοινωνικό διάλογο, αλλά και ένα
είδος «σύμφωνης γνώμης τους». Η σχέση όμως κοινωνίας και κράτους ως
συνισταμένης της κοινωνικής μας συνοχής, δηλαδή η πολιτεία του δικού μας
οράματος, είναι μεν συμμετοχική όχι όμως συντεχνιακή.

6η Η συμμετοχή των κοινωνικών ομάδων στις πολιτικές επιλογές
προϋποθέτει υπέρβαση της ασυμβίβαστης αντίθεσης ειδικού και γενικού
συμφέροντος. Σημαίνει, πως η μαχόμενη κοινωνική ομάδα οριοθετεί ακόμη και
νοηματικά ­ που σημαίνει βαθύτατα πολιτικά ­ το ειδικό συμφέρον της με βάση
αυτό το σίγουρα δύσκολο νοούμενο γενικό συμφέρον. Η δυσχέρεια της εκάστοτε
οριοθέτησής του δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχει.

7η Στην πολιτεία του δικού μας οράματος η εξουσία είναι σύμφυτη με την
πολιτική ευθύνη. Άρα και η συμμετοχή στην εξουσία σημαίνει και συμμετοχή στην
πολιτική ευθύνη. Στην ευθύνη γι’ αυτό που λέμε κοινωνικό σύνολο ή γενικό
συμφέρον. Στηρίζουμε λοιπόν, έτσι προτείνω εγώ, τη μαχόμενη κοινωνική ομάδα
στο μέτρο που και η ίδια λειτουργεί με όριο την επίγνωση και της δικής της
πολιτικής ευθύνης.

8η Ο μεγάλος θεσμός που οργανώνει τη σχέση κράτους – κοινωνίας – πολίτη
είναι το πολιτικό κόμμα. Η σχέση αυτή, μέσα από τον κομματικό θεσμό, πήρε στην
ιστορία του κράτους δημοκρατικό περιεχόμενο γιατί σήμανε τη νίκη της πολιτικής
ενάντια στη μεταφυσική της πολιτικής ουδετερότητας. Είναι γι’ αυτό κατάκτηση η
προαγωγή του πολιτικού κόμματος σε συνταγματικό θεσμό. Είναι η κύρια έπαλξη
του ενεργού πολίτη και γι’ αυτό η κατοχύρωση της εσωκομματικής δημοκρατίας
διασφαλίζει όχι μόνο τον πολίτη – μέλος του κόμματος αλλά και τον ίδιο τον
θεσμό, γιατί μόνο έτσι το κόμμα καθίσταται εγγυητής της δημοκρατίας.

9η Τη σύγχρονη κρίση της πολιτικής, που δεν είναι άλλο παρά κρίση στις
σχέσεις κράτους – κοινωνίας – πολίτη, δεν την αρνούμεθα, αφού τη βιώνουμε. Η
βίωσή της όμως δεν μας απομακρύνει από αυτήν. Αλλά μας στρατεύει ακόμα
περισσότερο στη μεγάλη υπεράσπισή της. Όσοι γνωρίζουν ιστορία γνωρίζουν ότι η
Αριστερά είναι ο ιστορικά πρωταρχικός εγγυητής της πολιτικής.

10η Τη σχέση κράτους και πολίτη σήμερα συμπροσδιορίζει το γεγονός, ότι
το κράτος μας είναι ενταγμένο σε ένα υπερεθνικό θεσμικό οικοδόμημα, την
Ευρωπαϊκή Ένωση, δηλαδή στη διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η Ευρωπαϊκή
Ολοκλήρωση δεν μπορεί ποτέ να νοηθεί ούτε ως πορεία προς ένα «ομοσπονδιακό
κράτος», όπου συντελείται αφαίμαξη της κρατικής μας υπόστασης, ούτε ως χαλαρή
ομοσπονδία που ματαιώνει την ολοκλήρωση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι και ένωση
λαών, όπου και όσο αυτό αξιώνεται από την ιστορική πραγματικότητα, και ένωση
κυρίαρχων κρατών. Το ερώτημα της τελικής φυσιογνωμίας της Ευρώπης τελεί σε
ιστορική εκκρεμότητα. Είναι ερώτημα επίμαχο και είναι στοίχημα που κερδίζεται.
Πολίτης, κοινωνία και κράτος δεν μπορούν να σταθούν θεατές. Η έκβαση μας αφορά
και επομένως και δικαιούμαστε και υποχρεούμαστε σε αποφασιστική σύμπραξη.

Ο Δ.Θ. Τσάτσος είναι καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου και
ευρωβουλευτής του ΠΑΣΟΚ.