«Κατάσκοποι» για το νέφος

Σε ριζική αλλαγή και επέκταση του συστήματος μέτρησης του νέφους προχωράει
το υπουργείο Περιβάλλοντος.

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (ΕΜΠ) και του Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ) έχουν ολοκληρώσει το σχέδιο για τη δημιουργία
του νέου «εθνικού δικτύου παρακολούθησης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης».

Ο εκσυγχρονισμός των σταθμών μέτρησης του νέφους κρίθηκε επιβεβλημένος μετά τη
συμπλήρωση 14 χρόνων ζωής τους. Καθώς τα τελευταία χρόνια, με την πρόοδο της
επιστήμης, εντοπίζονται νέοι ρύποι, οι οποίοι είναι πιο επιβαρυντικοί απ’ ό,τι
πιστεύαμε μέχρι σήμερα, η Ευρωπαϊκή Ένωση προωθεί την εκπόνηση νέων συστημάτων
δράσης που να συμβαδίζουν με τα δεδομένα της εποχής.

Η πρόσφατη αναφορά στην επικινδυνότητα των υδρογονανθράκων και ειδικότερα του
βενζολίου, που απασχόλησε την επιστημονική κοινότητα, είναι ενδεικτική: αν και
είναι ιδιαιτέρως επιβλαβές, δεν μετράται σήμερα.

«Ο τρόπος με τον οποίο καταγράφουμε σήμερα το νέφος έχει κλείσει τον κύκλο
του», επισημαίνει ο αναπληρωτής καθηγητής του ΑΠΘ κ. Γιάννης Ζιώμας. «Δεν θα
πρέπει να ξεχνάμε ότι σήμερα μετράμε με ένα δίκτυο σταθμών, το οποίο ξεκίνησε
να στήνεται στις αρχές της δεκαετίας του ’80». Αυτό το δίκτυο, προσθέτει ο
αναπληρωτής καθηγητής του ΑΠΘ, που στην εποχή του θεωρήθηκε πρωτοποριακό,
ακόμη και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, σήμερα δεν μπορεί να ανταποκριθεί πλήρως στις
απαιτήσεις των καιρών. Για παράδειγμα πολλοί από τους σταθμούς μέτρησης στην
Αθήνα, οι οποίοι δεν έχουν τοποθετηθεί στις σωστές θέσεις, δεν παρέχουν υψηλό
επίπεδο στην ποιότητα των συμπερασμάτων.

Κατόπιν όλων αυτών, οι επιστήμονες των δύο πανεπιστημιακών ιδρυμάτων ερεύνησαν
από κοινού τον σχεδιασμό του νέου δικτύου μέτρησης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης,
σε όλη τη χώρα, το οποίο θα τεθεί σε λειτουργία στα μέσα της χρονιάς. «Τα
στοιχεία που λάβαμε υπόψη ήταν οι κυοφορούμενες οδηγίες της Ε.Ε, ως προς τη
χωροθέτηση των σταθμών και το είδος των υπό εξέταση ρύπων», σημειώνει ο
αναπληρωτής καθηγητής του ΑΠΘ. «Έτσι σχεδιάστηκε το νέο δίκτυο μετρήσεων, το
οποίο θα καλύπτει τις μελλοντικές ανάγκες σε εθνική κλίμακα».

Το νέο δίκτυο παρακολούθησης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης προβλέπει την
εγκατάσταση πολυάριθμων σταθμών μέτρησης στην Αττική, τη Θεσσαλονίκη και σε
άλλες πόλεις της χώρας. Συγκεκριμένα, στην Αττική προβλέπεται να εγκατασταθούν
18 σταθμοί, σε 14 περιοχές. Στην οδό Αθηνάς, το Εμπορικό Κέντρο, τη Νέα
Σμύρνη, τη Γεωπονική, την Καλλιθέα, τον Πειραιά, τον Προφήτη Ηλία, το
Περιστέρι, τα Λιόσια, την Ελευσίνα, το Τατόι και το Κορωπί.

Σταθμοί μέτρησης αναμένεται να τοποθετηθούν επίσης στη Θεσσαλονίκη, την
Κοζάνη, την Πάτρα, τη Μεγαλούπολη, το Ηράκλειο, τη Λάρισα, τον Βόλο και την Αλίαρτο.

Με αυτό τον σχεδιασμό, όπως υπογραμμίζουν οι ειδικοί επιστήμονες,
«εξασφαλίζεται εκτεταμένη γεωγραφική κάλυψη και υψηλό επίπεδο της ποιότητας
των μετρήσεων. Παράλληλα, τονίζει ο κ. Ζιώμας, βρίσκονται υπό επεξεργασία οι
νέες οδηγίες της Ε.Ε, σχετικά με τον καθορισμό των ορίων της ατμοσφαιρικής
ρύπανσης. Σύμφωνα με αυτές τις οδηγίες προβλέπεται να θεσπιστεί όριο
επιφυλακής για το βενζόλιο, το οποίο θα τεθεί σε εφαρμογή το 2000.

Για τον συντονισμό του Εθνικού Δικτύου, το οποίο θα υπακούει στα ευρωπαϊκά
στάνταρ, προβλέπεται να δημιουργηθεί Μονάδα Διαχείρισης, η οποία θα χαράζει
την πολιτική που θα υλοποιείται από τις επιμέρους μονάδες. Επιπλέον, θα
δημιουργηθεί Μονάδα Συντονισμού, η οποία θα αναλάβει την παρακολούθηση ­ μέσω
ενός τηλεματικού συστήματος ­ όλων των σταθμών μέτρησης των ρύπων.

Επιπλέον, το Εθνικό Δίκτυο παρακολούθησης της ατμοσφαιρικής ρύπανσης θα
εξοπλιστεί με κινητούς σταθμούς μέτρησης, οι οποίοι θα καλύπτουν τις περιοχές
που δεν θα διαθέτουν σταθερούς σταθμούς. Με αυτόν τον τρόπο οι αρμόδιες
υπηρεσίες θα μπορούν να παρακολουθούν και να παρεμβαίνουν, όποτε αυτό κρίνεται
αναγκαίο, και στις υπόλοιπες περιοχές της χώρας, που πλήττονται από την
ατμοσφαιρική ρύπανση.

ΑΡΧΕΣ της δεκαετίας του ’70 και στο καθημερινό λεξιλόγιο των Ελλήνων
προστίθενται, σιγά-σιγά, δύο ακόμη λέξεις: «Ατμοσφαιρική ρύπανση». Ήταν τότε
που οι περισσότερες ευρωπαϊκές και υπερατλαντικές μεγαλουπόλεις πλήττονταν από
τον καπνό που σκορπούσαν στην ατμόσφαιρα οι βιομηχανικές μονάδες.

Την περίοδο εκείνη η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (ΠΟΥ) άρχισε να πιέζει τις
κυβερνήσεις να λάβουν μέτρα για την παρακολούθηση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης.
Στο πλαίσιο αυτό η χώρα μας το 1974 εκπόνησε για πρώτη φορά Πρόγραμμα Ελέγχου
Ρύπανσης Περιβάλλοντος Αθηνών, το γνωστό ΠΕΡΠΑ, το οποίο στην αρχή ήταν υπό
την εποπτεία του υπουργείου Υγείας. Δύο χρόνια αργότερα εγκαταστάθηκαν για
πρώτη φορά στην Αθήνα οι πρώτοι σταθμοί μέτρησης του νέφους.

«Τη χρονιά αυτή», τονίζει ο κ. Δημήτρης Παπαϊωάννου, χημικός μηχανικός
περιβαλλοντολόγος, «πάρθηκε μία από τις σημαντικότερες αποφάσεις στην
προσπάθεια καταπολέμησης του νέφους. Απαγορεύτηκε η οικιακή κατανάλωση του
μαζούτ ­ αντικαταστάθηκε από το πετρέλαιο ­ με αποτελέσματα να μειωθεί
σημαντικά το διοξείδιο του θείου. Με αυτόν τον τρόπο ένας από τους πιο
επιβαρυντικούς ρύπους μεταβλήθηκε σε ελάσσονα ρυπαντή. Το 1982, ο τότε
υπουργός ΠΕΧΩΔΕ Αντώνης Τρίτσης αποφάσισε να συνενώσει όλες τις υπηρεσίες
περιβάλλοντος που μέχρι τότε βρίσκονταν διασκορπισμένες σε πολλές υπηρεσίες
και υπουργεία.

Την επόμενη χρονιά η Αθήνα αποκτά το πρώτο οργανωμένο δίκτυο παρακολούθησης
της ατμοσφαιρικής ρύπανσης, ενώ η αρμόδια υπηρεσία εφοδιάζεται με σύγχρονο
τεχνολογικό εξοπλισμό και το κατάλληλο επιστημονικό προσωπικό.

«Στις αρχές της δεκαετίας του ’80», προσθέτει ο κ. Παπαϊωάννου, «ένα μεγάλο
μέρος της βιομηχανίας προχώρησε στην αντικατάσταση του μαζούτ με κάρβουνο, το
οποίο με τη χρήση κατάλληλων φίλτρων επιτρέπει την μείωση των βαρέων μετάλλων
με ελαφρότερα». Στα μέσα της δεκαετίας του ’80 οι Αθηναίοι καλούνται να
εξοικειωθούν με δύο ακόμη όρους της ατμοσφαιρικής ρύπανσης: το «φωτοχημικό
νέφος». «Τα χρόνια εκείνα γινόταν μεγάλη συζήτηση για το φωτοχημικό νέφος του
Λος Άντζελες», σημειώνει ο κ. Παπαϊωάννου. «Τότε έγιναν βιαστικές προσπάθειες
να εξομοιωθεί το νέφος του Λος Άντζελες με αυτό της Αθήνας, οι οποίες ωστόσο
επιβεβαιώθηκαν τέσσερα χρόνια αργότερα».

Βασικά συστατικά του φωτοχημικού νέφους είναι ο μειωμένος καπνός (θείο) και τα
αυξημένα οξείδια του αζώτου και του όζοντος. Μετά την αύξηση αυτών των ρύπων
οι επιστήμονες επικέντρωσαν την προσοχή τους στη βελτίωση των καυσίμων. Έτσι,
δεν άργησαν να εμφανιστούν στην αγορά τα πρώτα καταλυτικά αυτοκίνητα, που
σκοπό είχαν να μειώσουν τα οξείδια του αζώτου.

«Παρ’ ότι ο καταλύτης», υπογραμμίζει ο κ. Παπαϊωάννου, «κατάφερε να
συγκρατήσει το 80% των οξειδίων του αζώτου, η ευεργετική του δράση
αντισταθμίστηκε από τη μεγάλη αύξηση του αριθμού των Ι.Χ. αυτοκινήτων».
Παράλληλα στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των ειδικών επιστημόνων μπήκαν οι
υπολειμματικοί φωτοχημικοί ρύποι και οι υδρογονάνθρακες, που αποτελούν τους
βασικούς ρύπους της «τρίτης γενιάς» του νέφους. Οι πρόσφατες συζητήσεις για
την επικινδυνότητα του βενζολίου ήδη έχουν ευαισθητοποιήσει το αρμόδιο
υπουργείο, το οποίο εξετάζει την επίσπευση οργανωμένων μετρήσεων, τα
αποτελέσματα των οποίων θα κρίνουν την αναγκαιότητα ­ και σε ποιό βαθμό ­ της
λήψης μέτρων για την μείωσή του.