Κώστας Βίρβος Μια ιστορία σε 3 στροφές

«Ο καθένας άνθρωπος μοιάζει με καράβι, που θαλασσοδέρνεται βράδυ και πρωί,
κι ο βαρύς ο πόνος του το κορμί του σκάβει, ώσπου το λιμάνι του κάποτε θα
βρει». Ο Κώστας Βίρβος ονειρευόταν να γίνει σκηνοθέτης. Αντ’ αυτού, έπλασε τις
εικόνες του με λέξεις, έφτιαξε στροφές και ρεφρέν, τις έκανε τραγούδια, τους
έδωσε πνοή και τις άφησε να γεμίσουν τις μέρες και τις νύχτες μας, να δώσουν
έκφραση όχι μόνο στον έρωτα, αλλά σε όλες τις πτυχές της καθημερινής ζωής, του
αγώνα για το αύριο και για το καλύτερο. «Όσο υπάρχουν άνθρωποι, υπάρχουν και
προβλήματα», λέει ο Κώστας Βίρβος. «Όσο υπάρχουν άνθρωποι, υπάρχει και έρωτας.
Όσο υπάρχουν άνθρωποι, θα υπάρχει και λαϊκό τραγούδι, γιατί αυτό συμπορεύεται
με τον λαό και τον τραγουδάει».

ΕΝΑΣ παλιός δημοσιογράφος υποστήριζε ότι το καλό τραγούδι είναι σαν ένα καλό
ρεπορτάζ ­ πρέπει να σου λέει μια ολόκληρη ιστορία από την αρχή μέχρι το
τέλος. Ο Κώστας Βίρβος συμφωνεί. Και επαυξάνει: «Ένα καλό τραγούδι μπορεί να
σου πει όσα δεν σου λένε τρία βιβλία. Λέει μια ολόκληρη ιστορία σε τρεις
στροφές. Γι’ αυτό λέει τα πιο σημαντικά. Και εάν το κάνει καλά, θα
δημιουργήσει σε πολλούς ανθρώπους την εντύπωση ότι είναι γραμμένο γι’ αυτούς,
ότι τους αφορά».

Ο Κώστας Βίρβος κάτι ξέρει πάνω σ’ αυτό. Έχει γράψει στίχους για περισσότερα
από 3.000 τραγούδια ­ πολλά από αυτά έγιναν μεγάλες επιτυχίες, τραγουδήθηκαν
από γνωστούς ερμηνευτές και παραμένουν και σήμερα, δεκαετίες αφότου γράφηκαν
επίκαιρα και αγαπημένα. Τραγούδια που δεν μιλάνε μόνο για αγάπες. Μιλάνε για
ξενιτιά, για πολιτική, για αγώνες.

«Ο Βίρβος είναι ο πιο ανήσυχος στιχουργός ­ λαϊκός ποιητής ­ της γενιάς του»,
γράφει ο Λευτέρης Παπαδόπουλος. «Το έργο του δεν περιορίζεται στον έρωτα, στη
μάνα, στην κοινωνική ­ χωρίς εξήγηση ­ αδικία που συγκροτούν τη θεματολογία
του λαϊκού τραγουδιού, κατά κανόνα, ίσαμε το τέλος της δεκαετίας του ’50.
Προχωράει παραπέρα. Και πιο βαθιά. Το τραγούδι του είναι πολιτικό».

Ίσως γι’ αυτό ο Κώστας Βίρβος, όταν του ζητώ να ξεχωρίσει κάποιο αγαπημένο
τραγούδι ανάμεσα στα τόσα, δεν διστάζει πολύ: «Ούτε στρώμα να πλαγιάσω, ούτε
φως για να διαβάσω, το γλυκό σου γράμμα, ωχ! μανούλα μου, καλοκαίρι κι είναι
κρύο, ένα μέτρο επί δύο, είναι το κελί μου, ωχ! μανούλα μου. Μα εγώ δεν ζω
γονατιστός, είμαι της γερακίνας γιος, τι κι αν μ’ ανοίγουνε πληγές, εγώ αντέχω
τις φωτιές. Μάνα μη λυπάσαι. Μάνα μη με κλαις». Ένα τραγούδι σε μουσική του
Βασίλη Τσιτσάνη, εμπνευσμένο από τα βασανιστήρια τόσων και τόσων στο ΕΑΤ-ΕΣΑ.

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ

Τι είναι άραγε αυτό που μετράει περισσότερο σ’ ένα τραγούδι; Το συναίσθημα ή η
τεχνική; «Και τα δύο», απαντά χωρίς δισταγμό ο Κώστας Βίρβος καθισμένος στο
σαλόνι του σπιτιού του στο Καλαμάκι, ανάμεσα σε εξώφυλλα δίσκων του,
φωτογραφίες αγαπημένων προσώπων και τιμητικά διπλώματα. «Όμως όλα ξεκινούν από
το συναίσθημα. Αλλά χρειάζεται οξυδέρκεια, να παρακολουθείς όσα συμβαίνουν
γύρω σου και από εκεί να αντλείς τα θέματά σου».

Μιλά για ένα άλλο αγαπημένο του τραγούδι: «Ένα όμορφο αμάξι με δυο άλογα», που
έγραψε μαζί με τον Γρηγόρη Μπιθικώτση. «Έχω μια δόση πεσιμισμού. Το όμορφο
αμάξι με δυο άλογα στα Τρίκαλα ήταν η νεκροφόρα. Κι εγώ έκανα τα άλογα να
είναι μαύρο το ένα και άσπρο το άλλο, για να δώσω εικόνα και έμφαση». Μήπως ο
στιχουργός ξορκίζει τον θάνατο, γράφοντας γι’ αυτόν; «Όχι. Τον αντιμετωπίζει
κατάφατσα. Και οι Έλληνες πάντα τον τραγουδούσαν τον θάνατο. Και καλά κάνουν,
γιατί η ελληνική μουσική ­ το λέω ανεπιφύλακτα ­ είναι μεταξύ των καλυτέρων
του κόσμου».

«Κάθε τραγούδι ηπειρώτικο είναι μια μικρή αρχαιοελληνική τραγωδία. Όπως είναι
τα νέγρικα, τα σόουλ, τα σπιρίτσουαλ και όπως είναι τα ινδικά. Είναι
καταπιεσμένοι λαοί αυτοί κι εμείς άνθρωποι που υποφέραμε ξενιτιές, σκλαβιές,
τόσα πολλά. Όμως, εάν δεν υπάρχει πόνος ή χαρά ανυπόκριτη κι απεριόριστη, δεν
μπορείς να συγκλονίσεις τόσο πολύ. Αυτή τη γνώμη έχω».

Η ΔΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ ’50

Ξεφυλλίζουμε το βιβλίο του «Λαϊκη Στιχουργική Ανθολογία» με στίχους από
δεκάδες τραγούδια του. Τι να πρωτοδιαλέξεις; «Στου Μπελαμή το ουζερί», «Πάρε
τ’ αχνάρια μου», «Ζαΐρα», «Νυχτερίδες κι αράχνες», «Σε μια νύχτα», «Μια παλιά
ιστορία», «Λίγα ψίχουλα αγάπης», «Σου ‘χω έτοιμη συγνώμη», «Στις φάμπρικες της
Γερμανίας» και τόσα άλλα. Πολλά από αυτά γραμμένα στη δεκαετία του ’50.

«Για μένα και όσους ξέρουν καλά το λαϊκό τραγούδι, η δεκαετία αυτή υπήρξε
μεγαλειώδης και καθοριστική για την παραπέρα εξέλιξη του λαϊκού τραγουδιού.
Τότε ανδρώθηκε το κοινωνικοπολιτικό τραγούδι. Αυτή η εποχή, εκτός των άλλων,
άνοιξε τον δρόμο θεματολογικά για το “έντεχνο τραγούδι”, διαθέτοντας και τους
ανεπανάληπτους ερμηνευτές της, που τέτοιοι δεν ξαναβγήκαν από τότε, εκτός δύο
τριών φωτεινών εξαιρέσεων».

Ήταν η περίοδος των μεγάλων τραγουδιστών και των δύσκολων ηχογραφήσεων. «Τότε
δεν υπήρχαν κονσόλες. Είχαμε ένα κερί που εκεί επάνω αποτυπωνόταν ό,τι
γράφαμε. Ένα λάθος να έκανε κάποιος μουσικός, πεταγόταν όλο το κερί, που
στοίχιζε πολύ. Εάν το λάθος το έκανε κάποιος τραγουδιστής μέσης εμβέλειας, δεν
ξανατραγουδούσε. Ο μουσικός απολυόταν την ίδια ώρα. Και του έλεγαν του
μαέστρου να μην τον ξαναφέρεις αυτόν ­ χαλάει κεριά…».

Το στούντιο ήταν στη Ριζούπολη. «Ερχόντουσαν οι τραγουδιστές που δούλευαν σε
πάλκα. Οι πιο συνεπείς ήταν η Πόλυ Πάνου, για παράδειγμα, και ο Γιάννης ο
Καραμπεσίνης, που έπαιζε και μπουζούκι. Ερχόντουσαν από τα κέντρα με τα
αυτοκινητάκια τους, κάτι Φολκς Βάγκεν δεύτερο – τρίτο χέρι και κοιμόντουσαν
μέσα στο προαύλιο της εταιρείας 2-3 ώρες, για να είναι πρώτοι. Υπήρχε μεράκι
και συνέπεια τότε…».

ΓΙΑ ΤΟΝ ΤΣΙΤΣΑΝΗ

Και μεγάλοι δημιουργοί. Όπως ο Βασίλης Τσιτσάνης. Για τον οποίο γράφει τώρα
ένα βιβλίο με τίτλο «Βασίλης Τσιτσάνης, τα μη εν Δήμω». Θα περιγράφει την
εποχή εκείνη, αλλά και περιστατικά από τη ζωή του Τσιτσάνη, άγνωστα στους
περισσότερους. «Ο Τσιτσάνης, ενώ πίστευε πάρα πολύ στη φιλία, ήταν
κουμπωμένος. Είχε υποστεί πολλά από φίλους του. Ήταν πανέξυπνος και ήξερε πού
θα φθάσει το λαϊκό τραγούδι». Γι’ αυτό και φέτος στα Τρίκαλα, την κοινή τους
πατρίδα, ο Κώστας Βίρβος συνέβαλε για τη διοργάνωση των «Τσιτσανείων», που
ελπίζει ότι θα γίνει ετήσιος θεσμός με ομιλίες, εκδηλώσεις και συναυλίες που
θα τιμούν τον μεγάλο συνθέτη, το λαϊκό τραγούδι, αλλά και όλους αυτούς τους
σημαντικούς για την ελληνική μουσική ανθρώπους, που γεννήθηκαν στα Τρίκαλα.

Κι αν ο στιχουργός είχε γίνει σκηνοθέτης κι έπρεπε να γυρίσει μια ταινία για
το ελληνικό τραγούδι; «Είμαι θαυμαστής του νεορρεαλισμού. Βισκόντι και τα
λοιπά. Θα έπαιρνα ένα ολοκληρωμένο τραγούδι και θα το έκανα έργο. Κι εκεί θα
μιλούσα για τα πάντα: για έρωτες, αγώνα για τη ζωή, χαρές, λύπες και όνειρα.
Για τον άνθρωπο, με λίγα λόγια…».

Άλλες εποχές. Με τον Γιώργο Νταλάρα και τον Γιάννη Καλατζή

ΟΛΑ ΑΡΧΙΣΑΝ στα Τρίκαλα. Ο πατέρας του Κώστα Βίρβου ήταν ένας από τους
μεγαλύτερους τυρέμπορους της περιοχής και αγωνιούσε να μάθει ο γιος του
γράμματα. Επειδή ήταν, μάλιστα, αρκετά ζωηρός, τον έστειλε στην περίφημη
Αναργύρειο και Κοριαλλένειο Σχολή των Σπετσών. Λίγο καιρό μετά, όμως, ξέσπασε
ο πόλεμος και επέστρεψε στα Τρίκαλα, όπου και τελείωσε το Γυμνάσιο.

Όμως, οι πρώτες στιχουργικές του αναζητήσεις είχαν ξεκινήσει αρκετό καιρό
νωρίτερα. «Όταν έφτιαχνε ο καιρός, πηγαίναμε σ’ ένα πολύ όμορφο χωριό και
μέναμε, τα Κρανιά Ασπροποτάμου. Εκεί μια μέρα ο δάσκαλος μας ρώτησε εάν
μπορούσαμε να γράψουμε ένα ποίημα. Εγώ, με το θράσος της άγνοιας, λέω ναι, οι
άλλοι δεν ήθελαν.

Πήγα στο σπίτι, έγραψα ένα ποίημα, το πάω την άλλη μέρα στον δάσκαλο, Κώστα
Γκίκα τον έλεγαν, το διαβάζει, δεν πίστευε ότι το έγραψα εγώ. Τόσο καλό του
φάνηκε. Είχα διαβάσει, όμως. Εκείνη την εποχή διάβαζα ό,τι βιβλίο υπήρχε,
γιατί ο πατέρας μου φρόντιζε να μάθω γράμματα».

Αγαπημένοι του ποιητές ο Καρυωτάκης και ο Βάρναλης. «Χωρίς να το καταλαβαίνω,
είχα μια τάση για τον πεσιμισμό, μου άρεσαν αυτοί οι ποιητές». Συνέχισε να
γράφει στίχους όταν πήγαιναν εκδρομές, έγραφε σατιρικά στιχάκια για την τάξη,
«για να εντυπωσιάζω τους συμμαθητές και κυρίως τις συμμαθήτριές μου», λέει με γέλια.

Δεν σκεφτόταν, όμως, τότε ότι μπορεί να ασχοληθεί πιο συστηματικά με τη
στιχουργική. Αντίθετα, ονειρευόταν να γίνει σκηνοθέτης. «Στα Τρίκαλα είχαμε
έναν κινηματογράφο, το “Ρεξ”, που έφερνε πολλές ταινίες. Φώναζαν οι καθηγητές,
δεν μας άφηναν να πηγαίνουμε, εκτός από την Κυριακή 2 με 4, όταν έβαζαν ένα
καουμπόικο. Βέβαια, όποτε μπορούσα πήγαινα». Πιο πολύ του άρεσε το θέατρο. «Ο
πατέρας μου είχε κι ένα ξενοδοχείο, το “Ολύμπια”, όπου έμεναν οι περιοδεύοντες
θίασοι. Πέρασαν από εκεί η Κοτοπούλη, η Κατερίνα Ανδρεάδη, ο Βεάκης και άλλοι.
Παρακαλούσα τον πατέρα μου να με στείλει μ’ έναν υπάλληλο να πάω να δω την
παράσταση και μετά πήγαινα στα παρασκήνια. Θυμάμαι ακόμα το “Ημέρωμα της
Στρίγκλας” με την Ανδρεάδη, και το “Κουρέλι” του Παντελή Χορν… Όλα αυτά, μου
είχαν σχηματίσει την πεποίθηση ότι πρέπει να γίνω σκηνοθέτης. Δυστυχώς,
ήμασταν στρατεύσιμοι τότε, δεν υπήρχε και σχολή σκηνοθετών στην Ελλάδα και
έτσι δε έγινα σκηνοθέτης».

Όμως, η οικογένειά του αντιδρούσε στις στιχουργικές του προσπάθειες. «Όταν
πρωτόγραψα τραγούδια, ο πατέρας μου με είχε υπό διωγμό. Μου είχε κόψει το
χαρτζιλίκι, δεν το ήθελε με τίποτα, το θεωρούσε κάτι το εξευτελιστικό, το
υποτιμητικό. Μετά όταν άρχισαν να του λένε, το τάδε τραγούδι είναι του γιου
σου, τότε άρχισε να ικανοποιείται και να το αποδέχεται με ευχαρίστηση…».

Όσο για τη μητέρα του, της έγραψε τραγούδια. Όπως το «ποτέ την μάνα μην
πικράνεις, ποτέ σκληρά μην της φερθείς, γιατί στις δύσκολες στιγμές σου, πού
είσαι μάνα μου θα πεις. Σαν την μάνα κανείς δεν σε προσέχει και χαρά σε όποιον
την έχει».

Ένα τραγούδι στην παρέα. Με τη Χαρούλα Λαμπράκη, την Πόλυ Πάνου και τα Παιδιά από την Πάτρα

ΤΑ ΤΡΙΚΑΛΑ δεν είναι μόνον η πατρίδα του Κώστα Βίρβου, αλλά και του Βασίλη
Τσιτσάνη, του Απόστολου Καλδάρα και άλλων. «Από μικρό παιδί, τότε που πήγαινα
στο Δημοτικό, γύρω-γύρω από το σπίτι μου υπήρχαν διάφορα ταβερνάκια που είχαν
δίσκους με χωνιά και θυμάμαι που περνούσα και άκουγα τραγούδια…».

Ο Κώστας Βίρβος μιλάει για το «λαϊκό μουσικό στέκι» των Τρικάλων, που
«διαμορφώθηκε με ένα κράμα δημοτικής μουσικής, μάγκικης μουσικής που
ακούγονταν από τις αυστηρές ποινικές φυλακές των Τρικάλων, από το ταλέντο των
δημιουργών και από τους εξόριστους φαντάρους και τους ναύτες του αποτυχημένου
κινήματος του 1935, που τους έφεραν στα Τρίκαλα και τους έντυσαν φαντάρους.
Θυμάμαι κι ένα τραγούδι τους αυτοσχέδιο, που άρχιζε έτσι: Ποιος είδε ψάρι στο
βουνό και στο κλουβί το γλάρο, ποιος είδε και ναυτόπουλο, στα Τρίκαλα φαντάρο».

Ο Τσιτσάνης έφυγε από τα Τρίκαλα το 1936 και ο Βίρβος δεν τον γνώρισε παρά
αργότερα, στην Αθήνα. Με τον Απόστολο Καλδάρα, όμως, που ήταν λίγα χρόνια
μεγαλύτερός του, έγιναν φίλοι από μικροί. «Όταν ήρθα στην Αθήνα, έφτιαξα δέκα
τραγούδια και τα πήγα στον Καλδάρα. Το ένα ήταν το “Κουρασμένο βήμα σου”, που
έγινε μεγάλη επιτυχία με τον Τάκη Μπίνη και αργότερα με την Αθηναϊκή Κομπανία
και ένα άλλο ήταν η “Στενοχώρια”, που το είπε ο Τσαουσάκης, μετά ο Γαβαλάς και
αργότερα η Αλεξίου».

Στην Αθήνα, όμως, είχε και άλλες περιπέτειες. Τον Αύγουστο του ’43 ήρθε για να
δώσει εξετάσεις στην Πάντειο. Πέτυχε από τους πρώτους και συγχρόνως συνδέθηκε
με την ΕΠΟΝ σπουδαστών. Τον Μάρτιο του ’44 τον συνέλαβαν μαζί με τον
συμπατριώτη του, φοιτητή της Χημείας, Στέλιο Πάλα, καθώς έγραφαν συνθήματα
στους τοίχους. Αφού τους βασάνισαν στο ξενοδοχείο «Κρύσταλ», τους μετέφεραν
στα κρατητήρια της Ασφάλειας. «Εκεί μέσα έγραψα στο μυαλό μου το “Δεν θέλω να
μου δέσετε τα μάτια” και το “Ένας ξύλινος σταυρός”, την Πρωτομαγιά του ’44,
όταν τουφέκισαν τους διακόσιους στην Καισαριανή. Ο πατέρας μου πλήρωσε πολλά
λεφτά τότε, 800 χρυσές λίρες, για ν’ απελευθερωθώ τελικά. Ανέβηκα αμέσως στο βουνό».

Εκεί συνάντησε και τον Άρη Βελουχιώτη. «Τον είδα τρεις φορές. Την πρώτη με
τους μαυροσκούφηδές του στα Τρίκαλα, όταν συνθηκολόγησαν οι Ιταλοί. Τη δεύτερη
φορά όταν απελευθερωθήκαμε και μιλούσε από έναν εξώστη στην πλατεία των
Τρικάλων. Συμπτωματικά τότε τον φώτιζα με μια ασετυλίνη, γιατί είχε διακοπή
ρεύματος. Την κρατούσα φαίνεται πολύ κοντά, γιατί μου κάνει μία με το χέρι του
και μου λέει “σιγά βρε βουνίτη, θα μου κάψεις τα γένια”. Τρίτη φορά τον είδα,
όταν αντίκρυσα το κεφάλι του κρεμασμένο σ’ έναν φανοστάτη της κεντρικής
πλατείας των Τρικάλων…».