Στην απομόνωση με τον Νίκο Μπελογιάννη

Έλλη – Νίκος. Σε ένα διάλειμμα της δίκης Μπελογιάννη, οι ματιές λένε περισσότερα από τις λέξεις…

«Όλο το 1951 το περάσαμε στην απομόνωση, στο κτίριο της οδού Χαλκοκονδύλη.
Σιγά-σιγά αποκτήσαμε ένα σύστημα επικοινωνίας με τον Νίκο. Βρίσκαμε μικρά
χαρτάκια και πάνω εκεί γράφαμε τις σκέψεις, τα όνειρα και τα σχέδιά μας. Τ’
αφήναμε σε συγκεκριμένα μέρη στις τουαλέτες κι ερχόταν ο άλλος και τα ‘παιρνε.
Είναι απίστευτο πόσα πολλά μπορείς να πεις στην απομόνωση…».Η ΕΛΛΗ ΠΑΠΠΑ και
ο Νίκος Μπελογιάννης συνελήφθησαν με διαφορά τριών ημερών, τα Χριστούγεννα του
1950. Μαζί στη ζωή, μαζί και στην απομόνωση. «Υπήρχε ένα σπίτι στην οδό
Πλαπούτα, που το θεωρούσαμε ασφαλές. Ο Νίκος πήγε, όμως, εκεί χωρίς ραντεβού
εκείνη την ημέρα, για να ειδοποιήσει τον σύνδεσμο να πάει σε ένα σπίτι λίγο
έξω από την Αθήνα. Στην αρχή σκέφτηκε ότι θα μπορούσαμε να πάμε εμείς, γιατί
δεν είχαμε κάνει ποτέ περίπατο έξω από την πόλη, αλλά μετά σκέφτηκε ότι ήταν
αντι-συνωμοτικό και προτίμησε να πάει να το πει σ’ αυτό το παιδί. Εκεί τον
έπιασαν. Τον αναζητούσαμε τρεις μέρες μαζί με τον Πλουμπίδη και στο τέλος
αποφάσισα να πάω και στο συγκεκριμένο σπίτι. Είχα τον φόβο ότι μπορούσαν να
τον εξαφανίσουν τον Νίκο, γιατί ήταν παράνομος, δεν ήξερε κανείς ότι ήταν εδώ,
εκτός από εμάς. Έγραψα κι ένα γράμμα, ότι εάν δεν επέστρεφα εκείνο το βράδυ να
το πάει ο Λάκης ο Κυβέλος στον “Δημοκρατικό”, την εφημερίδα που έβγαινε τότε,
κι έλεγα ότι θα μας έχουν συλλάβει».

Μέσα στην απομόνωση η ζωή ήταν δύσκολη. «Το κελί ήταν τόσο μικρό, που όταν
ξάπλωνα και τα πόδια και το κεφάλι μου ακουμπούσαν στους τοίχους. Στο κελί του
Νίκου το φως δεν έσβηνε ποτέ, ενώ στο δικό μου δεν είχα σχεδόν καθόλου. Υπήρχε
ένας γλόμπος στον διάδρομο, που έριχνε ένα φωτισμένο τρίγωνο στο ταβάνι του
κελιού και από αυτή την αντανάκλαση είχα το μόνο φως. Στην αρχή δυσκολεύτηκα,
αλλά σιγά-σιγά εξασκήθηκα. Έλεγα τότε στον Νίκο, ότι έγινα σαν τον Κόμη
Μοντεχρήστο, μέσα στο σκοτάδι».

ΜΕ ΚΩΔΙΚΟΥΣ ΒΗΧΑ

«Παρ’ όλα τα βάσανα, η αλληλογραφία που αναπτύξαμε ήταν καταπληκτική. Στην
αρχή είχε ένα μολυβάκι ο Νίκος και μου έστειλε ένα κομματάκι από την μύτη του
μολυβιού, που το κρατούσα ίσα-ίσα με το νύχι. Μάλιστα, σε μια στιγμή μού
ξέφυγε κι έψαχνα απεγνωσμένα με τις ώρες μέσα στο σκοτάδι για να το βρω.
Δίναμε σήματα με κωδικούς βήχα. Δηλαδή, ένα βήξιμο σήμαινε αυτό, δύο βηξίματα
εκείνο, τρία το άλλο. Τα γράμματα τα αφήναμε κοντά στις τουαλέτες, στις βρύσες».

Έγραφαν όπου μπορούσαν. «Ό, τι χαρτιά βρίσκαμε. Ο Νίκος έπαιρνε και χαρτιά
εφημερίδας από την τουαλέτα, τα έπλενε, τα στέγνωνε και εκεί πάνω γράφαμε. Άσε
που μαθαίναμε και πολλά πράγματα, όπως ότι δεν είχε πιαστεί ο Λυκούργος
Καλλέργης. Είχαν συλλάβει μία νοσοκόμα που πήγαινε στο σπίτι του Καλλέργη.
Αφού την κράτησαν, την “εκπαραθύρωσαν”, είπαν πως αυτοκτόνησε. Στα αποκόμματα
από τις εφημερίδες είδαμε μια διαφήμιση του Εθνικού που έπαιζε ο Λυκούργος. Ο
Νίκος μού έστειλε αυτό το κομμάτι με την σημείωση ότι η Λία δεν μίλησε. Λία
Φλωράκη, την έλεγαν».

Η ΙΔΕΑ

Μέσα σε αυτή την δύσκολη αλληλογραφία γεννιέται και η ιδέα. «Του έγραψα κάποια
στιγμή ότι λείπει από την Ελλάδα μια ιστορία της ελληνικής σκέψης, από την
αρχαιότητα έως σήμερα. Ο Νίκος ενθουσιάστηκε και λέει, αν ζήσουμε, θα την
γράψουμε εμείς. Τρόμαξα από την υπέρμετρη τόλμη να επιχειρήσουμε κάτι τέτοιο,
αλλά μετά σκέφτηκα, γιατί όχι; Όσο μπορούσαμε, θα το κάναμε. Κι έτσι μοιράσαμε
την δουλειά. Πήρα εγώ την αρχαιότητα και ο Νίκος πήρε από το Βυζάντιο και
μετά. Και κρατούσε πολλές σημειώσεις, κάποιες από τις οποίες διασώθηκαν. Το
σχέδιο ήταν μεγαλεπήβολα αισιόδοξο, αλλά τότε, μέσα στα απάνθρωπα
κελιά-απομονωτήρια της Ασφάλειας, μπορούσαμε ακόμη να κάνουμε τέτοια σχέδια,
έστω και κάτω από την σκιά του θανάτου».

Οι συνθήκες δεν άλλαξαν καθώς περνούσαν οι μήνες. Η απομόνωση ήταν αυστηρή.
Μάλιστα, στη δίκη αργότερα, ένας μάρτυρας είπε ότι «αυτά τα απομονωτήρια είναι
τα τελειότερα των Βαλκανίων». «Ε, βέβαια», σχολίασε η Έλλη Παππά. «Το ξέρουμε
ότι είναι τα τελειότερα, τα ζήσαμε για τα καλά». Τον Ιούλιο γεννιέται ο γιος
τους, ο Νίκος. Ο Μπελογιάννης μέσα στην απομόνωση συνεχίζει να δουλεύει
εντατικά πάνω στην ιδέα της συντρόφου του. «Όταν μας πήραν, είχαν κάπως
λασκάρει τα πράγματα και μπόρεσε να σώσει ορισμένες από τις σημειώσεις. Τις
είχε πάρει μαζί του, όταν τον πήγαν στις φυλακές της Καλλιθέας και τις έδωσε
στον Δρομάζο μαζί με το κείμενο “Πρώτες μακρινές ρίζες της νεοελληνικής
λογοτεχνίας”, ένα κεφάλαιο που το είχε ολοκληρώσει και εκδόθηκε».

Ο ΦΥΛΑΚΑΣ

Υπήρχε κι ένας φύλακας εκεί. Από αυτούς που κατατάσσονταν εθελοντικά στην
Αστυνομία, αντί στρατιωτικής θητείας. Ένα παιδί, που είχε μάθει ότι οι
αγωνιστές αυτοί ήταν μιάσματα. «Μια φορά μου είπε ότι, αν έρχονταν αντίθετα τα
πράγματα, αν είχαμε νικήσει εμείς κι ήταν αυτός στο κελί μας, θα ήθελε να
κρατήσει όπως κρατούσαμε εμείς. Είχαμε ακούσει από ορισμένους βασανιστές μας
επαίνους, που δεν ακούσαμε από άλλους ανθρώπους. Γιατί αυτοί ήξεραν όλα τα
είδη ανθρώπων και γνώριζαν ποιος είναι αυτός που σπάει, που κρατάει, και μας
εκτιμούσαν πάρα πολύ». Σ’ αυτόν τον νεαρό φύλακα ο Νίκος Μπελογιάννης
παράγγελνε βιβλία. «Του τα πληρώναμε, μας τα έφερνε, τα διαβάζαμε και μετά του
τα χαρίζαμε. Έκανε μια μικρή βιβλιοθήκη. Και σε κάποια από τα βιβλία αυτά, θα
υπάρχουν ακόμα οι σημειώσεις του Νίκου…».

Ακολούθησαν κι άλλες φυλακίσεις, δίκες, η εκτέλεση του Νίκου Μπελογιάννη. Και
όλο αυτό το διάστημα η Έλλη Παππά σκεφτόταν πώς να πραγματοποιήσει ­ στο μέτρο
του δυνατού ­ εκείνο το σχέδιο της απομόνωσης. Ξανά στη φυλακή δούλευε μ’ ένα
ελάχιστο φως, έγραφε, μελετούσε. Ο Πλάτωνας ήταν από τα θέματα που την
συνάρπαζαν από τότε που, μικρή στον Πειραιά, προσπαθούσε να ξεκαθαρίσει τι
ήταν οι φιλόσοφοι – βασιλείς, πώς τους ήθελε, πώς εννοούσε την αδειασμένη
πόλη, γιατί θα κρατούσε τα παιδιά κάτω των 10 ετών. Το βιβλίο «Ο Πλάτωνας στην
εποχή μας» κυκλοφόρησε το 1980 και εξαντλήθηκε σύντομα. Αυτό τον καιρό
επανεκδίδεται, με την προτροπή του Βασίλη Ραφαηλίδη, από τις εκδόσεις του
Εικοστού Πρώτου. Ένα «αιρετικό» βιβλίο από μία γυναίκα που δεν σταματά να
τολμά. Και ίσως η μεγαλύτερη τόλμη να είναι η υλοποίηση μιας ιδέας που
γράφτηκε πάνω σ’ ένα μικρό τσαλακωμένο χαρτί από την μύτη ενός μολυβιού στο
σκοτάδι της απομόνωσης, για να φωτίσει τις σκοτεινές ώρες του «ανθρώπου με το
γαρύφαλλο» και της συντρόφου του.