Δύο κόσμοι στην ίδια τάξη

Η κλιμάκωση των ανισοτήτων και η συνεχής διεύρυνση του φαινομένου της φτώχειας
είναι μια πραγματικότητα που οι διαστάσεις της ανιχνεύονται, ιδιαίτερα στη
δεκαετία που διανύουμε, στη συγκρότηση ενός «τέταρτου κόσμου», ενός
«αντίκοσμου», που έξω από τα όρια της «επίσημης» κοινωνίας βιώνει τον
κοινωνικό αποκλεισμό.

ΜΙΑ ΜΟΡΦΗ εκδήλωσης του κοινωνικού αποκλεισμού συνιστούν οι ανισότητες στην
εκπαίδευση και ο εκπαιδευτικός αποκλεισμός, που δρουν σαν κλασικοί φτωχογόνοι
παράγοντες, ιδιαίτερα σε περιόδους αυξημένης ανεργίας.

Είναι σαφές ότι, όταν η «μηχανή» της εργασίας «πετάει» μέσα στη ζώνη του
αποκλεισμού κατά τις περιόδους των «καταιγίδων» απολύσεων, ως απόβλητους,
χιλιάδες εργαζομένους, αρχίζει πάντα από αυτούς που έχουν το χαμηλότερο
εκπαιδευτικό επίπεδο.

Έτσι, οι «κόμποι» του νήματος που σηματοδοτούν τα όρια του κοινωνικού
αποκλεισμού υφαίνονται στη χαμηλή κοινωνική κατηγορία προέλευσης του μαθητή,
που λιπαίνει το έδαφος της σχολικής αποτυχίας, η οποία με τη σειρά της οδηγεί
στην ανεργία και οριοθετεί την τελική χαμηλή κοινωνική του θέση.

Ποια είναι, όμως, τα χαρακτηριστικά που παίρνει ο κοινωνικός αποκλεισμός μέσα
στα ίδια τα «σπλάγχνα» του σχολείου;

Ποια είναι τα πρόδρομα συμπτώματά του για τους «σχολικά» ευπαθείς μαθητές,
τους «ναυαγούς» της εκπαιδευτικής διαδικασίας;

Στα σημαντικά αυτά ερωτήματα έρχεται να απαντήσει μια πρωτοποριακή έρευνα που
πραγματοποιήθηκε από τον καθηγητή του Πανεπιστημίου Πατρών Θεόδωρο Μυλωνά, με
τη συνεργασία του Νικόλαου Μάνεση, και τα στοιχεία της έρχονται για πρώτη φορά
στη δημοσιότητα.

Οι δύο ερευνητές επισημαίνουν ότι η κοινωνική προέλευση των μαθητών
προσδιορίζει ως έναν μεγάλο βαθμό όχι μόνο την επίδοσή τους αλλά και τις
κοινωνικές τους σχέσεις με τους άλλους μαθητές. Κοντολογίς, τα κοινωνικά
χαρακτηριστικά των συμμαθητών με τους οποίους ο μαθητής κάνει παρέα ή επιθυμεί
να κάνει αλλά απωθείται, ή επιθυμούν οι άλλοι αλλά εκείνος απωθεί, συνιστούν
δείκτη ενός κοινωνικού παιχνιδιού αποδοχών και αποκλεισμών, πολύ σοβαρού για
το κοινωνικό μέλλον του παιδιού, που παίζεται στο σχολείο, αλλά του οποίου οι
βασικοί κανόνες έχουν ορισθεί έξω από αυτό.

Η ΕΡΕΥΝΑ

Οι μαθητές της ΣΤ’ Τάξης Δημοτικών Σχολείων χωρίστηκαν σε 3 ομάδες, με βάση τη
σχολική τους επίδοση. Στην Α ομάδα κατατάχθηκαν οι μαθητές που είχαν βαθμό 10
και πρόβλεψη των δασκάλων ότι θα εισαχθούν στο Πανεπιστήμιο. Η κοινωνική
προέλευση αυτής της ομάδας ήταν πολύ υψηλή.

Στη Β ομάδα κατατάχθηκαν οι μαθητές που είχαν βαθμό 8, 9 και 10 και πρόβλεψη
από τους δασκάλους τους ότι θα τελειώσουν το Λύκειο, με κάποιες πιθανότητες
εισαγωγής και στο Πανεπιστήμιο. Οι μαθητές αυτοί προέρχονταν οι περισσότεροι
από μεσαία, λίγοι από υψηλά και λίγοι από χαμηλά κοινωνικά στρώματα.

Στη Γ ομάδα κατατάχθηκαν οι μαθητές που είχαν βαθμό από 7 και κάτω και
πρόβλεψη των δασκάλων ότι θα τελειώσουν μόνο την υποχρεωτική εκπαίδευση. Οι
μαθητές αυτοί προέρχονταν από οικογένειες με χαμηλό κοινωνικό status.

Από όλους αυτούς τους μαθητές ζητήθηκε να απαντήσουν, ανάμεσα σε άλλα, με
ποιους συμμαθητές τους θα ήθελαν να διαβάζουν μαζί τα μαθήματα, να παίζουν
μαζί και με ποιους δεν θα ήθελαν να διαβάζουν και να παίζουν.

Ο σχετικός πίνακας παρουσιάζει τα συνολικά ποσοστά επιλογών και απορρίψεων που
«εισέπραξαν» τα μέλη κάθε ομάδας για το διάβασμα από το σύνολο των 206 μαθητών
του δείγματος.

Οι μαθητές της Α ομάδας συγκεντρώνουν το 52% των επιλογών και το 15% των
απορρίψεων, αντίθετα οι μαθητές της Γ ομάδας συγκεντρώνουν το 62% των
απορρίψεων και το 12% των επιλογών. Είναι περισσότερο από φανερό ότι μέσα στον
περίβολο του σχολείου υπάρχουν δύο κόσμοι διαφορετικοί. Ο κόσμος των Α είναι
κοινωνικά θετικός, αφού ελκύει περισσότερο και ο κόσμος των Γ είναι κοινωνικά
αρνητικός, αφού απωθεί περισσότερο.

Τα διαφορετικά δίκτυα σχέσεων στα οποία ήδη ανήκουν οι μαθητές της Α ομάδας
και οι μαθητές της Γ ομάδας τούς οδηγούν προς διαφορετικές κατευθύνσεις:

* τους πρώτους, προς το «κέντρο» της κοινωνίας,

* τους δεύτερους, προς το περιθώριό της και τον αποκλεισμό από αυτήν.

Για τους μαθητές της Γ ομάδας, ο αποκλεισμός από το σχολείο είναι διπλός:
απορρίπτονται και από το σχολείο γιατί δεν ανταποκρίνονται στα κριτήριά του,
απορρίπτονται και από τους συμμαθητές τους ως «ανεπιθύμητοι». Τα χνάρια της
άσχημης κοινωνικής τους «μοίρας» έχουν προδιαγραφεί με σαφήνεια ήδη μέσα στο
Δημοτικό Σχολείο.

ΣΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ

Ένας άλλο πίνακας παρουσιάζει τα συνολικά ποσοστά επιλογών και απορρίψεων που
«εισέπραξαν» τα μέλη κάθε ομάδας για το παιχνίδι και δείχνει με σαφήνεια ότι η
δομή των κατανομών των ποσοστών είναι ακριβώς η ίδια με αυτήν που παρατηρήσαμε
και στον αντίστοιχο πίνακα για το διάβασμα. Τις περισσότερες επιλογές (43%)
και τις λιγότερες απορρίψεις (18%) συγκεντρώνει η Α ομάδα των μαθητών.
Αντίστροφα, οι μαθητές της ομάδας Γ συγκεντρώνουν τις λιγότερες επιλογές (17%)
και τις περισσότερες απορρίψεις (51%).

ΠΡΟΒΛΕΨΗ

Τι θα έχει συμβεί όταν οι μαθητές της ομάδας Γ θα είναι 30-40 χρόνων;

Με αφετηρία τα ευρήματα, θα μπορούσαμε να διακινδυνεύσουμε κάποιες «προβολές»
στο μέλλον τους. Υπάρχουν μεγάλες πιθανότητες να έχουν τελειώσει μόνο την
υποχρεωτική εκπαίδευση. Θα έχουν δημιουργήσει αυξημένες κοινωνικές υποχρεώσεις
(το μορφωτικό τους επίπεδο προδικάζει υψηλότερη γεννητικότητα). Δεν θα έχουν
σταθερή δουλειά. Θα κινούνται στις παρυφές της αγοράς. Θα είναι ευάλωτοι, ή θα
έχουν ήδη αλωθεί από δυνάμεις – προκλήσεις φυγής από τη σκληρή πραγματικότητα
και εξόδου από τη νομιμότητα. Θα είναι «μέσα και έξω». Οι πιθανότητες γι’
αυτούς είναι μεγάλες να βρεθούν «κλεισμένοι» στον κοινωνικά αποκλεισμένο κόσμο τους.

Η πρόταση, λοιπόν, ότι «ο κοινωνικός αποκλεισμός αρχίζει από το σχολείο» δεν
φαίνεται να είναι ένας απλός θεωρητικός μετεωρισμός των ερευνητών, ή μια απλή
εικασία τους, είναι δηλωτική μιας πραγματικότητας, η οποία όμως χρειάζεται
συστηματικότερη διερεύνηση.

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από τον καθηγητή Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης
του Πανεπιστημίου Πατρών Θεόδωρο Μυλωνά, με τη συνεργασία του Νικολάου Μάνεση,
σε 206 μαθητές της ΣΤ’ τάξης 15 Δημοτικών Σχολείων των Πατρών.