ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ένας απολογισμός

Σίγουρα το περιβάλλον δεν ήταν το θέμα της χρονιάς που μας πέρασε. Άλλα
γεγονότα, τόσο σε εθνικό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο, κέρδισαν την προτίμηση
των media και συνεπώς το ενδιαφέρον των πολιτικών.

ΚΙ ΟΜΩΣ τα πράγματα δεν έγιναν καθόλου καλύτερα. Το φάσμα των κλιματικών
αλλαγών άρχισε να πλανάται πλέον σε πραγματικό χρόνο πάνω από τον πλανήτη και
η νέα χιλιετία επιφυλάσσει απρόβλεπτες εκπλήξεις στους κατοίκους των κρίσιμων
ζωνών. Ουδείς πλέον αμφισβητεί την επιστημονικότητα των προβλέψεων και οι
διαφωνίες στο εξής εστιάζονται στο μέτρο της επιτάχυνσης των εξελίξεων και
στην κλίμακα των αναμενόμενων μεταβολών. Όμως, η ανθρωπότητα φαίνεται ανήμπορη
να ελέγξει την τρελή πορεία στον κατήφορο που δημιούργησαν οι ενεργειακές της
επιλογές και η τελευταία διεθνής διάσκεψη το μόνο που κατάφερε ήταν να
καταγράψει για μια ακόμη φορά τα αδιέξοδα. Τόσο η Ευρώπη όσο και η Αμερική,
που θα μπορούσαν να σύρουν το άρμα των κρίσιμων αποφάσεων, έμειναν στη σκιά
των διαπιστώσεων που τα δικά τους μέσα ενημέρωσης έφεραν στο προσκήνιο της επικαιρότητας.

Αλλά και στο εθνικό επίπεδο δεν έχουμε να απαριθμήσουμε επιτυχίες. Αν
εξαιρέσει κανείς το πρόσκαιρο ενδιαφέρον που προκαλούν οι πλημμύρες και οι
πυρκαγιές, ενδιαφέρον που εξανεμίζεται, όμως, με την πάροδο μερικών εβδομάδων,
τα θέματα που κυριάρχησαν έχουν να κάνουν κυρίως με την άγονη διελκυστίνδα
γύρω από τις αρμοδιότητες του κράτους και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Η
τελευταία, μη έχοντας ακόμη αφομοιώσει την ουσιαστική διάσταση του θεσμού της
αποκέντρωσης, αρκείται σ’ έναν ρόλο αμυντικό, αποκρούοντας χωροθετήσεις
δραστηριοτήτων που απειλούν τον στενό γεωγραφικό της περίγυρο. Το περιβάλλον,
αν και συχνά προβάλλεται ως πρόσχημα, συνήθως απουσιάζει από το λόγο και τα
συνθήματα και η συζήτηση σπανίως διεξάγεται επί της ουσίας. Οι εξεγέρσεις
σχετικά με την εγκατάσταση των νέων χωματερών στην Αττική και η άγονη
αντιπαράθεση για το εργοστάσιο χρυσού στην Ολυμπιάδα, αποτελούν τα πιο επιφανή παραδείγματα.

Από την άλλη μεριά, το κεντρικό κράτος, μη έχοντας εγκαθιδρύσει
αποτελεσματικούς μηχανισμούς διαλόγου με τις ενδιαφερόμενες κοινότητες,
καταφεύγει σ’ έναν παράλογο και ατελέσφορο αυταρχισμό, προτού εγκαταλείψει
οριστικά τα σχέδιά του ή μέχρις ότου κάποιος άλλος συσχετισμός επιτρέψει την
επανατοποθέτηση του ζητήματος, με ευνοϊκότερες υποτίθεται όρους. Τα
προβλήματα, όμως, στο μεταξύ παραμένουν.

Μια παρόμοια αντίθεση είδαμε να εξελίσσεται και μεταξύ υπουργείων, συναρμόδιων
και συνεργαζομένων (υποτίθεται), για τη χάραξη εθνικής στρατηγικής στον τομέα
της βιομηχανικής ανάπτυξης. Το μεν ΥΠΕΧΩΔΕ, πιστά προσκολλημένο στο γράμμα του
νόμου, υπεραμύνεται του θεσμού των μελετών περιβαλλοντικών επιπτώσεων (αλλά
πολύ λίγα κάνει για τη βελτίωση και τον εκσυγχρονισμό του), ενώ το υπουργείο
Ανάπτυξης απαιτεί ταχύρυθμες διαδικασίες προκειμένου να διαμορφώσει ένα
ευνοϊκότερο κλίμα για τους δυσανασχετούντες επενδυτές (που στην πλειοψηφία
τους βλέπουν το περιβάλλον ως μία ενοχλητική λεπτομέρεια). Τη λύση έρχεται όλο
και συχνότερα πια να δώσει το Συμβούλιο της Επικρατείας, που από ανώτατος και
ερμηνευτικός του Συντάγματος παράγοντας, κινδυνεύει να μετατραπεί σε καταφύγιο
του κάθε (δικαίως ή αδίκως) πικραμένου.

Όμως και η κοινωνία δεν φαίνεται να νοιάζεται και πολύ για τις επίκαιρες και
βαθυστόχαστες προσεγγίσεις της σύγχρονης (πολιτικής) οικολογίας. Οι κακές
εκδοτικές επιδόσεις αξιόλογων σειρών όπως είναι «Η Κατάσταση Του Πλανήτη» του
Worldwatch και «Τα Κρίσιμα Προβλήματα Περιβάλλοντος» της «Νεφέλης», ή η ισχνή
κυκλοφορία περιοδικών όπως η «Νέα Οικολογία» και η «Οικοτοπία», δείχνουν, αν
μη τι άλλο, μια κοινωνία κουρασμένη και απρόθυμη να αντισταθεί στις ευκολίες
που της υπόσχεται η τυποποιημένη πληροφόρηση.

Αξιοπρόσεκτη εξαίρεση στην ερημία του τοπίου της απερχόμενης χρονιάς, η
απόλυτα επιτυχημένη καμπάνια της Greenpeace για τη γενετική μηχανική και τις
πιθανές της παρενέργειες στη διατροφική αλυσίδα. Όμως, και στην περίπτωση
αυτή, αυτό που συγκίνησε δεν ήταν τόσο η καταγγελία του σύγχρονου τρόπου της
βιομηχανογεωργικής παραγωγής όσο οι κίνδυνοι που απειλούν την κατανάλωση.

Να υποθέσουμε, άραγε, πως το νέο περιβαλλοντικό κίνημα (του χρόνου που
έρχεται, της χιλιετίας που ανατέλλει) πρέπει να μιλάει όχι μόνο στην καρδιά,
αλλά και στο στομάχι των ανθρώπων;