ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ 1957 «Άξιζε τον κόπο αυτή η ζωή…»

Παναγιώτης Σωτηρόπουλος. Σαράντα χρόνια πριν… Τα Χριστούγεννα δεν είχαν δένδρο. Για ρεβεγιόν δεν είχαν ακουστά. Ο αγώνας ήταν της καθημερινής επιβίωσης. Και τα όνειρα «μέχρι εκεί που έφθανε το μπόι μου»

ΟΥΤΕ ΠΟΥ την προλάβαινες τη μάνα. Δυο δρασκελιές έκανε από ‘δώ, δυο από ‘κεί η
κυρα-Καλλιόπη και το προσφυγόσπιτο άλλαζε όψη. Ανάσαινε η καμαρούλα, άστραφταν
οι τοίχοι. Και ήταν ασβεστωμένα ώς και τα πλινθόκτιστα πεζούλια, στη χωμάτινη αυλή…

Ήταν άγριος εκείνος ο χειμώνας. Όπως και όλοι οι προηγούμενοι. Το κρύο
διαπερνούσε τους ισχνούς σοβάδες, οι τσίγκοι έτριζαν κι ούτε που περίσσευε
«λίπος» στο κορμί τους να τους ζεστάνει.

Έκανε τα πρέποντα ­ της προετοιμασίας ­ η μάνα κι άναψε το καντήλι. Και η
αδελφή του, η Ευαγγελία, κόλλησε τα χάρτινα αγγελάκια στα παραθύρια. Σε ένα
ολοστρόγγυλο βάζο, πάνω στο τραπέζι, λίγα κούμαρα ­ να επισημοποιήσουν το
γεγονός της γέννησης. Δένδρο με στολίδια, ούτε κατά διάνοια!

Ούτε για «ρεβεγιόν» ήξεραν τότε. Ρεβεγιόν έκαναν κάθε φορά που χόρταιναν την
πείνα τους. Μαζεύτηκαν, όπως κάθε Χριστούγεννα, αποβραδίς στο σπίτι. Η
παραμονή απαιτούσε για την ημέρα που ξημέρωνε, σωματική καθαριότητα, προσευχή,
θρησκευτική ευλάβεια, σκέψη για όσους πεινούσαν και κρύωναν περισσότερο. Η
ημέρα που ξημέρωνε θα φορούσε τα «καλά» της. Υπήρχε επάρκεια. Μία γαλοπούλα,
που δύο μήνες την έτρεφαν, σφαγμένη και ξεπουπουλιασμένη στο τσιγκέλι.
Λουκάνικα. Ψωμί. Κρασί από το Χιλιομόδι Κορινθίας. Κουραμπιέδες και
μελομακάρονα, φυλαγμένα στο «φανάρι» πάνω στο ταβάνι. Ήταν γιορτινά εκείνα τα
Χριστούγεννα. Και ο Παναγιώτης Σωτηρόπουλος, 17 χρόνων παλικαράκι…

ΜΕ ΛΙΓΑ ΧΑΡΟΥΠΙΑ…

Γεννημένος στην καρδιά της Κατοχής και να ‘χεις επιζήσει, ήταν το πρώτο
ευτύχημα. Ο Πλάτων, ο ναύτης πατέρας του, άφησε χήρα τη μάνα του τον χειμώνα
του ’40. Χρόνους τούς άφησε και ο Ισαάκ, ο αδελφός του. Τέσσερα χρόνια
μεγαλύτερη η Ευαγγελία, κάπως «άντεχε» την πείνα. Μασούσε ό,τι έβρισκε. Αλλά
εκείνος έπρεπε να βυζάξει γάλα από τα στήθη της μάνας του ­ για να μην
πρηστεί, να μην πεθάνει… Και ήθελαν δεν ήθελαν, έβγαζαν πικρόγαλα τα στήθη
της κυρα-Καλλιόπης. Ζαλικωμένη με «βαρύ» φορτίο, ασημένια κουταλάκια,
χειροποίητα σεντόνια και κεντήματα, πορσελάνινα φλιντζανάκια, «έμπαινε στο
λεωφορείο της γραμμής η μάνα κι έφθανε από την Αθήνα στο Ξυλόκαστρο Κορινθίας.
Κι από εκεί, 18 ώρες ποδαρόδρομο, να ανεβεί το βουνό, στην Γκούρα και τα άλλα
χωριά της Ζήριας. Να ξεπουλήσει τα εναπομείναντα της πολύτιμης προίκας της και
να φέρει πίσω, λίγα δράμια λάδι, μια χούφτα σταφίδες, λίγα χαρούπια…».

Έτσι επιζούσαν. Δύο ημέρες πεινασμένοι, μία ημέρα χορτάτοι: «Αλλά μου ‘δινε
γάλα η μάνα μου, που βύζαξε και τα πεινασμένα στόματα κι άλλων παιδιών με
πρησμένα στομάχια…».

Σ’ ένα από εκείνα τα λεωφορεία της γραμμής, δούλευε βοηθός ο Γεώργιος
Ρεκλείτης από το Χιλιομόδι. Αγάπησε τη μάνα της Ευαγγελίας και του Παναγιώτη
κι έγινε σύντροφος στη ζωή της και αληθινός πατέρας των παιδιών της: «Ήμουν
τεσσάρων χρόνων στον γάμο της μάνας μου. Ακόμα έχω εκείνη την αίσθηση…».

Ήλθαν και παρήλθαν οι καιροί κι αυτός ο πατέρας που δεν έγινε ποτέ «πατριός»
έκτισε μία καμαρούλα, με μια κουζινίτσα στο Αιγάλεω, να βάλουν μέσα τα κεφάλια
τους η Ευαγγελία, ο Παναγιώτης, η Καλλιόπη και ο Γιάννης, το δικό τους παιδί
που ήλθε και τους δρόσισε το ’46. Το 1958, παραχώρησε το σπιτάκι στην προγονή
του, την Ευαγγελία, «που ήρθε γαμπρός και τη ζήτησε. Και πήγαμε στο νοίκι…».

1957… «Οικογενειακόν ενθύμιον»… Ο δεύτερος πατέρας του, Γεώργιος Ρεκλείτης. Η κυρα-Καλλιόπη. Δίπλα του η Ευαγγελία. Και στα πόδια τους, ο μικρότερος, ο Γιάννης…

ΟΛΟΙ ΣΤΡΩΜΑΤΣΑΔΑ

Τα Χριστούγεννα των παιδικών χρόνων του Παναγιώτη Σωτηρόπουλου… Είχαν
μυρουδιά από αλεύρι που «ζάλιζε» κι έφερνε πόνο στο στομάχι, νυχτερινή
στρωματσάδα σε μάλλινες φλοκάτες, τραχανά ή ρεβίθια στο τσουκάλι. Είχαν
μύθους, αλήθειες και Καλικάντζαρους, τη γνώριμη ανάσα του Μικρασιάτη παππού
Ισαάκ και την ευωδιά από τις πικρές του ιστορίες, το πλεκτό πουλόβερ από τα
επιτήδεια χέρια της γιαγιάς Ραχήλ, ένα πεντόδραχμο κάποτε κάποτε από τον νονό,
μία σοκολάτα ΙΟΝ με αντίτιμο δύο δραχμές, έναν κοκαλιάρη Άγιο Βασίλη που όλο
μπέρδευε τον δρόμο, νηστεία και κατάνυξη…

Το μοίρασμα ήταν η χαρά των Χριστουγέννων. Τα κάλαντα, η αδημονία 364 ημερών:
«Φεύγαμε ξημερώματα, γυρνούσαμε αργά τη νύχτα. Με λίγες πεντάρες, δεκάρες ή
και εικοσάρες στην τσέπη. Πανηγύρι! Χαράς ευαγγέλια. Έτσι μόνο ήταν μπορετό να
νοικιάσουμε για μία ώρα ένα ποδήλατο με αντίτιμο δύο δραχμές και να
φιγουράρουμε στις κοπελίτσες της γειτονιάς…».

Φόραγαν παπούτσια τα πόδια του εκείνα τα Χριστούγεννα. Αλλά πληγωμένα από
πέτρες και αγκάθια ­ της ξυπολησιάς των υπόλοιπων ημερών ­ ίσα που τα άντεχαν.
Τα πρόσεχε σαν τα μάτια του, γιατί «δύο Χριστούγεννα πριν, πήγα με τη μάνα στη
λαϊκή και μου πήρε παπούτσια με 25 δραχμές! Έπαιξα μπάλα και μου ‘μειναν οι
σόλες στα χέρια. Έφαγα ένα μπερντάκι ξύλο, αλλά αυτό ήταν το λιγότερο. Η
πίκρα, που δεν είχα πια παπούτσια, ήταν αβάστακτη»…

ΤΡΙΜΜΕΝΟ ΠΑΝΟΦΟΡΙ

Είχε και καινούργιο κοντό παντελονάκι ­ μεταποιημένο ύφασμα από τα παλιά του
πατέρα. Και ένα τριμμένο πανωφόρι: «Αυτά κι αν ήταν προνόμια. Ένα λαστιχένιο
τόπι που “πήδαγε” για το παιδί που κλώτσαγε κουρελόπανα, ήταν λαχτάρα, ήταν
φαντασίωση. Μεγαλώσαμε με κουρέλια και τρύπες στα πόδια. Με χωμάτινους βώλους
που θρυμματίζονταν και κάποιες φορές με γυάλινες γκαζούλες. Παίζοντας “πας”,
“μακριά γαϊδούρα”, και “πρώτη ελιά, δεύτερη με τα κλαδιά, τρίτη με τα χάσικα,
τέταρτη… πηδάτε ρε μπαγάσικα»! Με τα λεφτά από τα κάλαντα, παίζαμε
«στριφτό». Κάποιοι είχαν ειδικευθεί στο πέταγμα της δεκάρας και μάζευαν τις
δεκάρες των χαμένων. Τι απογοήτευση κι αυτή…».

Παραμονές των Χριστογέννων του ’57 κι εκείνος κολυμπούσε στο μέσον του
πελάγους μιας ορμητικής εφηβείας που απαιτούσε το δικό της μερτικό. Μονίμως
ερωτευμένος ­ πλατωνικά και… ιδανικά (!) ­ μέλωνε τον… πόνο του, όταν
«είχα να πληρώσω εισιτήριο για μία θέση θεωρείο στο “Ροζικλέρ”, την “Αλάσκα” ή
το σινεμά “Ελλάς” ή για το λαχταριστό σάμαλι του Ανδρέα πίσω από το Παλαιό Δημαρχείο…».

Τέσσερις δεκαετίες πριν. Ένα άγουρο παλικαρόπουλο μέστωνε στο Αιγάλεω ­
κωπηλάτης στο ασταθές πλεούμενο της επιβίωσης… Με ένα και μόνο όνειρο: Να
επιζήσει, να ανδρωθεί, να κάνει οικογένεια, να γεράσει… Να πει πως «άξιζε
τον κόπο αυτή η ζωή. Τίποτα δεν πήγε χαμένο…».

Σαράντα χρόνια αργότερα. Πολύτεκνος πατέρας, παππούς στο πρώτο εγγόνι και πάντα… έφηβος. Τα φετινά Χριστούγεννα έχουν φως, χαμόγελα, ελπίδα, δένδρο και την ευλάβεια των παιδικών του χρόνων

ΜΙΑ ΟΛΟΚΛΗΡΗ ζωή ­ αυτό μεσολαβεί ανάμεσα στα Χριστούγεννα του ’57 και του
’97. Άξιος καραβοκύρης της ζωής του ο Παναγιώτης Σωτηρόπουλος, έστριβε το
τιμόνι, πάντα στην κατάλληλη στιγμή. Κι απέφευγε τις ξέρες…

Τρεις δρασκελιές πριν από το ξετύλιγμα ενός νέου αιώνα, νέος και ακμαίος
πάντα, αλλά 57 και όχι 17 χρόνων, γιος πάντα της κυρα-Καλλιόπης και του
δεύτερου πατέρα του, του Γεωργίου Ρεκλείτη, μοιράζεται ακόμη τη ζωή του με
εκείνους που έδιναν κάποτε τη δική τους για να τον αναστήσουν. Κάτω από την
ίδια στέγη…

Όταν υποχωρεί σήμερα η αυλαία, το σκηνικό που ξεπροβάλλει δεν είναι η
καμαρούλα ενός προσφυγόσπιτου στην οδό Αδριανουπόλεως 69, στο Αιγάλεω. Ένα
τριώροφο κτίσμα αποκαλύπτεται, στην οδό Τρεμπεσίνας 42, στο Πανόραμα Βούλας.
Με αυλή, κήπο με ζαρζαβατικά, κουνέλια και κότες.

Στο μικρό διαμέρισμα του ισογείου, ξεκουράζεται πια η κυρα-Καλλιόπη με τον
άνδρα της. Στο μεγάλο διαμέρισμα του πρώτου ορόφου ζει η πρωτότοκη κόρη του
Παναγιώτη, η Καλλιόπη, με τον σύντροφό της, τον Βίκτωρα Μισαηλίδη και τη
δεκάμηνη κορούλα τους. Και στον επάνω όροφο η λοιπή οικογένεια…

ΕΝΑΣ ΠΑΠΠΟΥΣ

Είναι παππούς πια ο Παναγιώτης Σωτηρόπουλος. Αλλά κυρίως… πατέρας. Το
μικρότερο από τα επτά παιδιά του, ο Νεκτάριος, είναι μόλις 7 ετών. Και θα
μπορούσε να ‘ναι αδελφός της… εγγονούλας του, της Αθανασίας. Αλλά είναι
θείος της!

Γυρίζοντας αστραπιαία τους δείκτες του χρόνου προς τα πίσω, θα βρούμε τον
Παναγιώτη Σωτηρόπουλο να εργάζεται στο συνεργείο του Κουρούπη μέχρι που δήλωσε
εθελοντής στην Αεροπορία. Από το ’61 έως το ’65, εργάζεται ως οδηγός
λεωφορείου, μέχρι το ’74 ως ταξιτζής και έκτοτε είναι έμπορος ζαχαρωδών.

Τη Νατάσα, τη γυναίκα του, τη γνώρισε το 1968. Έρωτας κεραυνοβόλος, παράφορος
και με… διάρκεια. Ήταν εκείνος 28 χρόνων κι εκείνη 20. Φοιτήτρια στο
Πολυτεχνείο. Παντρεύτηκαν τρία χρόνια αργότερα ­ να πάρει πρώτα εκείνη το
πτυχίο Χημικού Μηχανικού. Τα πρώτα τους έπιπλα τα αγόρασαν με τις υποτροφίες
που κέρδιζε η Νατάσα και τα λιγοστά χρήματα που είχε βάλει εκείνος στην άκρη…

Τον Ιανουάριο του ’73 γεννήθηκε η Καλλιόπη. Στις 24 Ιουλίου του ’74, ανήμερα
της επιστράτευσης, εκείνος έψαχνε να βρει πού θα παρουσιασθεί και η Νατάσα
μαιευτήριο. Η Θάλεια είναι παιδί της οδύνης και ίσως γι’ αυτό είναι πάντα «ένα
ευλογημένο παιδί». Τον Ιανουάριο του ’77 καλωσόρισαν τον Γιώργο. Τον Δεκέμβριο
του ’79 τη Νατάσα ­ της έδωσε εκείνος το όνομα της γυναίκας του, «για να
τιμήσω τον αγώνα της». Ο Νικόλας γεννήθηκε το ’83, ο Πλάτων το ’89 και το
στερνοπούλι, ο Νεκτάριος, το ’91

Τα εφόδια του Πολυτεχνείου ποτέ δεν ικανοποίησαν τη Νατάσα. Που αποφάσισε να
γίνει δασκάλα, για να προσφέρει στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση. Έδωσε εξετάσεις,
πέρασε και το 1988 ήταν μάνα πέντε παιδιών και… δασκάλα. Δούλεψε ως
αναπληρώτρια οκτώ χρόνια και τα δύο τελευταία μονιμοποιήθηκε και διδάσκει στο
Γ’ Δημοτικό Βούλας. Από τη γνώση όμως ποτέ δεν παραιτείται η Νατάσα. Το σήμερα
τη βρίσκει… φοιτήτρια στο τρίτο έτος της Θεολογικής Σχολής!

ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΡΟΚΟΨΑΝ

Το παράδειγμά της ζήλεψε και η δευτερότοκη, η 23χρονη Θάλεια, που τελείωσε την
Παιδαγωγική Ακαδημία και ετοιμάζεται για μεταπτυχιακά στο Λονδίνο. Η
πρωτότοκη, η Καλλιόπη, είναι μουσικός και πηγαινοέρχεται καθημερινά από την
Άνω Βούλα στο Λαύριο, όπου διδάσκει στα δύο Δημοτικά Σχολεία. Ο Γιώργος είναι
πτυχιούχος μηχανολόγος, παρακολουθεί ΙΕΚ προσχολικής αγωγής και βοηθάει τον
πατέρα του. Η Νατάσα, που πήρε το όνομα της μαμάς της, είναι αυτή τη στιγμή
αστυφύλακας στο ακριτικό Διδυμότειχο. Ο Νικόλας είναι μαθητής της Γ’ Γυμνασίου
και στοχεύει στη Γυμναστική Ακαδημία, ο Πλάτων, ο αντάρτης της οικογένειας,
μαθητής της Δ’ Δημοτικού, ενώ ο Βενιαμίν, το Νεκταράκι «πάτησε» κιόλας στη Β’ Δημοτικού!

Ακούραστος, γενναιόδωρος και πάντα γελαστός, πιστεύει ότι τα φετινά
Χριστούγεννα θα είναι «ομορφότερα από κάθε άλλη χρονιά. Θα ‘ρθει η Νατάσα μας
από το Διδυμότειχο, θα ‘ναι και φέτος κοντά μας οι παππούδες και οι γιαγιάδες,
θα ‘ναι η αδελφή μου η Ευαγγελία, με τον άνδρα και την κόρη της, ο αδελφός μου
ο Γιάννης με τη γυναίκα και τους δύο του γιους, τα πεθερικά της κόρης μου της Καλλιόπης…».

Ανήμερα της μεγάλης γιορτής, στο οικογενειακό τραπέζι θα καθήσουν 26 άνθρωποι
­ δύο ντουζίνες και… κάτι. Δένδρο φυσικά και υπάρχει ­ στολισμένο από τα
παιδιά. Αλλά ρεβεγιόν την Παραμονή εξακολουθεί να μην υπάρχει για την
οικογένεια του Παναγιώτη Σωτηρόπουλου! Η παράδοση απαιτεί νηστεία και
κατάνυξη, προετοιμασία για τη Θεία Κοινωνία: «Όπως όταν ήμουν παιδί, έτσι και
τώρα. Η προετοιμασία ξεκινά το απόγευμα της Παραμονής. Στις 5 το πρωί είμαστε
όλοι στο πόδι. Στις 6 παρά, θα χτυπήσω την καμπάνα στην εκκλησία του Αγίου
Νεκταρίου, όπου είμαι επίτροπος. Θα γίνει η Λειτουργία και εννέα το πρωί θα
είμαστε πίσω…».

ΓΕΜΑΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙ

Είναι η στιγμή της Νατάσας. Που θα κάνει και πάλι το μεγάλο της θαύμα ­ όπως
το κάνει καθημερινά. Στο τραπέζι θα υπάρχει υπερεπάρκεια, γαλοπούλα και γλυκά,
πίτες και μυρωδάτο κρασί, αλλά όχι υπερβολή. Τα μικρότερα παιδιά θα φάνε
νωρίτερα ­ κουρασμένα από το πρωινό ξύπνημα και το πολύωρο παιχνίδι με τα
ποδήλατα στον δρόμο. Ακολουθεί το πολύωρο γεύμα των μεγάλων, κάτω από τη λάμψη
του φωταγωγημένου δένδρου…

Τα Χριστούγεννα της πολυμελούς οικογένειας του Παναγιώτη Σωτηροπούλου είναι
«θαλπωρή, αγάπη, άγγιγμα, τρυφερότητα». Τα δώρα που ανταλλάσσουν ανήμερα
Πρωτοχρονιάς είναι περισσότερο συμβολικά. Ο ισχνός ­ και όχι ο ευτραφής ­ Άη
Βασίλης θα επισκεφθεί τα μικρότερα παιδιά και θα αφήσει έξω από την πόρτα,
κάτι από τη δική του λάμψη. Ό, τι κι αν κρύβει το πακέτο, είναι λαχτάρα, είναι
γιορτή: «Ο κοιλαράς Άη Βασίλης είναι των Βορείων λαών. Ο ισχνός εκείνος άγιος
είναι που επισκέπτεται την Πρωτοχρονιά το σπιτικό μας και φέρνει δώρα και χαρά…».