ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η Αθήνα του 2000

Καθώς οι δημοτικές εκλογές πλησιάζουν, η συζήτηση φαίνεται να αναλώνεται
περισσότερο στην προσωπικότητα των υποψηφίων και πολύ λιγότερο, ή σχεδόν
καθόλου, στα προγράμματα.

Η ΑΘΗΝΑ, για παράδειγμα, λίγο πριν από την τρίτη χιλιετία και με την υποχρέωση
της διοργάνωσης των Ολυμπιακών στους ώμους της, κινδυνεύει να αφεθεί και πάλι
στην τύχη της, καθώς η πολιτική και οι προσωπικές φιλοδοξίες εκτοπίζουν την
ουσία από την ημερήσια διάταξη.

Εγκαινιάζοντας, από τη στήλη αυτή, μια συστηματικότερη ενασχόληση με αυτό που
θα ονομάζαμε «αστική οικολογία», ας ξεκινήσουμε με την απαρίθμηση των προβλημάτων.

Η Αθήνα είναι λοιπόν μια πόλη που φρόντισε πολύ γρήγορα να καταστρέψει την
ιστορική της ταυτότητα (το αποτύπωμα δηλαδή του πρόσφατου παρελθόντος της πάνω
στον κτισμένο χώρο). Αν εξαιρέσει κανείς τους αρχαιολογικούς χώρους, για την
ανάδειξη των οποίων έχουν γίνει ελάχιστα πράγματα, ο αστικός ιστός
κυριαρχείται από την ομοιομορφία του μπετόν.

Η Αθήνα έχει ελάχιστο πράσινο. Ο Εθνικός Κήπος, που λόγω του ειδικού
ιδιοκτησιακού του καθεστώτος γλίτωσε την οικοπεδοποίηση, είναι η μόνη άξια
λόγου όαση μέσα στην πόλη. Παράλληλα, η αντιπαροχή και η άγρια
εμπορευματοποίηση του χώρου στη δεκαετία του ’60 απέκοψαν τους κατοίκους της
επόμενης γενιάς από τους θύλακες της φύσης, που επιβίωναν στην παραδοσιακή
αρχιτεκτονική και στην πολεοδομία των προηγούμενων περιόδων.

Η Αθήνα έχει αποκοπεί από το υγρό στοιχείο. Τα ρέματα μπαζώθηκαν, ο Ιλισός και
ο Κηφισός έγιναν αγωγοί λυμάτων, η παραλιακή λεωφόρος Ποσειδώνος «ύψωσε τείχη»
ανάμεσα στην πόλη και τη θάλασσα. Επιπλέον, οι κοντινές παραλίες έγιναν
ακατάλληλες για κολύμβηση μέσα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα (φαντάζομαι
αρκετοί από τους αναγνώστες να θυμούνται ακόμη τον Φλοίσβο, το Έδεμ και το
Καλαμάκι του ’60).

Η Αθήνα χάνει σιγά-σιγά τα περιαστικά της δάση. Χαρακτηριστικό βέβαια
παράδειγμα η Πεντέλη, που χάρις στην τελείως ανεύθυνη πολιτική της ομώνυμης
Μονής, παραδόθηκε στην οικοπεδοποίηση, στην άναρχη δόμηση και στο αλλεπάλληλο
κάψιμο των δασικών εκτάσεων που απέμειναν. Η Πάρνηθα, προς το παρόν,
καταφέρνει να διασωθεί, όμως, οι πιέσεις στην περιφέρειά της όλο και εντείνονται.

Η Αθήνα είναι, τέλος, αν και όχι τελευταίο, μια πόλη παραδομένη στην κυριαρχία
των Ι.Χ., που καθώς ο αριθμός τους αυξάνεται με ταχύτατους ρυθμούς, σταθμεύουν
πλέον στα ακραία διαζώματα των δρόμων, στα πεζοδρόμια, στους κοινόχρηστους
χώρους. Η ατμοσφαιρική ρύπανση, παρά την κάποια υποχώρηση λόγω κυρίως του
εκσυγχρονισμού του στόλου των αυτοκινήτων, βρίσκεται πάντα σε κρίσιμα επίπεδα.
Υπάρχουν περιοχές, όπως π.χ. η Πατησίων, όπου οι τιμές των ρύπων βρίσκονται
μονίμως πάνω από τα όρια.

Φυσικά, ο κατάλογος δεν τελειώνει εδώ. Κοντά στις τυπικές περιβαλλοντικές
παραμέτρους, θα μπορούσε κανείς να παραθέσει και τις κοινωνικές, καθώς η Αθήνα
κατάντησε μια αφιλόξενη πόλη: όχι μόνο για τους τουρίστες ­ είναι γνωστό πως
δεν αποτελεί πια τόπο προορισμού, αλλά μόνο κέντρο αναγκαστικής διέλευσης ­
αλλά και για τους ίδιους τους κατοίκους της.

Δεν υπάρχουν πια πλατείες για τους πολίτες, αλλά κόμβοι συγκοινωνιακοί, όπως
δεν υπάρχουν πια και διαδρομές για τους πεζούς, καθώς το πυκνό δίκτυο οδικών
μεταφορών σπάει τη συνέχεια της πόλης και κάνει επίπονη, αν όχι επικίνδυνη, τη
διάσχισή της με τα πόδια. Ένα μεγάλο ποσοστό των κατοίκων της Αθήνας είναι
όμηροι μιας πόλης που δεν ευνοεί άλλο μέσο μεταφοράς από το αυτοκίνητο.
Αναφέρομαι σε εκείνους που δεν μπορούν να οδηγήσουν (άτομα με ειδικές ανάγκες,
ηλικιωμένοι, παιδιά), καθώς και σε εκείνους που δεν διαθέτουν δικό τους
μεταφορικό μέσο. Δηλαδή, περίπου στο 40% του πληθυσμού.

Ένα δημοφιλές λοιπόν σύνθημα για την Αθήνα του 2000 θα ήταν να αποδοθεί η πόλη
στους κατοίκους της. Είναι ένα σύνθημα δημοκρατικό, ένα σύνθημα που
συμπυκνώνει τους καινούργιους προσανατολισμούς της επιστήμης της Πολεοδομίας
(η οποία άλλωστε εισέπραξε ένα σκληρό μάθημα από την ταύτισή της στο παρελθόν
με τον μεγαλοϊδεατισμό του Le Corbusier), ένα σύνθημα που αποτελεί πλέον τον
πυρήνα των διεκδικήσεων του «αστικού» περιβαλλοντικού κινήματος.