Ελένη Καραΐνδρου Χρωστάω στους ποιητές

Έχει γράψει μουσική για 17 ταινίες και 35 θεατρικά έργα, έχει σπουδάσει
Ιστορία, Αρχαιολογία και Εθνομουσικολογία, οι δίσκοι της κυκλοφορούν σε όλο
τον κόσμο με μεγάλη απήχηση, έχει τιμηθεί με το βραβείο Φελίνι «Καλύτερου
συνθέτη της Ευρώπης», έχει πάρει κριτικές από τα πέρατα της γης που υμνούν το
έργο της. Και όμως, θα τη δείτε αυτή την εποχή, βυθισμένη στο αίσθημα της
δημιουργικής ανασφάλειας που την πιάνει πάντα, όταν κάνει εσωτερικά ταξίδια,
ανοίγοντας τις κλειστές πόρτες της ψυχής της για να δημιουργήσει. Παρ’ όλα
αυτά, πάει και λίγο παραπέρα. «Η μουσική», λέει η Ελένη Καραΐνδρου, «είναι
κάτι όμορφο που υπάρχει στη ζωή μου. Και πάει δίπλα στην επιθυμία μου να είμαι
ένας άνθρωπος ακέραιος, σωστός, ειλικρινής και πάνω απ’ όλα άνθρωπος». Αυτή τη
συνέντευξη, απολαύστε την. Σαν μια σουίτα για βιόλα, όμποε, ακορντεόν, τσέλο.
Και μια Ελένη…

ΤΙ ΕΙΝΑΙ πιο δύσκολο να περιγράψεις, την ίδια ή τη μουσική της; Μήπως,
βλέποντας την Ελένη Καραΐνδρου να μιλάει, παρακολουθώντας το πηγαίο γέλιο της,
τις κινήσεις των χεριών, τις παύσεις της, τις σκέψεις που εκφράζονται με τρόπο
λιτό και δυναμικό, τις καταδύσεις που κάνει μέσα της βγάζοντας κάθε φορά και
κάποιες καινούργιες ιδέες, είναι σαν ν’ ακούμε τη μουσική της; Η οποία, με το
ίδιο μείγμα συναισθημάτων, παύσεων και στοχασμού, όπως και η δημιουργός της,
έχει μια ένταση που φαίνεται να μην υποχωρεί ποτέ.

Το πρώτο τηλεφώνημα γι’ αυτήν τη συνέντευξη έγινε στις αρχές του καλοκαιριού.
Η Ελένη Καραΐνδρου, βυθισμένη μέσα στη μουσική για την καινούργια ταινία του
Θόδωρου Αγγελόπουλου «Αιωνιότητα και μια μέρα», ανεβοκατεβαίνει στη
Θεσσαλονίκη, παρακολουθεί γυρίσματα, αυτοσχεδιάζει και περιμένει «να καθαρίσει
το τοπίο». «Όταν δουλεύω, είμαι όλη στραμμένη σ’ αυτό. Ζω με έναν τρόπο αρκετά
ασκητικό. Οι επιλογές μου είναι πολύ αυστηρές, γιατί δεν θέλω να αποσπαστώ από
τον σκοπό στον οποίο έχω βυθιστεί. Καμιά φορά, είναι κι επώδυνος ο τρόπος
αυτός, αλλά πρέπει να μείνω εκεί. Έχω ανάγκη τρομερής περισυλλογής, βυθισμένη
ακόμη και σε ερωτήματα υπαρξιακά. Γι’ αυτό μου κάνει εντύπωση μερικές φορές,
πώς μπορούν να δημιουργούν άνθρωποι που περιφέρονται εδώ κι εκεί».

ΣΤΟ ΜΕΓΑΡΟ

Έξι μήνες και πολλά τηλεφωνήματα αργότερα, κατορθώνουμε να τα πούμε. Στο
μεταξύ, έχει προστεθεί και η προετοιμασία για τις δύο συναυλίες στο Μέγαρο
Μουσικής, στις 19 και 20 Φεβρουαρίου, οι πρώτες που δίνει η συνθέτις ύστερα
από 5 χρόνια. Σε πρώτη παγκόσμια «ζωντανή» εκτέλεση θα παρουσιασθεί η μουσική
από «Το Βλέμμα του Οδυσσέα» με τη συμμετοχή κορυφαίων ερμηνευτών, όπως η
βιολίστρια Κιμ Κασκασιάν και ο ομποΐστας Βαγγέλης Χριστόπουλος. Τα πιο
δημοφιλή έργα της Ελένης Καραΐνδρου θα ερμηνεύσει ένα σύνολο από εκλεκτούς
Έλληνες σολίστ, τους οποίους θα πλαισιώσει η Ορχήστρα Δωματίου της
Στουτγκάρδης. Την καλλιτεχνική επιμέλεια των δύο συναυλιών έχει αναλάβει ο
διάσημος Γερμανός παραγωγός Μάνφρεντ Αϊχερ, ιδρυτής και διευθυντής της
δισκογραφικής εταιρίας ECM.

«Η συναυλία μου στο Μέγαρο σηματοδοτεί ένα νέο ξεκίνημα. Μέσα σ’ αυτή την
εκπληκτική αίθουσα θα γίνει ένα πάντρεμα εκλεκτών ξένων και Ελλήνων
συντελεστών και της μουσικής μου. Για πρώτη φορά θα ακούσω τα έργα μου σε
κλειστή αίθουσα». Η ίδια θα παίξει; «Αυτό δεν το αποκαλύπτω ποτέ…», λέει χαμογελώντας.

Καμιά φορά, διαβάζοντας τους ύμνους που έχουν γράψει για την Ελένη Καραΐνδρου
γνωστοί κριτικοί απ’ όλο τον κόσμο, έχει κανείς την αίσθηση ότι εδώ στην
Ελλάδα δεν έχουμε συνειδητοποιήσει τη δύναμη της μουσικής της. Θυμάμαι τρεις
Γιαπωνέζους φίλους να μιλάνε ώρες για τη μουσική από το «Ταξίδι στα Κύθηρα»
και να περιμένουν με ανυπομονησία την προβολή του «Οδυσσέα» στο Τόκιο. Η
υποδοχή του τελευταίου CD της στην Αμερική ήταν ενθουσιώδης. Την εντυπωσιάζει
η διεθνής απήχηση των έργων της; «Δεν με εντυπωσιάζει ακριβώς, γιατί η μουσική
είναι μια γλώσσα παγκόσμια. Άρα μπορεί να συγκινήσει έναν Έλληνα, έναν
Αμερικανό κι έναν Ασιάτη εξίσου».

ΕΜΠΝΕΥΣΗ

Ύστερα από τον δίσκο «Μεγάλη Αγρυπνία», σε ποίηση Κ.Χ. Μύρη, με τη Μαρία
Φαραντούρη, δεν ξαναέγραψε τραγούδια. Υπάρχει ιδιαίτερος λόγος; «Κι αυτά που
γράφω, τραγούδια είναι», λέει πειρακτικά. «Είχα πάντα μια έφεση στη μουσική
για ορχήστρα και αυτή η διάθεση ισχυροποιείται μέσα μου. Μου αρέσει να γράφω
μουσική, περισσότερο από το να γράψω τραγούδια». Κι όμως, θα μπορούσε να
μελοποιήσει ποίηση που τόσο της αρέσει. «Δεν μελοποιώ ποτέ ποίηση. Την αγαπώ
τρομερά και βρίσκω ότι έχει την αυτονομία της και τη δική της μουσική.
Άλλωστε, οι πρώτες συνθέσεις που έγραψα ­ όταν ήμουν ακόμη στο σχολείο ­ ήταν
εμπνευσμένες πρώτα από ένα ποίημα του Ελύτη και αργότερα από την ποίηση του
Ρίτσου. Πολλές φορές, όταν διαβάζω τους αγαπημένους μου ποιητές, με βοηθούν να
ενεργοποιήσω πράγματα μέσα στην ψυχή μου για να γράψω μουσική. Τους το χρωστάω αυτό».

Ποιο είναι το σημαντικότερο που μαθαίνει κανείς μέσα από τη δημιουργική
διαδικασία; «Την ελευθερία του την κερδίζει κανείς μέσα από την αυτογνωσία.
Τουλάχιστον εγώ, αυτό κάνω: γράφοντας, μαθαίνω περισσότερο τον εαυτό μου. Κι
αισθάνομαι και τρομακτικά ελεύθερη. Γιατί η μουσική είναι μια τέχνη εξαιρετικά
αφηρημένη και, αν θέλεις, ένα πρόσχημα για το ταξίδι, για να ταξιδεύσεις στα
βάθη του εαυτού σου. Ο καλλιτέχνης, μέσα από την έκφρασή του, ανοίγει πόρτες,
ξεκλειδώνει κομμάτια της ίδιας του της ψυχής και ίσως, κατά κάποιον τρόπο,
ξορκίζει και πράγματα που ίσως τον έχουν βασανίσει, τον έχουν πονέσει».

Βασική προϋπόθεση για τα ταξίδια αυτά στη δημιουργία, το λέει και το ξαναλέει,
η διαθεσιμότητα. «Να είσαι έτοιμος να χαθείς μέσα σε αυτό στο οποίο μπαίνεις.
Και να έχεις τη σιγουριά ότι θα ξαναβγείς από ‘κεί μέσα. Δεν είναι σίγουρο ότι
ξαναβγαίνεις. Ούτε και ότι θα βρεις κάτι. Επομένως, πώς κάνεις αυτό το πήδημα
στο κενό; Το κάνεις, γιατί υπάρχει παράλληλα και μια πίστη. Ότι πρέπει να
γίνει και θα γίνει. Αυτή η πίστη είναι ακαθόριστη. Είναι στοιχείο της
προσωπικότητάς μου».

ΣΤΟ ΚΑΣΕΤΟΦΩΝΟ

Ξεκινά πάντα γράφοντας στο κασετόφωνο τις ιδέες της. «Κατ’ ευθείαν στο πιάνο,
αυτοσχεδιαστικά. Η έμπνευση δημιουργεί κάτι σαν έκρηξη μέσα μου. Συνήθως γράφω
όλο το έργο μια κι έξω. Όταν έρθει αυτή η στιγμή να γίνει η αποφόρτιση της
ψυχής μου, αφού γράψω τη μουσική, μετά την απομαγνητοφωνώ και την απλώνω στο
χαρτί. Με το χέρι, το μολύβι και τον χάρακα. Δεν χρησιμοποιώ το κομπιούτερ.
Για να απλώσω στο χαρτί το “Βλέμμα του Οδυσσέα”, χρειάστηκα 17 ημέρες. Αυτά
είναι καθυστερήσεις, παίρνουν τον χρόνο σου. Αλλά χρειάζεται να τον πάρω αυτό
τον χρόνο, γιατί ταυτόχρονα ψάχνω τον ρυθμό, φτιάχνω τις παύσεις. Είναι όπως
το παιδί, χρειάζεται χρόνο για να μεγαλώσει, να διαμορφωθεί».

Ύστερα, αρχίζει η ενορχήστρωση. «Σκέφτομαι τα χρώματα, τα όργανα και μετά
ξεκινά μια άλλη διαδικασία, που είναι πολύ χαρακτηριστική δική μου. Επειδή δεν
θέλω να φορτώνω τα πράγματα, αφαιρώ. Με ενδιαφέρει να μη φορτωθεί η μουσική,
να διατυπωθεί η ιδέα όσο πιο απλά μπορεί. Δεν μου αρέσουν τα στολίδια. Μου
αρέσουν τρομακτικά οι παύσεις. Εάν μου βγει μια παύση, δεν θα την γεμίσω με τίποτα».

Το περιοδικό «Τάϊμ» την αποκάλεσε «Δέκατη Μούσα». Διαβάζοντας το κείμενο του
Αμερικανού κριτικού, θαρρείς πως βλέπεις στη μουσική της όχι μόνο την Ελλάδα,
αλλά τις πρώτες ύλες του ανθρώπου: «Αν ο Όμηρος είχε συνθέσει μουσική, θα ήταν
μάλλον κάπως έτσι, σκοτεινή και μελαγχολική, αποπνέοντας τη γλυκιά αίσθηση του
ζεστού, κόκκινου κρασιού και την αρμύρα της θάλασσας. Θρηνητική και ερωτικά
λυρική συνάμα, η μουσική εκείνη θα τραγουδούσε την αγάπη και τον χαμό
αγαπημένων προσώπων, το πάθος που σπρώχνει τον άνθρωπο να μεγαλουργεί…».

Από το Ηρώδειο, στο Μέγαρο. «Για πρώτη φορά θα ακούσω τα έργα μου σε κλειστή αίθουσα»

ΓΕΝΝΗΘΗΚΕ στο Τείχιο της Δωρίδας, «ένα πολύ μικρό χωριό μέσα στα έλατα, τα
πλατάνια και τις βαλανιδιές». Πρώτοι ήχοι ο άνεμος, τα νερά που τρέχουν, η
βροχή που χτυπάει στις πλάκες, τα αηδόνια, η σιωπή του χιονιού, οι φλογέρες
και το κλαρίνο στα πανηγύρια. Όταν όλα αυτά πάλλουν τις χορδές που έχεις μέσα
σου, μήπως οι λέξεις γίνονται ένας περιοριστικός τρόπος επικοινωνίας;

«Ναι, την εποχή εκείνη δεν ήμουν ιδιαίτερα ομιλητική. Όταν, αργότερα, ήρθαμε
στην Αθήνα, στα επτά μου άρχισα να μαθαίνω πιάνο και στα 10 έπαιζα ήδη αρκετά
καλά.

Έτσι, από μικρό παιδί, όταν είχα κάτι να πω, όταν είχα ένα παράπονο, όταν
υπήρχε μια στιγμή που αισθανόμουν την ανάγκη να μιλήσω σε κάποιον, πήγαινα στο
πιάνο. Κι έπαιζα. Ήταν σαν να του μιλούσα. Ύστερα, επέλεξα τον δρόμο της
μουσικής, παρ’ όλο που έγραφα πολύ καλά. Είχα γράψει μάλιστα και ποιήματα,
όταν ήμουν στο Πανεπιστήμιο και είχαν δημοσιευθεί σ’ ένα φοιτητικό περιοδικό.

Δηλαδή, στην αρχή ήταν δύο οι μεγάλες μου αγάπες. Η ποίηση και η μουσική. Σιγά
σιγά, ακολουθώντας αυτούς τους δύο δρόμους, είδα ότι προτιμώ να εκφράζομαι
μέσα από τους ήχους και τη μουσική».

Έχουν γράψει πολλοί κριτικοί απ’ όλο τον κόσμο, ακόμη και από τα πιο μακρινά
μέρη, ότι ανακαλύπτουν στη μουσική της τον ήχο του νερού, της γης, του ανέμου.
«Δεν θα μπορούσα να περιγράψω τους ήχους», λέει η ίδια. «Όμως, είναι
αναμφίβολο ότι τα βιώματα εκείνα ήταν πολύ σημαντικά. Σήμερα, επιστρέφοντας
στο πατρικό μου σπίτι, συνειδητοποιώ τι πλούτο είχαν εκείνοι οι ήχοι και πόσο
εκπληκτικοί ήταν.

Μένω εκστατική μπροστά τους, περπατώντας στο δάσος: με τις διαστάσεις των
ήχων, με τη λεπτότητά τους, με όλα αυτά που έχουμε ξεχάσει ζώντας στην πόλη.
Γι’ αυτό πιστεύω ότι ήμουν προνομιούχο παιδί που έζησα έτσι».

Ο παππούς έπαιζε μαντολίνο και τραγουδούσε, ο πατέρας της το ίδιο. «Νομίζω πως
ήταν εκπληκτικό το ότι μεγάλωσα σε αυτή τη ζεστή οικογένεια. Όλοι μου οι
συγγενείς ήταν αγρότες, απλοί άνθρωποι, με τον εκπληκτικό πλούτο που διαθέτουν
και τον βαθύ πολιτισμό που φέρουν μέσα τους».

Στα 7 της χρόνια, ο μαθηματικός πατέρας της έρχεται στην Αθήνα για να διδάξει.
Σχολή Νεστορίδου, Αμπελόκηποι. Και ταυτόχρονα, συμβαίνουν δύο καθοριστικά
γεγονότα. Η μικρή Ελένη, που μέχρι τότε δεν έχει δει αυτοκίνητα, ούτε έχει
ακούσει ραδιόφωνο, βρίσκεται να μένει δίπλα από τον κινηματογράφο «Φλερύ» και
ο ήχος από τις ταινίες να συνοδεύει τα βράδια της. Μία ημέρα, ανεβαίνει σε μια
αίθουσα του σχολείου και ανακαλύπτει ένα παλιό πιάνο με ουρά. «Το αγγίζω και
νιώθω τρομακτική λαχτάρα. Το θέλω δικό μου. Κι αποφασίζω να μάθω».

Έκτοτε, είναι συνεχώς στο πιάνο. «Μόλις τελείωνα τα μαθήματά μου, έτρεχα σ’
αυτό. Αυτοσχεδίαζα και ο πατέρας μου έλεγε γελώντας: Άντε, πάλι θα διώξουμε τα
ποντίκια. Δηλαδή, ήταν μια μανία μου η μουσική, ήταν ένας τόπος δικός μου το
πιάνο. Σιγα σιγά, η μουσική έγινε ένας τρόπος για να κερδίζω την αγάπη των
ανθρώπων, γιατί πιστεύω πως ό,τι κάνουμε, το κάνουμε γιατί το αγαπάμε, αλλά
και επειδή θέλουμε να αγαπιόμαστε. Είναι απλά τα πράγματα».

Αγγελόπουλος ­ Καραΐνδρου. «Με τον Θόδωρο μας συνδέει μια βαθιά πνευματική συγγένεια»

ΗΤΑΝ ΠΡΙΝ από 15 μήνες, όταν ο Θόδωρος Αγγελόπουλος της έδωσε το σενάριο της
καινούργιας του ταινίας «Αιωνιότητα και μια μέρα». Η συνεργασία τους, ήδη σε 5
ταινίες, τους έχει ανοίξει ένα δικό τους δρόμο επικοινωνίας. «Μπορεί να
διαβάσω πρώτα το σενάριο, μπορεί και όχι. Συνήθως μου το αφηγείται.

Είναι ένας πολύ γοητευτικός τρόπος αυτός και ο πιο ενδεδειγμένος. Ένας τρόπος,
που μου επιτρέπει να εμβαθύνω στα πράγματα που δεν δηλώνονται μέσα από το
σενάριο, το πώς θα το διαβάσει, ο τόνος της φωνής, οι χρωματισμοί, ο ρυθμός,
οι παύσεις είναι κάτι που υποσυνείδητα με οδηγούν να συλλάβω την ουσία και το
βάθος των πραγμάτων. Έχει μεγάλη σημασία. Η δική μου αναζήτηση, από τη στιγμή
αυτή και μετά, είναι η προσπάθεια να βρω έναν τόνο. Αυτός ο τόνος είναι το
καθοριστικό στοιχείο πάνω στο οποίο θα ακουμπήσει η μουσική μου».

Η συνεργασία τους ξεκίνησε το 1984 με το «Ταξίδι στα Κύθηρα». «Η συνάντησή μας
με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο έχει κατ’ αρχήν μια πνευματικότητα, υπάρχει μια
βαθιά πνευματική συγγένεια μεταξύ μας.

Η δημιουργική μας σχέση στις ταινίες με οδήγησε αρκετά μακριά στην πορεία μου,
αναζήτησα βαθύτατα πράγματα από τον ίδιο μου τον εαυτό. Γιατί, τι άλλο είναι η
τέχνη από ένας τρόπος να προχωρήσεις στην αυτογνωσία σου; Από την άλλη,
βέβαια, το γεγονός ότι ο Αγγελόπουλος είναι ένας οραματιστής, ένας ποιητής,
μου έδωσε πραγματικά το στίγμα να προχωρήσω μαζί του ίσως περισσότερο απ’ όσο
θα μπορούσα με κάποιον άλλο. Είναι η πνευματική συγγένεια, αλλά και πού
οδηγείται ο καθένας. Δηλαδή, μια συνεργασία είναι και ένα ταξίδι προς κάπου».

Τι ιδιαίτερο, όμως, έχει αυτό το ταξίδι; «Κατ’ αρχήν, δεν γνωρίζω ποτέ από την
αρχή πού πρόκειται να με οδηγήσει, αλλά με τον Θόδωρο είναι ένα ταξίδι στο
οποίο αφήνομαι με τρομακτική διαθεσιμότητα. Πηγαίνω χωρίς αποσκευές. Ξεχνώ τα
πάντα, πηγαίνω χωρίς γνώση».

Έχει γράψει μουσική για 17 ταινίες. Μόνο φέτος τής ήρθαν από το εξωτερικό
εννέα σενάρια, «αρκετά από τα οποία ήταν πολύ καλά». Όμως, η Ελένη Καραΐνδρου
βυθίζεται σ’ αυτό που κάνει, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για ταινία του
Αγγελόπουλου. Είχε κλεισμένες επτά συναυλίες στο εξωτερικό και ακυρώθηκαν
όλες, επειδή μετατέθηκαν τα γυρίσματα της ταινίας. Έχει προχωρήσει η μουσική
για την «Αιωνιότητα και μια μέρα;». «Έχω κάνει πολλά πράγματα, αλλά είναι μια
ταινία που με έχει συγκινήσει τρομακτικά, με ένα συγκλονιστικό σενάριο, που
αγγίζει ένα θέμα πάρα πολύ βαθύ και δύσκολο, όπως είναι η τελευταία μέρα από
τη ζωή ενός ανθρώπου. Ποτέ δεν έχω γράψει τόσο πολλά θέματα και τόσες ιδέες».

Η διάρκεια της προετοιμασίας είναι σαν μια περίοδος κύησης. «Πάντοτε έχω
ανασφάλεια, μέχρι να διαπιστώσω την κατεύθυνση. Παρακολουθώ γυρίσματα, συζητάω
με τον Θόδωρο και βλέπω το υλικό για να αρχίσουν να γεννιούνται μέσα μου οι
ήχοι. Και τότε αρχίζει να καθαρίζει το τοπίο…».