Ο άνθρωπος ως βιολογικός δείκτης

ΑΝΘΡΩΠΟΣ έχει αποδειχθεί είδος εξαιρετικά ανθεκτικό και προσαρμόσιμο, ικανό να
επιβιώνει σε αντίξοες συνθήκες. Η παρουσία του και μόνο δεν αποτελεί δείκτη
για την καλή ή την κακή κατάσταση του περιβάλλοντος

Γεγονός όμως είναι ότι ζούμε περισσότερο. Η παιδική θνησιμότητα μειώνεται
συνεχώς κατά τις τελευταίες δεκαετίες ενώ η μέση διάρκεια ζωής αυξάνεται στις
αναπτυγμένες χώρες. Αυτό σημαίνει ότι ζούμε καλύτερα; Η απάντηση σε αυτό το
ερώτημα δεν είναι εύκολη, γιατί εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις
πολιτισμικές, τις ηθικές και τις αισθητικές μας αξίες.

Η βρεφική θνησιμότητα και η μέση διάρκεια ζωής των ανθρώπων σε μια χώρα
αποτελούν ωστόσο δείκτες που συνοψίζουν την κατάσταση της υγείας ενός
πληθυσμού. Η καλή ή κακή υγεία των ανθρώπων καθορίζεται με τη σειρά της από
τις καλές ή κακές συνθήκες ζωής και γενικότερα από το βιοτικό τους επίπεδο. Η
βρεφική θνησιμότητα και η μέση διάρκεια ζωής δίνουν με άλλα λόγια πληροφορίες
όχι τόσο για την κατάσταση του «φυσικού» όσο για την κατάσταση του
«ανθρώπινου» περιβάλλοντος και τις πιέσεις που αυτό δέχεται και ασκεί. Η
ποιότητα του αέρα, η καθαρότητα του πόσιμου νερού, η έκθεση σε τοξικές ουσίες,
ακτινοβολίες και θορύβους, το είδος και η επάρκεια της διατροφής, οι συνθήκες
κατοικίας και εργασίας, η αποτελεσματικότητα και το επίπεδο του συστήματος
υγείας είναι οι γνωστότεροι από τους παράγοντες που επηρεάζουν θετικά ή
αρνητικά την ποιότητα ζωής των ανθρώπων και κατά συνέπεια καθορίζουν τους δύο
παραπάνω δείκτες της υγείας ενός πληθυσμού.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση ο δείκτης βρεφικής θνησιμότητας είναι από τους
χαμηλότερους στον κόσμο και μειώνεται σταθερά. Από το 1960 ώς το 1990 μειώθηκε
κατά 5 φορές, από 0,34% σε 0,07%. Η μέση διάρκεια ζωής είναι με 72,5 χρόνια
για τους άνδρες και 79,1 για τις γυναίκες, από τις υψηλότερες στον κόσμο.
(Στην πρώην Σοβιετική Ένωση η βρεφική θνησιμότητα είναι 0,22% και η μέση
διάρκεια ζωής 64,3 χρόνια για τους άνδρες και 73,9 για τις γυναίκες). Η Ελλάδα
με 0,1% βρεφική θνησιμότητα βρίσκεται στην προτελευταία θέση στην Ευρωπαϊκή
Ένωση με ουραγό την Πορτογαλία. Αντίθετα τα βρέφη που επιζούν παρά τις
συνθήκες υγιεινής που επικρατούν στα ελληνικά μαιευτήρια έχουν μεγαλύτερες
πιθανότητες μακροζωίας από τον μέσο όρο στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Κλίμα, διατροφή
και τρόπος ζωής εξηγούν ώς ένα βαθμό τη μακροζωία των Ελλήνων. Όμως οι
συνθήκες αυτές αλλάζουν ραγδαία και κανείς δεν ξέρει ποια θα είναι η μέση
διάρκεια ζωής της γενιάς του αθηναϊκού νέφους. Οι ασθένειες που προκαλεί η
ρύπανση ­ όπως είναι τα αναπνευστικά προβλήματα, οι αλλεργίες, οι καρκίνοι, οι
καρδιοαγγειακές παθήσεις, οι μολύνσεις, οι νευρολογικές παθήσεις και οι
παθήσεις του ανοσοποιητικού ­ αναμένεται ότι θα αυξηθούν, αν και χάρη στις
προόδους της ιατρικής αυτό ενδέχεται να μην έχει πλήρη αντίκτυπο στον δείκτη
της μέσης διάρκειας ζωής.

Υπάρχουν είδη που η ύπαρξή τους και μόνο δείχνει την καλή κατάσταση του
περιβάλλοντος. Ο σολομός δεν ζει παρά σε πεντακάθαρα και κρύα νερά, που
διαθέτουν άφθονο διαλυμένο οξυγόνο. Ορισμένες λειχήνες δεν αναπτύσσονται στα
δέντρα, παρά μόνον όταν ο αέρας είναι απόλυτα καθαρός. Υπάρχουν επίσης φυτά,
όπως οι γωλθερίες (απ’ όπου βγαίνει το «wintergreen» ή τσάι του Καναδά), που
δεν αντέχουν τη ρύπανση των εδαφών από τα λιπάσματα.

Τα είδη αυτά χρησιμεύουν ως βιολογικοί δείκτες της καλής ποιότητας του φυσικού περιβάλλοντος.

Τι όμως εννοούμε όταν μιλούμε για «καλή ποιότητα»; Ο σολομός δεν ζει σε
βρώμικα νερά. Ζει όμως ο κυπρίνος. Οι λειχήνες δεν αντέχουν την ατμοσφαιρική
ρύπανση. Την αντέχουν οι μαργαρίτες. Και ποιος νοιάζεται για τις γωλθερίες,
όταν οι καλλιέργειες γίνονται αποδοτικότερες χάρη στα λιπάσματα; Το πραγματικό
ερώτημα στο οποίο πρέπει να δοθεί απάντηση είναι συνεπώς: για ποιον η καλή
ποιότητα του περιβάλλοντος; Είναι προφανές πως ο άνθρωπος και οι βιολογικές,
ψυχικές, πολιτιστικές και αισθητικές του ανάγκες παίζουν καθοριστικό ρόλο. Ο
άκρατος «ανθρωποκεντρισμός» έχει ωστόσο κλονισθεί. Αυτό που έχει αλλάξει είναι
η θέση του στον φυσικό κόσμο: ο άνθρωπος δεν είναι θεατής και διαχειριστής του
φυσικού περιβάλλοντος, αλλά μέρος του. «Καλή ποιότητα» του περιβάλλοντος είναι
συνεπώς αυτή που εξασφαλίζει τόσο την «καλή υγεία» του δικού μας είδους όσο
και του συνόλου της βιόσφαιρας στην οποία είμαστε άρρηκτα ενταγμένοι.