Μια μεταρρύθμιση που εκκρεμεί

ΑΦΗΝΟΝΤΑΣ ΚΑΤΑ μέρος τις μεγάλες αγκυλώσεις της Ανωτάτης Παιδείας, που έχουν
να κάνουν με το νομικό της πλέγμα ή τα οικονομικά, την έλλειψη προγραμματισμού
ή την αναγκαία ενίσχυση της περιφέρειας, ένα καίριο ερώτημα ζητεί απάντηση. Το
καίριο αυτό ερώτημα είναι: Μπορεί πάλι να πνεύσει κάποιος προοδευτικός άνεμος
στα ελληνικά Πανεπιστήμια ­ όπως, για παράδειγμα, έγινε το 1982, έστω και αν
σε κάποιες περιπτώσεις ο άνεμος αυτός αποδείχθηκε καυτός λίβας;

Δεν εννοώ εδώ τα εύκολα λόγια, που εστιάζουν γύρω από τα τετριμμένα και τα
ψευδεπίγραφα: μια δήθεν δωρεάν παιδεία· έναν εκδημοκρατισμό που ως μόνο σημείο
αναφοράς έχει το ποσοστό συμμετοχής των φοιτητών στις πρυτανικές εκλογές· τα
περί διαφάνειας των ερευνητικών προγραμμάτων την στιγμή που ελάχιστο
ενδιαφέρον ακόμα και για τις αποφάσεις της Συγκλήτου εκδηλώνεται.

Εδώ εννοώ τον άλλο λόγο, τον προοδευτικό λόγο, που ανατρέπει και ανοίγει
δρόμους, που εστιάζει στην ποιότητα και αναγνωρίζει την εκρηκτική της σημασία.
Ιδιαίτερα, όταν στην παγκόσμια σκηνή κυριαρχούν οι ποσοτικές παράμετροι και τα
οικονομικά μεγέθη.

Είναι αλήθεια ότι τα τελευταία ιδίως χρόνια το ελληνικό Πανεπιστήμιο κάπου
έχει κάνει άλματα, κυρίως ως προς τις ερευνητικές του δραστηριότητες και τη
συμμετοχή του ­ με όλα τα παρεπόμενα ­ στα ευρωπαϊκά προγράμματα.
Παραγνωρίζεται ωστόσο συχνά ότι ο ρόλος ενός πραγματικού Πανεπιστημίου δεν
είναι μόνον η διδασκαλία ή η αναζήτηση της επιστημονικής αλήθειας. Συνίσταται
σε κάτι απείρως δυσκολότερο: την συντήρηση κάποιων αξιών, πνευματικών ή
ανθρώπινων, που για την ώρα βρίσκονται εξόριστες. Ωστόσο, δεν παύει να τις
λαχταρά η ψυχή μας και ο τόπος. Είτε λέγονται ήθος είτε μιλούν για την
υπέρβαση της περιρρέουσας ατμόσφαιρας ή το θάρρος της αλήθειας. Με ευάλωτο τον
εσωτερικό του ιστό, το Πανεπιστήμιο συχνά δεν φαίνεται να ανταποκρίνεται σε
αυτό το χρέος. Κάποια σημάδια είναι με ευκολία ορατά και μάλιστα κατά καιρούς
στις ίδιες τις οθόνες των τηλεοράσεων.

Μιλώντας άλλωστε για αξίες πανεπιστημιακές, είναι χρήσιμη η αναφορά στο
σύστημα των συγγραμμάτων, που αγοράζονται από το κράτος και διανέμονται ως
«μοναδικά» στους φοιτητές. Το σύστημα αυτό αποτελεί δείγμα παρακμιακό όλων των
συνιστωσών της παιδείας: της πολιτικής της ηγεσίας, του φοιτητικού κινήματος,
των ίδιων των καθηγητών. Και τη μεν επιστημονική προσωπικότητα των φοιτητών
οδηγεί σε ολισθηρό δρόμο, τα δε καλά βιβλία ­ που δεν είναι λίγα ­ ευτελίζει.
Ενώ όμως όλα αυτά έχουν καταγγελθεί υπεύθυνα από πολλές πλευρές, το σύστημα
εξακολουθεί να πλήττει με διάφορες παραλλαγές την Ανωτάτη Παιδεία από την
εποχή της δικτατορίας· και να συντηρεί ένα κλίμα συμφερόντων και πελατειακών
σχέσεων, που δεν έχει όμοιό του σε καμιά χώρα. Αν ο τωρινός υπουργός δείξει κι
εδώ την ίδια αποφασιστικότητα με την κατάργηση της επετηρίδας, δεν θα είναι
μικρή η αναγνώριση από την ιστορία της παιδεία.

Ένα άλλο αίτημα που αφορά αξίες ­ δηλαδή προοδευτικό αίτημα ­ έχει να κάνει με
την αποκατάσταση της δημοκρατικής ζωής στα Πανεπιστήμια. Ίσως υπάρχει η
εντύπωση ότι αυτή ανθεί και μάλιστα με ορατές υπερβολές. Έστω κι αν λέγεται
όμως μόνον κατ’ ιδίαν, ορισμένες από τις πρακτικές ή τις αποφάσεις των
συλλογικών οργάνων στα Πανεπιστήμια, αν εγίνοντο γνωστές, θα προξενούσαν
μελαγχολία στους πολίτες. Δεν είναι σπάνιο φαινόμενο να υπερτερεί η διαδικασία
εις βάρος της ουσίας ούτε ο χειρισμός των ακαδημαϊκών θεμάτων από
περιστασιακές συμμαχίες.

Αν όμως μοιρολατρικά θα μπορούσε να δεχθεί κανείς ότι τα χαρακτηριστικά αυτά
ενδημούν σε όλους τους συλλογικούς χώρους, δεν είναι δυστυχώς μόνο αυτά. Ενώ
στα συλλογικά όργανα της πανεπιστημιακής κοινότητας εκπροσωπείται όλο το φάσμα
της, με περισσή ευκολία μια μερίδα κινητοποιείται εναντίον κάποιας άλλης ή και
του συνόλου. Μικρές ομάδες φοιτητών, με απροσδιόριστες διαδικασίες,
καταλαμβάνουν εργαστήρια ή πρυτανείες· διδάσκοντες, απροσδιορίστου ήθους,
χρησιμοποιούν ως μοχλούς πιέσεων τους φοιτητές τους· κινητοποιήσεις, με
ευρύτερους και όχι σπάνια γραφικούς στόχους, έχουν συνήθως ως μόνο θύμα το
Πανεπιστήμιο ή την ερευνητική δουλειά των μελών του. Ενώ, όπως με δραματικό
τρόπο έχει γίνει δυστυχώς γνωστό, η έννοια του πανεπιστημιακού ασύλου
ερμηνεύεται κατά το δοκούν.

Είναι αλήθεια ότι σε πολλές από τις εκφυλιστικές αυτές όψεις της
πανεπιστημιακής ζωής λίγες νομοθετικές ρυθμίσεις χωρούν. Χωρεί, όμως, η
αυστηρή στάση και η απερίφραστη καταγγελία· που δυστυχώς, ούτε αυτή
συνηθίζεται. Πολιτεία, διδάσκοντες ή οργανώσεις των φοιτητών, ως άλλοι
στρουθοκάμηλοι κρύβουν στην άμμο το κεφάλι τους. Μόνον που η άμμος είναι πια
κινούμενη και δεν της λείπουν οι αντικατοπτρισμοί.

Είναι σπουδαίο λοιπόν να καταρτισθεί κάποτε, με νηφαλιότητα και θάρρος, ένας
καταστατικός χάρτης της Ανωτάτης Παιδείας. Ο χάρτης αυτός δεν θα περιέγραφε
απλώς την ακαδημαϊκή και διοικητική λειτουργία του Πανεπιστημίου και τα
δικαιώματα ή τις υποχρεώσεις των μελών του. Θα αποτύπωνε κάτι ευγενέστερο και
ίσως σοβαρότερο: την αξία της ακαδημαϊκής ιδέας ανά τους αιώνες, τη
δεοντολογία που έπρεπε να διέπει την πανεπιστημιακή ζωή, τα θεμελιακά μεγέθη
του δημόσιου χαρακτήρα της παιδείας.

Καθώς μάλιστα ο καταστατικός αυτός χάρτης θα είχε την ισχύ Συντάγματος για τα
Πανεπιστήμια, η ψήφιση ή η αναθεώρησή του έπρεπε να διέπεται από το ίδιο
στέρεες διαδικασίες. Και στην κατάρτισή του, εξ αρχής, απαραίτητο θα ήταν να
συμμετέχουν και άνθρωποι με ευρύτερη αποδοχή στην κοινωνία και την επιστήμη.
Είναι λάθος να λέγεται ­ και λέγεται συχνά ­ ότι προοδευτικές ιδέες ή θεσμοί
επιβιώνουν με βεβαιότητα στη διαδρομή του χρόνου. Το δημόσιο Πανεπιστήμιο, αν
θέλουμε να λειτουργεί ως τόπος ευθύνης και ουσιαστικού προβληματισμού, πρέπει
­ όσο είναι καιρός ­ να θωρακισθεί από των άλλων την επιβουλή και τις δικές
του αδυναμίες.

ΕΙΝΑΙ γεγονός ότι στο σημερινό τοπίο της παιδείας ανακαλύπτει κανείς κάποια
στοιχεία αισιοδοξίας. Μια αυξημένη έφεση των φοιτητών, μονάδες ακαδημαϊκές ή
σχολεία που εδώ ή εκεί ξεπερνούν τα προβλήματα και αποδίδουν σπουδαίο έργο,
άξιους δασκάλους στις τάξεις ή νέους καθηγητές στα Ανώτατα Ιδρύματα. Ωστόσο, η
αγωνία όσων έχουν συνείδηση των καιρών δεν είναι εύκολο να αποκρυβεί.

Είναι τόσα όσα έχουν συσσωρευθεί τα τελευταία χρόνια από αδράνειες και λάθη,
που η επιχειρούμενη μεταρρύθμιση έχει ακόμα ένα βάρος να ξεπεράσει: την
συνείδηση της κρισιμότητάς της, την υποψία ότι από κει και πέρα ανοίγουν
δρόμοι που οδηγούν αλλού. Είναι ανάγκη λοιπόν η μεταρρύθμιση, με «αρετήν και
τόλμη», αλλά και τάση αυτοκριτική, με άλματα όπου χρειάζεται και βήματα
προσεκτικά επίσης, να κτίσει μια καινούργια πραγματικότητα στην παιδεία. Μόνο
τότε, ένα μέλλον δύσκολο μπορεί να αποκτήσει τις σταθερές του αναφορές.

ΔΕΝ είναι άλλωστε περίεργο ότι η τύχη της μεταρρύθμισης έχει και την πολιτική
της συνιστώσα. Διότι, ύστερα από μια περίοδο μεγάλης δοκιμασίας των θεσμών η
χώρα απέκτησε μια σταθερή κυβέρνηση· που ενώ δεν της λείπουν οι αστοχίες,
ωστόσο, δείχνει μέριμνα για τα προβλήματα του παρόντος και την προοπτική του
τόπου. Ενώ όμως τον πρώτο χρόνο η κυβέρνηση αυτή έδειχνε να φοβάται τα μεγάλα
και τα δύσκολα και κάποια αδημονία ήταν πια έκδηλη, ήδη διαμορφώνεται με
σταθερότητα μια εικόνα διαφορετική. Θα την χαρακτήριζα, εικόνα ρήξεων με
αδράνειες του παρελθόντος και μια ορμή προς ό,τι καινούργιο απαιτούν οι καιροί.

Ανάμεσα σε άλλα καίρια και σωστά ­ όπως η διοικητική αναδιάρθρωση της χώρας ­
διάκριτη θέση κατέχουν όσα σχεδιάζονται για την παιδεία και την προκοπή της.
Δεν ξέρω αν αυτή είναι η έννοια του εκσυγχρονισμού. Άλλωστε αυτή η έννοια, που
μάλλον κάποια περίεργη πολιτική αφέλεια την καθιέρωσε, περίπου επαγγέλλεται το
αυτονόητο και ελάχιστα με συγκινεί.

Όσον αφορά όμως στην πορεία μιας χώρας, λένε οι σοφοί, η παιδεία είναι
κριτήριο και προϋπόθεση για όλα τα άλλα. Η προσπάθεια που έχει αναληφθεί δεν
θα κρίνει απλώς την κυβέρνηση ή τους πολιτικούς επικεφαλής της παιδείας. Ούτε
αν η χώρα μπορεί να εκσυγχρονισθεί. Θα κρίνει μια αλήθεια με δραματική
διάσταση: το αν η χώρα μπορεί να συγχρονισθεί απλώς, να συμπορευθεί με τις
ικανότητες και την λαχτάρα των νέων της παιδιών· και κάποια άλλη λαχτάρα, που
έρχεται από τα βάθη του παρόντος και της Ιστορίας.

Ο Γιώργος Γραμματικάκης είναι καθηγητής στο Φυσικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Κρήτης.

ΩΣ ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ: Στη λογική του παρόντος άρθρου κινήθηκε και η
σύντομη ομιλία του υπογράφοντος στην πρόσφατη συνδιάσκεψη του
ΠΑΣΟΚ για την παιδεία. Εκεί υπήρξαν ενδιαφέρουσες
εισηγήσεις και ζωντανό κλίμα, που ωστόσο λίγο αποτυπώθηκαν από
τα μέσα ενημέρωσης. Είχε μεσολαβήσει ένα χαστούκι, που
έπρεπε να αναλυθεί με λεπτομέρειες από πολλούς εκφραστές της
εθνικής μας ζωής.