ΠΡΟΣΩΠΑ Ψεύδους εγκώμιον

Πολ Λομπάρ. Θέτει το φιλοσοφικό ερώτημα της νομιμοποίησης ­ ή μη ­ του ψεύδους

Το ψέμα είναι κάτι που πρέπει να απαγορευθεί απολύτως; Ή μήπως υπάρχει ένα
«δικαίωμα στο ψεύδος», το οποίο νομιμοποιείται αναλόγως περιστάσεων,
προθέσεων, επαγγέλματος;

Ο ΠΟΛ ΛΟΜΠΑΡ, ένας από τους διασημότερους δικηγόρους της Γαλλίας, έγραψε ένα
εγκώμιο του ψεύδους με τίτλο «Η αλήθεια μου για το ψέμα» (εκδ. Plon). Ένα
εγκώμιο της αλήθειας θα ήταν μια μάλλον μελαγχολική ενασχόληση, αν κρίνει
κανείς από την σπάνιν τού προς εγκωμιασμόν θέματος, τον δικαιολογεί ο
ακαδημαϊκός Ζαν – Φρανσουά Ρεβέλ. Το ψέμα όμως… Δεν υπάρχει σχεδόν ούτε
λεπτό που να μην έρθεις πρόσωπο με πρόσωπο με το αντικείμενο της έρευνάς σου.
Άλλωστε το ψεύδος κάθε άλλο παρά απόλυτο κακό είναι: όπως λέει ο Σωκράτης στον
«Ιππία ελάσσονα», ο ψεύτης είναι ανώτερος από τον αμαθή ο οποίος, σφάλλοντας ο
ίδιος, μας κάνει κι εμάς να σφάλλουμε· η χειρότερη μάστιγα της ανθρωπότητας
είναι η άγνοια, ενώ ο ψεύτης ξέρει την αλήθεια. Το ψέμα γίνεται έτσι ένα πρώτο
βήμα προς τη γνώση.

Το βιβλίο του 70χρονου δικηγόρου είναι ένα αφήγημα, μια αυτοβιογραφία, ένας
χορός ανεκδότων: περιλαμβάνει αναμνήσεις από τα μαθητικά του χρόνια στη
Μασσαλία, από την Κατοχή, από τη δικηγορική εμπειρία του, από τη γαλλική
πολιτική σκηνή και λογοτεχνία, αλλά και παραλλαγές ερωτικών ψευδών. Ο Λομπάρ
θέτει το φιλοσοφικό ερώτημα της νομιμοποίησης ή μη του ψεύδους. Σύμφωνα με τον
Καντ, έπρεπε να απαγορευθεί απολύτως, η αλήθεια είναι γι’ αυτόν μια
«κατηγορική επιταγή», ακόμη κι όταν πρόκειται να υποδείξεις στους δολοφόνους
πού κατέφυγε ο άνθρωπος που καταδιώκουν. «Το να λες την αλήθεια είναι καθήκον
μόνον απέναντι σ’ εκείνους που έχουν δικαίωμα στην αλήθεια», του απάντησε ο
Μπενζαμέν Κονστάν. «Σε κάθε περίπτωση, ουδείς έχει δικαίωμα στην αλήθεια που
βλάπτει τον άλλον», προσέθετε στην πολεμική του ο συγγραφέας, ο οποίος
διέκρινε ανάμεσα στο ψέμα για προσωπικό όφελος και στο ψέμα από αλτρουισμό ή ανθρωπισμό.

Το όριο ανάμεσα στα δύο είναι βέβαια πολύ δύσκολο να προσδιοριστεί, και
γίνεται ακόμη δυσκολότερο αν προστεθεί η διάκριση ανάμεσα στο ιδιωτικό και το
δημόσιο ή πολιτικό ψέμα: πολλές απάτες διαπράχθηκαν από πολιτικούς ηγέτες για
καθαρά προσωπικό τους όφελος και καλύφθηκαν κάτω από τον μανδύα του «δημοσίου
συμφέροντος». Η γενίκευση του κρατικού ψεύδους, που γίνεται αναπόσπαστο τμήμα
και προϋπόθεση του συστήματος, είναι αυτό που αποκαλούμε «ξύλινη γλώσσα».
Είναι η γλώσσα επικοινωνίας κυρίως των ολοκληρωτικών καθεστώτων, αλλά ο
προσεκτικός παρατηρητής μπορεί να διαπιστώσει την «ξύλινη γλώσσα» και στον
λόγο που αρθρώνουν πολλοί δημοκρατικοί κυβερνώντες· και, βέβαια, να αναζητήσει
τα ψεύδη που η χρήση της προσπαθεί να αποκρύψει, για λόγους «δημοσίου
συμφέροντος» ή μη.