ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ «Παντού τριγύρω, η έρημος…»

Παλιοί φίλοι. «Κάνεις ακόμη εκείνο με τ’ αυγά;» (Από τον Νιου Γιόρκερ)

Ο ένας διέφυγε από τον ναζισμό, ο άλλος από τον κομμουνισμό. Έλκονται και
απωθούνται. Δεν βλέπονται ­ αλληλογραφούν επί τριάντα ολόκληρα χρόνια.

Ο ΕΝΑΣ είναι ο Λέο Στράους (1899-1973), γεννημένος στη Γερμανία και εξόριστος
στις Ηνωμένες Πολιτείες από το 1938, που άφησε βαρύ το σημάδι του στη
διδασκαλία της λογοτεχνίας, της φιλοσοφίας και της πολιτικής. Παθιασμένος με
την αρχαία Ελλάδα και εχθρός της «μοντέρνας» φιλοσοφίας που απορρέει από τον
Μακιαβέλι, αφιερώθηκε στην προσπάθεια αναβίωσης της κλασικής πολιτικής
φιλοσοφίας. Το 1948 έγραψε ένα άρθρο με τίτλο «Περί τυραννίας», όπου ανέλυε
γιατί κατά τη γνώμη του το επάγγελμα του πολιτικού και εκείνο του φιλοσόφου
δεν μπορούν με κανέναν τρόπο να συμφιλιωθούν.

Ο άλλος είναι ο Αλεξάντρ Κοζέβ (1902-1968), που διέφυγε από τη Ρωσία το 1929,
άλλαξε το όνομά του (λεγόταν Κοζέβνικωφ) και εγκαταστάθηκε στο Παρίσι. Από το
1933 ως το 1939 έδωσε μια σειρά διαλέξεων με θέμα τον Χέγκελ, τις οποίες
παρακολουθούσαν άγνωστοι τότε νεαροί με ονόματα όπως Λακάν, Αρόν, Μπατάιγ,
Καινώ και Μπρετόν. Παράλληλα εργαζόταν στη διεύθυνση οικονομικών εξωτερικών
υποθέσεων του υπουργείου Οικονομίας, λαμβάνοντας από τη θέση αυτή ενεργό μέρος
στην προετοιμασία του σχεδίου Μάρσαλ και τη δημιουργία της ΕΟΚ.

Οι δύο φιλόσοφοι πρωτοσυναντήθηκαν στο Βερολίνο τη δεκαετία του ’20. Το 1933
βρέθηκαν ξανά στο Παρίσι και αποφάσισαν ότι είχαν πολλά να πουν. Διαφωνούσαν
βέβαια σε πολλά πράγματα. Ο Στράους πίστευε ότι για να πεις έξυπνα πράγματα
για την πολιτική πρέπει να παίρνεις τις αποστάσεις σου απ’ αυτήν, ενώ ο Κοζέβ
υποστήριζε ότι ο φιλόσοφος πρέπει να λερώνει και λίγο τα χέρια του. Ο Γερμανός
πίστευε ότι υπάρχει ένα αιώνιο, ένα σωκρατικό μοντέλο, που ο άνθρωπος πρέπει
να προσπαθεί να προσεγγίσει. Ο Ρώσος δεν εμπιστευόταν παρά την Ιστορία, που θα
οδηγήσει μια μέρα στην εγκαθίδρυση ενός παγκόσμιου, οικουμενικού και ομογενούς κράτους.

Δεν ήταν οι διαφωνίες τους, όμως, που επέβαλαν στους δύο φίλους την
αλληλογραφία ως μέσο επικοινωνίας. Πίστευαν απλώς ότι ο διάλογος απαιτεί μια
απόσταση. Μπορούσαν έτσι καλύτερα να ανταλλάσσουν τις απόψεις τους: ο
αναγνώστης μπορεί για πρώτη φορά να παρακολουθήσει αυτή τη μονομαχία στο
βιβλίο «Αλληλογραφία με τον Αλεξάντρ Κοζέβ» που μόλις κυκλοφόρησε από τις
εκδόσεις Gallimard. Μπορούσαν πιο άνετα να γκρινιάζουν: για τις δυσκολίες της
εξορίας, για την αλαζονεία των Γάλλων, για την τσιγκουνιά των εκδοτών, για τη
ζωή που φεύγει γρήγορα. Μπορούσαν ευκολότερα να κουτσομπολεύουν: ο Ένγκελς
είναι «γελοίος», ο Λένιν «δεν τρώγεται», ο Χάιντεγκερ είναι «ασαφής» και
«δειλός», ο Γιάσπερς «ένας προτεστάντης πάστορας με καλές προθέσεις, κατάνυξη
και ήθος ακόμη και στις σεξουαλικές του σχέσεις, γεγονός που δεν τον άφηνε να
είναι ούτε σαφής ούτε αποφασιστικός…».

Τριάντα χρόνια αλληλογραφία, με ένα βασικό συμπέρασμα: όπου και να κοιτάξεις
γύρω σου, δεν βλέπεις παρά την έρημο. Μα ήταν ποτέ κανένας φιλόσοφος αισιόδοξος;