Η διαδικασία ή η ουσία;

Αν κανείς «τινάξει» το «σώμα» των επιχειρούμενων αλλαγών στον χώρο της
Παιδείας, οι οποίες μέρες τώρα προβάλλονται, «εντύπως» και «ηλεκτρονικώς», ως
το όχημα με το οποίο η ελληνική εκπαίδευση θα «αλλάξει αιώνα», θα διαπιστώσει
ότι δύο είναι στην πραγματικότητα οι ρυθμίσεις για τις οποίες το υπουργείο
Παιδείας επείγεται να «καταθέσει» το ρεπερτόριο της υλοποίησής τους:

* η αξιολόγηση των μαθητών, και

* η αξιολόγηση των εκπαιδευτικών

ΟΙ ΡΥΘΜΙΣΕΙΣ αυτές φαίνεται να αποτελούν το «παιδαγωγικό ευαγγέλιο» του ΥΠΕΠΘ
και η «γραμματική» και το «συντακτικό» τους καθορίζονται με τέτοιο τρόπο ώστε
να παραπέμπουν, χωρίς να το δηλώνουν, σ’ αυτό που χρόνια τώρα γίνεται
προσπάθεια να καλλιεργηθεί ως αυτονόητο: ότι, δηλαδή, «η κακοδαιμονία του
ελληνικού σχολείου είναι αποτέλεσμα της έλλειψης αξιολόγησης-ελέγχου
εκπαιδευτικών και εκπαιδευομένων»… Φυσικά και στο ζήτημα αυτό το ΥΠΕΠΘ δεν
μπορεί να διεκδικήσει την ελκυστική ταυτότητα της «πρωτοτυπίας» της ιδέας. Τα
τελευταία χρόνια, όλο και πιο έντονα και όλο και πιο έντεχνα, προβάλλονται με
διάφορες ταχυδακτυλουργίες, στην «ημερήσια διάταξη» της εκπαιδευτικής
πολιτικής, παραδοσιακές πρακτικές ως πρωτότυπα και μαγικά ελιξίρια για την
«ανανέωση» του σχολείου.

Προωθείται μία λογική σύμφωνα με την οποία ο εκπαιδευτικός είναι ο υπεύθυνος για την αναποτελεσματικότητα του σχολείου

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΕΩΝ

Ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία, η κοινή γνώμη «διαμορφώνεται» και εθίζεται
σταθερά σε μια λογική, σύμφωνα με την οποία, η αποδιάρθρωση και η
αναποτελεσματικότητα του ελληνικού σχολείου αναπτύσσονται και τροφοδοτούνται
«από την ιδεολογία του εξισωτισμού, της χαλαρότητας, της ισοπέδωσης και της
ήσσονος προσπάθειας που έχουν επικρατήσει…». Ήταν η μόνιμη επωδός των τέως
υπουργών Παιδείας (1990-1993) Β. Κοντογιαννόπουλου και Γ. Σουφλιά της
κυβέρνησης της Ν.Δ., οι οποίοι στη «θεραπευτική αγωγή» του σχολείου την ίδια
περίοδο εντάσσουν μέτρα που αφορούν από τη μια την παλινόρθωση των εξετάσεων,
ακόμη και στο Δημοτικό, και από την άλλη, την «αξιολόγηση – κρίση» των
εκπαιδευτικών με την αναβίωση μεθόδων κλασικού «επιθεωρητισμού». Μια σειρά
Προεδρικών Διαταγμάτων, Π.Δ. 390/90 και 462/91 για την «αξιολόγηση του μαθητή
στο Δημοτικό», Π.Δ. 393/90 και 429/91 για την «αξιολόγηση του μαθητή στο
Γυμνάσιο» και 392/90 για το Λύκειο μαζί με το Π.Δ. για την «αξιολόγηση του
εκπαιδευτικού», προβάλλονται την περίοδο εκείνη ως η «σανίδα σωτηρίας» για την
ελληνική εκπαίδευση.

Στον τομέα αυτό, μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι οι ρυθμίσεις του κ. Αρσένη,
κοντολογίς το «Εθνικό Απολυτήριο» και το «Σχολείο των Ανοιχτών Οριζόντων»,
συνεχίζουν παρά τέμνουν τις ρυθμίσεις της περιόδου 1990-1993, καθώς
επικεντρώνουν κι αυτές στην «παλινόρθωση» μιας εξεταστικοκεντρικής οργάνωσης
της διδακτικής πράξης και στην προσπάθεια γραφειοκρατικού ελέγχου του
εκπαιδευτικού μέσα από τη μεταμφιεσμένη αξιολόγηση του έργου του.

Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Β. Κοντογιαννόπουλος σε άρθρο του στην εφημερίδα
«Πατρίς Πύργου» 10/8/1997) σημειώνει: «Οφείλω να επισημάνω τα δύο
αναμφισβήτητα θετικά σημεία των πρόσφατων κυβερνητικών ανακοινώσεων: την
κατάργηση της επετηρίδας και την επαναφορά της αξιολόγησης»…

Η ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Σ’ όλες τις περιπτώσεις, πάντα στο πνεύμα των ρυθμίσεων, επιστρατεύεται,
βέβαια, η γλώσσα της «κρίσης» του σχολείου, κοντολογίς, η «πτώση του επιπέδου
σπουδών», η «αναντιστοιχία πτυχίου και αγοράς εργασίας», η «σχολική αποτυχία»,
η «αδιαφορία των μαθητών» κ.λπ. έτσι ώστε μέσα από υπεραπλουστεύσεις που
παρουσιάζονται με το προσωπείο του αυτονόητου, να «λιπανθούν» στο «έδαφος» της
κοινής γνώμης ως αναγκαίες και επείγουσες οι επιλογές εκείνες που η υλοποίησή
τους δεν αποτελεί παρά μεθόδευση αυτών που διακαώς επιθυμούν να ξεφύγουν από
τον κατάλογο των υπευθύνων της εκπαιδευτικής κρίσης.

Και η απάντηση στον «γόρδιο δεσμό» της κρίσης του σχολείου, δεν είναι παρά η
μαγική λέξη «αξιολόγηση» που καλείται, σύμφωνα με τον πανεπιστημιακό Γ.
Μαυρογιώργο, να διαδραματίσει πρωταρχικό ρόλο στην υπόθεση των εκπαιδευτικών
αλλαγών (σχολικά βιβλία – προγράμματα κ.λπ.) που ακόμα δεν έχουν ενεργοποιηθεί.

ΠΡΙΝ ΠΡΟΧΩΡΗΣΟΥΜΕ στην ανάλυση των επίσημων προτάσεων για την «αξιολόγηση του
εκπαιδευτικού», δεν μπορούμε παρά να επισημάνουμε ότι το ΥΠΕΠΘ για μια ακόμη
φορά επικεντρώνει τον «όγκο» των επιχειρημάτων του όχι στην «ουσία» των
εκπαιδευτικών αλλαγών αλλά στις διαδικασίες και τις πρακτικές νομιμοποίησης
των αποφάσεών του. Προσπαθεί, δηλαδή, με κάθε τρόπο να κατευθύνει τη συζήτηση
για το ζήτημα της ποιότητας της εκπαίδευσης ενοχοποιώντας τους εκπαιδευτικούς,
συγκλίνοντας τις κριτικές εις βάρος τους.

Η αυξανόμενη δυσαρέσκεια των γονέων που αναγκάζονται να πληρώνουν άμεσα από
την τσέπη τους μια ολόκληρη περιουσία για την εκπαίδευση των παιδιών τους σε
καθεστώς «Δημόσιας και Δωρεάν Παιδείας», καθώς και η ελάχιστη ­ σε πολλές
περιπτώσεις ­ αποδοτικότητα της «επένδυσης» στην εκπαίδευση των παιδιών τους,
είναι το έδαφος πάνω στο οποίο λιπαίνεται η συντηρητικότατη ιδεολογία του
«επαγγελματισμού», σύμφωνα με την οποία, αν ένας μαθητής δεν μαθαίνει γράμματα
στο σχολείο, ή αναγκάζεται να πληρώνει φροντιστήριο ή το απολυτήριό του δεν
του εξασφαλίζει μια θέση στην αγορά εργασίας, για όλα αυτά και γι’ άλλα πολλά
ευθύνεται ο εκπαιδευτικός, ο οποίος είναι «αναποτελεσματικός ή άπειρος ή
τεμπέλης ή ανίκανος» τόσο όσο και ένας υδραυλικός που δεν μπορεί να
επισκευάσει μια βρύση ή ένας γιατρός που δεν είναι ικανός να θεραπεύσει μια γρίπη!

Προωθείται, δηλαδή, μια λογική, σύμφωνα με την οποία ο εκπαιδευτικός είναι ο
υπεύθυνος για την αναποτελεσματικότητα του σχολείου.

Σ’ αυτήν, ακριβώς, τη λογική ενσωματώνεται εύκολα πια και πειστικά η
παραπλανητική θέση του ΥΠΕΠΘ «18 χρόνια τώρα ο εκπαιδευτικός είναι
ανεξέλεγκτος», αφού «από τη στιγμή που θα διοριστεί και ώσπου να πάρει σύνταξη
δεν ελέγχεται αν δουλεύει ή δεν δουλεύει»…

Κρύβεται επιμελώς, βέβαια, ότι ο εκπαιδευτικός είναι από εκείνους τους
εργαζόμενους του δημόσιου τομέα που ελέγχεται κάθε ώρα και κάθε στιγμή από
τους προϊσταμένους του (Διευθυντής Σχολείου, Υποδιευθυντής, Προϊστάμενος,
Σχολικός Σύμβουλος), έχει συγκεκριμένη ποσότητα διδακτέας ύλης που πρέπει να
ολοκληρώσει, να καταγράψει κάθε ώρα διδασκαλίας, να βαθμολογήσει και να
παραδώσει το προϊόν της επίδοσης των μαθητών, 60 ζευγάρια μάτια που καθημερινά
είναι στραμμένα επάνω του, έτοιμα να κρίνουν και να αξιολογήσουν κάθε κίνησή του.

Καταβάλλεται επίσης προσπάθεια να προβληθεί η «αξιολόγηση-υπηρεσιακή κρίση»
του εκπαιδευτικού, όχι ως πολιτική επιλογή ή ρυθμιστική παρέμβαση του ΥΠΕΠΘ
αλλά ως παιδαγωγική-εκπαιδευτική αναγκαιότητα και στη βάση αυτή μεθοδεύεται η
θεωρητική της τεκμηρίωση, σύμφωνα με την οποία «το σύστημα αξιολόγησης
στοχεύει στην ανάπτυξη και εξειδίκευση των προσόντων των εκπαιδευτικών», ενώ
είναι γνωστό ότι παρόμοιες «ιδιότητες» δεν εκκολάπτονται στη «σκιά του
τεχνογραφειοκρατικού ελέγχου» αλλά στην εξασφάλιση ποιοτικών εργασιακών
σχέσεων, ευνοϊκού εκπαιδευτικού «κλίματος» και στην κατάλληλη επιμόρφωση του
εκπαιδευτικού προσωπικού που χρόνια τώρα δεν εξασφαλίζεται…

Στο σημείο αυτό είναι ανάγκη να επισημάνουμε κάτι. Δεν ισχυριζόμαστε ότι όλοι
οι εκπαιδευτικοί είναι «άγγελοι». Ο εκπαιδευτικός δεν είναι ούτε «μοναδικός
ένοχος» ούτε «ολοκληρωτικά αθώος» για όσα συμβαίνουν στη διάρκεια της
εκπαιδευτικής διαδικασίας. Κανείς, όμως, σοβαρός μελετητής των εκπαιδευτικών
μας πραγμάτων δεν θεωρεί αποκλειστικές παραμέτρους στην εκπαίδευση τα ζωντανά
της στοιχεία (μαθητές – εκπαιδευτικοί). Μια σειρά άλλοι όροι, όπως το
αναλυτικό πρόγραμμα, η υποδομή, τα βιβλία, ο κοινωνικός περίγυρος, η τιμή του
απολυτηρίου, ο μισθός εργασίας, οι παιδαγωγικές μέθοδοι, είναι εξίσου
σημαντικοί. Μια «σοβαρή» αξιολογητική προσπάθεια θα συμπεριελάμβανε, λοιπόν,
τη μέτρηση – κατάταξη του συνόλου των όρων για το «επιθυμητό αποτέλεσμα». Εν
τούτοις βλέπουμε ότι το επιλεκτικό κριτήριο υπερισχύει. Μόνο η ανθρώπινη
προσπάθεια αξιολογείται και όχι τυχαία.

Η «αξιολόγηση» του ΥΠΕΠΘ μπορεί να είναι μια ωραία λέξη, δεν είναι όμως μια
ουδέτερη και «αθώα» διαδικασία. Η αρχή και το τέλος της «χάνονται» στους
λαβύρινθους του ασφυκτικού ελέγχου, του αυταρχισμού, του διοικητισμού, της
εντατικοποίησης, που αποτελούν τη σύγχρονη ιδεολογική «γκαρνταρόμπα» του
«σχολείου που αλλάζει αιώνα»…

ΤΟ ΥΠΕΠΘ προσπαθεί να «απαντήσει» στην εκπαιδευτική κρίση με ενίσχυση
συγκεντρωτικών και ελεγκτικών μηχανισμών, απλώνοντας μέσα στον χώρο του
σχολείου μια γραφειοκρατική ιεραρχία, που θα αυξάνει τους εσωτερικούς
ανταγωνισμούς, θα καλλιεργεί τον «δημοσιοϋπαλληλικό» χαρακτήρα και θα
χειραγωγεί τον εκπαιδευτικό προκαλώντας άγχος και ανασφάλεια καθώς θα
αμφισβητεί κάθε στιγμή την «κατάλληλότητά» του.

Διευθυντής, Προϊστάμενοι, Σχολικός Σύμβουλος, Σχολική πενταμελής Επιτροπή και
άκουσον… άκουσον «Ειδικό Σώμα Αξιολογητών (ΕΣΑ)» ως «εξωτερική ανεξάρτητη
αρχή αξιολόγησης» μαζί με την «τεστομανία» για τους μαθητές, να ποια είναι η
νέα θεραπευτική αγωγή του ΥΠΕΠΘ, βαθιά συντηρητική πίσω από το τεχνοκρατικό –
εκσυγχρονιστικό της προσωπείο.

Είναι το «πνεύμα» των νέων ρυθμίσεων, μια «φορντική» αντίληψη, που θέλει να
«βιομηχανοποιήσει» το σχολείο, προσπαθώντας να του εμφυσήσει όλα τα
χαρακτηριστικά μιας ανταγωνιστικής επιχείρησης, με την επίδοση – απόδοση –
παραγωγικότητα, τον βαθμό – πριμ, τον επιστάτη-επιτηρητή, το χρονόμετρο κ.λπ.,
λειτουργία που, σύμφωνα με τον Πανεπιστημιακό Π. Παπακωνσταντίνου, συνάδει με
τις σύγχρονες κυρίαρχες αντιλήψεις που εξαίρουν τον έλεγχο, την πειθάρχηση,
την ελεύθερη αγορά και τους νόμους της, την ίδια στιγμή που νομιμοποιούνται η
διάλυση και των τελευταίων υπολειμμάτων του κράτους πρόνοιας, η λιτότητα, η
ανεργία και η φτώχεια για ένα μεγάλο τμήμα της κοινωνίας.