Έντμουντ Κήλυ «Έχω παντρευτεί την Ελλάδα»

Μιλά άπταιστα ελληνικά και δηλώνει με καμάρι ότι «η Μακεδονία είναι μέσα στην
εικονογραφία της νιότης μου», καθώς εκεί έχει περάσει πολλά από τα παιδικά και
νεανικά του χρόνια. Γιος και αδελφός διπλωματών ­ ο αδελφός του Ρόμπερτ Κήλυ
διετέλεσε πρέσβης των ΗΠΑ στην Αθήνα ­ ξέφυγε από την οικογενειακή παράδοση,
για να ασχοληθεί με τη λογοτεχνία. Σπούδασε στην Οξφόρδη, δίδαξε στην Αμερική,
ίδρυσε στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον το Τμήμα Νεοελληνικών Σπουδών και
διετέλεσε πρόεδρος της Ένωσης Αμερικανών Συγγραφέων. Γνώρισε τον Σεφέρη, τον
Τσίρκα, τον Γκάτσο, τον Ελύτη, μελέτησε όσο λίγοι τον Καβάφη και έβαλε την
Ελλάδα σε όλα τα βιβλία του. Είναι, όπως έγραψε μία συνάδελφος, ο ιδανικός
πρεσβευτής της ελληνικής κουλτούρας στον αγγλοσαξονικό κόσμο: έχει την
ευαισθησία του μυθιστοριογράφου, τα όπλα του φιλόλογου και την οξυδέρκεια του κριτικού.

Ο ΙΔΙΟΣ λέει ότι είναι «ένας Αμερικανός που έχει παντρευτεί την Ελλάδα».
Όποιος περάσει, όμως, μερικές ώρες με τον Έντμουντ Κήλυ και τον ακούσει να
περιγράφει σε άπταιστα ελληνικά και με πολύ χιούμορ τις ομορφιές της
Μακεδονίας, τα πάρκα της Αθήνας και τη φιλία του με ορισμένες από τις
σημαντικότερες μορφές της σύγχρονης ελληνικής διανόησης, δεν μπορεί παρά να
σκεφθεί ότι ο Μάικ είναι περισσότερος Έλληνας παρά Αμερικανός ­ ένας
πραγματικός «Μιχαλάκης Δαμασκηνός», όπως τον αποκαλούσε ο Σεφέρης (επειδή είχε
γεννηθεί στη Δαμασκό).

Έζησε στην Ελλάδα από 8 έως 11 ετών και τα τελευταία 50 χρόνια μένει εδώ,
αρκετούς μήνες κάθε χρόνο. Όπως λέει ο ίδιος, την περίοδο μεταξύ 1939 και 1947
που έζησε στις ΗΠΑ, τα χρόνια δηλαδή που τελείωσε το Γυμνάσιο και μπήκε στο
Πανεπιστήμιο, ήταν τα χρόνια «που έγινα Αμερικανός, μια και πριν είχα ελάχιστη
επαφή με την χώρα». Δηλαδή αν είχε μείνει στην Ελλάδα, θα γινόταν περισσότερο
Ελληνας; «Μάλλον, δεν έχω χώρο να γίνω περισσότερο Ελληνας», λέει γελώντας
πονηρά. «Φτάνει που ήδη είμαι μπαγαπόντης και αγαπώ την ηδονιστική ζωή».
Πρόσφατα έγινε μια γιορτή για φιλέλληνες, όπου τιμήθηκε.

«Δεν νιώθω ότι έχω κάνει κάτι για την Ελλάδα, τους είπα. Ό, τι έκανα, η
Ελλάδα μού τα έδωσε. Όλα. Αν δεν υπήρχε η Ελλάδα, δεν θα είχα κάνει τόσα
πράγματα, που για μένα είναι βασικά. Όχι μόνο τις μεταφράσεις και τα
μυθιστορήματα, αλλά ο ίδιος ο τρόπος που ζω».

Έχει γράψει 30 βιβλία, μεταξύ των οποίων και 8 μυθιστορήματα. Επτά από αυτά
αφορούν την Ελλάδα. Στη Βρετανία κυκλοφόρησε πριν από λίγα χρόνια η
«οριστική», όπως λέγεται, μετάφραση των ποιητικών Απάντων του Σεφέρη, που
έκαναν ο Έ. Κήλυ και ο Φ. Σέραρντ, ενώ επανεκδόθηκε διορθωμένη η παλιά, αλλά
αξεπέραστη μελέτη του «Η Καβαφική Αλεξάνδρεια».

Η ΕΛΛΗΝΙΔΑ ΕΧΕΙ ΥΠΕΡΗΦΑΝΕΙΑ

Έχει άραγε βοηθήσει τους Αμερικανούς, με τα βιβλία του, να καταλάβουν καλύτερα
την Ελλάδα; «Νομίζω, ναι. Μεταφέρω αυτή την αγάπη και τις εικόνες των παιδικών
μου χρόνων. Η Ελλάδα ήταν αγαπημένη χώρα και συνεχίζει να είναι, ακόμα και αν
άλλαξε». Ποια είναι τα σταθερά γνωρίσματα;

«Η Ελληνίδα που έχει μια υπερηφάνεια, όπως καμιά άλλη γυναίκα. Της επιτρέπει
να συμπεριφέρεται σε συναισθηματικές καταστάσεις με έναν ιδιαίτερο τρόπο,
έντονο, αλλά όχι υστερικό. Αυτό το θαυμάζω. Οι άνδρες, πάλι, έχουν την αίσθηση
της απόλαυσης, περνάνε καλά χωρίς τύψεις.

Και έχουν και ένα φιλότιμο που δεν ανήκει στις τύψεις ­ κάτι που με ενοχλεί
πολύ στην Αμερική. Όποιος έρχεται εδώ και μένει, όπως ο Μίλερ, καταλαβαίνει
ότι η Ελλάδα σε απελευθερώνει από αυτό το βάρος. Όχι πως σε κάνει να είσαι
τρελός, αλλά σου ανοίγει την πιθανότητα να γίνεις και κάτι άλλο. Να βλέπεις τη
ζωή διαφορετικά και να απολαμβάνεις την καλοπέραση…»

Μοιράζει τη ζωή του μεταξύ Ελλάδας και Αμερικής. Τι τον ενοχλεί πιο πολύ στην
πατρίδα του; «Υπάρχει μια γενική αδιαφορία. Μισο-αδιαφορία και μισο-αθωότητα,
που τους κάνει να μην μπορούν να έχουν επαφή με ξένους. Βεβαια, τα
πανεπιστήμια, όπου έχω ζήσει τόσα χρόνια, είναι πιο κοσμοπολίτικα μέρη, αλλά
έχουν εμμονές και πολλές φιλοδοξίες. Οι άνθρωποι εκεί εργάζονται συνεχώς,
χωρίς να χαλαρώνουν.

Γι’ αυτό, σε όλα τα πανεπιστήμια ψάχνω για Ελληνες και στο Πρίνστον
δημιούργησα ένα πρόγραμμα για να είμαι με Έλληνες, ακόμα και τις στιγμές της
ανάπαυσης κάνουμε παρέα με Έλληνες. Γελούν και ξέρουν πώς να μην παίρνουν στα
σοβαρά τον εαυτό τους».

ΤΙ ΞΕΡΟΥΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ;

Και οι σχέσεις; «Η Ελλάδα νομίζει ότι όλοι ενδιαφέρονται γι’ αυτήν. Το κακό
είναι ότι δεν ενδιαφέρονται. Στους “Νιου Γιορκ Τάιμς” βλέπεις ένα μονόστηλο
για την Ελλάδα τον μήνα. Αυτό είναι το πρόβλημα. Και αυτό έχει επίπτωση σε
όσους έχουν την εξουσία.

Ο Χόλμπρουκ, που έχει έρθει δύο φορές στην Ελλάδα, τι ξέρει; Η γυναίκα του
έγραψε ένα βιβλίο για τον Πολκ, βασισμένο στο δικό μου και δεν το αναφέρει
πουθενά. Με πείραξε και της το είπα. Και ο Μπερνς, που έρχεται τώρα, τι ξέρει
για την Ελλάδα;»

Ο ίδιος, πάντως, δεν σταματά να μαθαίνει. Ακόμα και όταν ο εκδότης του στην
Αμερική τού λέει ότι «τα μυθιστορήματα για τα Βαλκάνια δεν μπορούν ποτέ να
γίνουν μπεστ-σέλερ», ο Έντμουντ Κήλυ επιμένει να ασχολείται με τη Μακεδονία,
την Αθήνα, την Ελλάδα του χθες και του αύριο, τους ανθρώπους της, τη λεβεντιά
και τα ελαττώματά τους.

Τι είναι η πατρίδα μας; «Το μείγμα της φύσης, του ανθρώπου και της ποίησης.
Δεν μπορώ να δω την Ελλάδα χωρίς την ποίηση. Την ποίηση του Καβάφη, του
Σεφέρη, του Σικελιανού, του Ελύτη, του Ρίτσου και του Γκάτσου. Αυτοί είναι
μέσα στο αίμα μου. Την Ελλάδα την βλέπω μέσα από αυτό το πλαίσιο, το ποιητικό.

Γι’ αυτό και γράφω. Είναι τόσα μέσα μου, που θέλω να τα βγάλω προς τα έξω.
Τότε, γίνονται μια άλλη πραγματικότητα. Και είναι και ένα ποίημα του Γκάτσου,
αυτού του μεγάλου δασκάλου μου, που μου έρχεται συνεχώς στο μυαλό.

Είναι ένα υπέροχο ποίημα για την Ελλάδα, για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Και
τελειώνει ως εξής: “Φτάνει να έχουμε λίγο σιτάρι για τις γιορτές, λίγο κρασί
για την θύμηση και λίγο νερό για την σκόνη”.

Έτσι είναι. Αν τα έχουμε όλα αυτά, τότε είμαστε εντάξει…».

Ζεστή φιλία. Γιώργος Σεφέρης και Μάικ Κήλυ στο γραφείο του ποιητή, στο σπίτι της οδού Άγρας, το 1969

ΜΟΛΙΣ τελείωσε ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, ο πατέρας τού Έντμουντ Κήλυ, ο οποίος
υπηρετούσε στην Αεροπορία, πήγε στο Τέξας, όπου έπαιρνε μέρος σε επιδείξεις με
αεροπλάνα. Το 1923, διάβασε σε μια εφημερίδα ότι υπήρχε θέση για έναν
γραμματέα στην πρεσβεία των ΗΠΑ, στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί γνώρισε και τη
γυναίκα του, η οποία εργαζόταν σε μια αμερικανική αποστολή. Παντρεύτηκαν,
πήγαν στη Βηρυτό και αργότερα στη Δαμασκό, όπου και γεννήθηκε ο
Έντμουντ-Λερόυ, μεσαίος από τους τρεις γιους, τον οποίο σύντομα όλοι άρχισαν
να φωνάζουν Μάικ ­ το ιρλανδέζικο παρατσούκλι που ήταν ιδιαίτερα δημοφιλές
στην οικογένεια. «Το 1928, γινόντουσαν μάχες εκεί. Γεννήθηκα κάπως μέσα στην
ερημιά, πίσω από σακιά με άμμο και αντί για γάλα από αγελάδες μού έδιναν γάλα
από γαζέλες. Από εκεί φαίνεται ξεκίνησε το πρόβλημα της ζωής μου», λέει
γελώντας ο Έ. Κήλυ.

Η οικογένεια επέστρεψε ύστερα από δύο χρόνια στον Καναδά και μία ημέρα, όταν ο
Μάικ ήταν 8 ετών, βρέθηκαν όλοι μαζί γύρω από ανοιγμένους χάρτες να ψάχνουν
την Ελλάδα, τη χώρα στην οποία τοποθετήθηκε ο πατέρας. Εγκαταστάθηκαν στη
Θεσσαλονίκη, το 1936. «Κάναμε παρέα όλοι μαζί ­ Αμερικανοί, Αρμένιοι, Τούρκοι,
Έλληνες. Αυτή η πόλη είχε έναν αέρα κοσμοπολίτικο, αν και όλοι ήξεραν ο ένας
τον άλλο. Για να παραφράσω τον Σεφέρη: Η Ελλάδα της Μακεδονίας είναι μέσα στην
εικονογραφία της νιότης μου».

Το ’39 επιστρέφουν για λίγο στην Αμερική, αλλά εγκαθίστανται τελικά, καθώς
στην Ευρώπη μαίνεται ο πόλεμος. «Αφήσαμε τα πάντα πίσω, ακόμα και τα κρασιά
στο κελάρι. Αλλά, για μένα, το πιο δύσκολο ήταν ότι έχασα όλους τους φίλους
μου. Αυτό το χάσμα, που ξαφνικά αποκόπηκα απ’ όλα όσα μού ήταν γνώριμα,
βγαίνει σε όλα τα βιβλία μου, μέχρι σήμερα». Θα περάσουν 8 χρόνια μέχρι να
επιστρέψουν ­ ο πατέρας του πια στη θέση του α’ γραμματέα. «Εντωμεταξύ, είχα
ξεχάσει τελείως τα ελληνικά, που πριν φύγουμε τα μιλούσα σχεδόν τέλεια. Ο
μεγάλος αδελφός μου δεν τα είχε μάθει ποτέ καλά, ενώ ο μικρότερος δεν τα
ξαναθυμήθηκε. Λένε ότι όταν μάθεις μια γλώσσα μεταξύ 8 και 11 ετών δεν την
ξεχνάς. Ήμουν, φαίνεται, στη σωστή ηλικία, γιατί μέσα σε λίγους μήνες
ξαναέμαθα ελληνικά». Στο διάστημα που είχε μεσολαβήσει, ο Μάικ ξεκίνησε το
Πανεπιστήμιο για να γίνει διπλωμάτης ­ ίσως και λόγω της οικογενειακής
παράδοσης. Όταν ήρθε να δουλέψει ως δάσκαλος στη Θεσσαλονίκη, άρχισε να γράφει
ποιήματα. «Όλα άλλαξαν εκείνο το καλοκαίρι του ’47, που αποφάσισα να γίνω λογοτέχνης».

Ύστερα από μια υποτροφία Φουλμπράιτ, αποφασίζει να συνεχίσει σπουδές στην
Οξφόρδη. «Έκανε τόσο κρύο εκεί, γιατί δεν είχαν συνέλθει ακόμα από τον πόλεμο,
δεν είχε να φας, να ζεσταθείς. Πήγα, λοιπόν, να βρω Έλληνες για ζεστασιά. Όχι
μόνο γιατί μου άρεσαν και τους είχα συνηθίσει, αλλά και γιατί ήξερα ότι αυτοί
θα βρουν τον τρόπο να φάμε και να ζεσταθούμε…. Βρήκα μια κοπέλα στην
βιβλιοθήκη των Νεοελληνικών Σπουδών. Της είπα: Είστε Ελληνίς, δεσποινίς;». Η
γλυκύτατη σύζυγός του, Μαίρη Σταθάτου, Ελληνίδα εξ Αιγύπτου, που κάθεται μαζί
μας, ξεσπά σε γέλια, καθώς θυμάται την πρώτη τους γνωριμία που έγινε μάλιστα,
με ρίμα. Οι φίλοι τής μετέπειτα συζύγου, ο καθηγητής Τρυπάνης και η γυναίκα
του, έγιναν γρήγορα φίλοι δικοί του. «Μίλαγα, τότε, λίγο χωριάτικα ελληνικά,
γιατί είχα μεγαλώσει με χωριάτες. Στο τραπέζι, με ρωτάνε: Θέλετε τίποτε άλλο;
Και λέω, όχι, είμαι γκαστρωμένος, δεν μπορώ άλλο. Νόμιζα ότι έτσι λες όταν
έχεις χορτάσει…», προσθέτει ξεκαρδισμένος.

Ο ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Κώστας Τρυπάνης ήταν αυτός που σύστησε τον Μάικ Κήλυ στην ποίηση
του Καβάφη και του Σεφέρη. «Είχα πάει στην Οξφόρδη να μελετήσω τον Γέιτς, αλλά
με τη βοήθεια του Τρυπάνη στράφηκα στην νεοελληνική ποίηση. Το διδακτορικό μου
είχε θέμα “Η αγγλική επίδραση στα έργα του Καβάφη και του Σεφέρη”». Τότε
έγραψε για πρώτη φορά στον Γιώργο Σεφέρη, ο οποίος την εποχή εκείνη ήταν
πρέσβης στο Λονδίνο. Χρειάστηκαν τρία γράμματα για να φθάσει η πρώτη απάντηση.
Η φιλία των δύο ανδρών ξεκίνησε πολύ σύντομα και συνέχισαν πλέον να
αλληλογραφούν. Όλα αυτά τα γράμματα, που καλύπτουν δύο δεκαετίες ­ από το 1951
έως το 1971 ­ και έχουν ήδη εκδοθεί στα αγγλικά, πρόκειται να εκδοθούν σύντομα
και στα ελληνικά. «Δυο άνθρωποι εξέπεμπαν μια τόσο καθολική πνευματική
ακεραιότητα. Ο Σεφέρης και ο Άρτι Μπλάκμερ, που δημιούργησε μια ολόκληρη νέα
σχολή κριτικής στις ΗΠΑ. Ο Σεφέρης ­ και επειδή ήταν Έλληνας ­ μου πρόσφερε
κάτι ακόμα. Ένα παράθυρο προς την ελληνική παράδοση, που την αγαπούσε και ο
ίδιος, προς το πνευματικό πρόσωπο της χώρας. Όταν έφευγα από το σπίτι, μία
ημέρα, μου είπε: “Να προσέχεις τον δαίμονα του μεσημεριού”. Δεν ήταν απλά
μορφωμένος, αλλά και αισθανόταν έντονα τα πράγματα γύρω του. Ήταν ένας
άνθρωπος με χιούμορ, ωραία ειρωνεία, που έφτανε πάντα στην καρδιά των
πραγμάτων και, όπως είπε ο Χένρι Μίλερ γι’ αυτόν, ήταν ο μοναδικός “πατριώτης”
που είχε γνωρίσει στην ζωή του, με την έννοια ότι πίστευε στην πατρίδα του όχι
με σοβινιστικό τρόπο, αλλά με την καρδιά του. Χωρίς να το επιδεικνύει και
χωρίς να γίνεται επικίνδυνος. Και αυτός είναι ο πραγματικός πατριωτισμός».

Ο Χένρι Μίλερ δεν αποτελεί μόνο αναφορά, αλλά και έμπνευση. Ο Έντμουντ Κήλυ
γράφει ένα βιβλίο «για την ομάδα τού Μίλερ», όπως λέει, δηλαδή την παρέα που
αποτελούσαν ο Μίλερ, ο Λόρενς Ντάρελ, ο Κατσίμπαλης, ο Σεφέρης, ο Αντωνίου, ο
Γκίκας. «Για την ομάδα και για το τι βγήκε από αυτήν, δηλαδή μια εικόνα της
παράδοσης της Ελλάδας, που ύστερα εξαφανίστηκε. Εκείνη η εποχή, γύρω στο ’39,
είναι για μένα ένα θαύμα, λογοτεχνικό και πνευματικό. Ήταν μισή αλήθεια και
μισό όνειρο. Ο Μίλερ δεν ξαναγύρισε στην Ελλάδα και ο Ντάρελ μόνο για λίγο.
Είχαν φτιάξει με πάθος μια εικόνα για την Ελλάδα και δεν ήθελαν να γυρίσουν
μετά τον πόλεμο, γιατί όλα είχαν αλλάξει. Ο Μίλερ, φεύγοντας από την Ελλάδα το
’40, πριν μπει η χώρα στον πόλεμο, είχε πει: Δεν θα ξανασυναντηθούμε ποτέ, τα
πράγματα δεν θα είναι ποτέ τα ίδια, αυτός ο πόλεμος θα το κάνει αδύνατο. Ξέρω
ότι αυτό είναι το τέλος».

Αυτό το τέλος για τον Μίλερ ήταν η αρχή για τον Κήλυ. Στο βιβλίο του φιλοδοξεί
να περιγράψει εκείνη την εποχή, αλλά και «το τι χτίστηκε πάνω στις στάχτες».
Και είναι και αυτή η επιθυμία να γράψει για την Αθήνα, η οποία «ύστερα από 30
χρόνια είναι στο αίμα μου. Την Αθήνα των ανθρώπων εκείνων και την δική μου.
Πολλά μπορεί να άλλαξαν, αλλά η ζωντάνια του τόπου και των ανθρώπων είναι
ακόμα εδώ…».