ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Υπόδειγμα «καλής» ζωής

Άιρις Μέρντοχ. «Η ταπεινοφροσύνη είναι μια σπάνια, σχεδόν δυσδιάκριτη αρετή, που δεν ακολουθεί τη μόδα»

Τι κρίμα ­ έγραψε κάποτε ένας βρετανός κριτικός ­ να ασχολούμαστε τόσο πολύ με
τον Ρούπερτ Μέρντοχ και να αγνοούμε την πολύ λαμπρότερη συνονόματή του…

ΤΗΝ ΑΪΡΙΣ Μέρντοχ τη γνωρίζουμε στην Ελλάδα κυρίως από το λογοτεχνικό της
έργο: τον «Μαύρο Πρίγκιπα», το «Ένα Κομμένο Κεφάλι» κι εκείνο το εκπληκτικό
«Θάλασσα, θάλασσα», όλα στις εξαίρετες εκδόσεις Χατζηνικολή. Η πολυγραφότατη
ιρλανδή συγγραφέας όμως, 77 ετών σήμερα, έχει και μια πλούσια ακαδημαϊκή
προσφορά. Στους φιλόσοφους και διανοητές που την έχουν επηρεάσει
περιλαμβάνονται ο Τ.Σ. Έλιοτ, ο Τολστόι, ο Ελίας Κανέτι, ο Σαρτρ, η Σιμόν ντε
Μπωβουάρ. Πρώτο και τελευταίο σημείο αναφοράς της, όμως, είναι ο Πλάτων. Και
τα ερωτήματα στα οποία προσπαθεί να απαντήσει είναι εκείνα που απασχολούν τους
φιλοσόφους όλου του κόσμου τις δύο τελευταίες χιλιετίες: το Καλό, ο Θεός, η Αγάπη.

Το νέο της βιβλίο «Υπαρξιστές και Μυστικιστές: Δοκίμια για τη Φιλοσοφία και τη
Λογοτεχνία» (εκδ. Chatto & Windus) ­ που θα είναι μάλλον και το τελευταίο
της αφού η νόσος του Αλτσχάιμερ δεν λυπήθηκε ούτε αυτή τη γλυκύτατη γυναίκα ­
αποτελεί μια συλλογή κειμένων που έγραψε η Άιρις Μέρντοχ από το 1950 ως το
1986, από την περίοδο δηλαδή που δίδασκε φιλοσοφία στην Οξφόρδη μέχρι τις
μέρες των λογοτεχνικών της θριάμβων. «Η ταπεινοφροσύνη αποτελεί μια σπάνια
αρετή, συχνά δυσδιάκριτη, που δεν ακολουθεί τη μόδα. Σπανίως συναντάς κάποιον
όπου η αρετή αυτή ακτινοβολεί θετικά, όπου τα φιλάργυρα πλοκάμια του εαυτού
απουσιάζουν»: αυτό σημείωνε πριν από 30 χρόνια η Μέρντοχ σε μια διάλεξή της
για την «Κυριαρχία του Καλού επί Άλλων Εννοιών». Το ίδιο ακριβώς θα μπορούσε
να γράψει και σήμερα.

Τι είναι το Καλό; Και τι σημαίνει να ζεις μια «καλή» ζωή; Αυτό είναι το
δίλημμα, γράφει ο Τζωρτζ Στάινερ στην εισαγωγή του βιβλίου. Προσπαθώντας να
απαντήσει στα ερωτήματα αυτά, η συγγραφέας μελετά τη βρετανική φιλοσοφία και
τον Υπαρξισμό, για να διαπιστώσει ότι και από τις δύο παραδόσεις λείπει η
αίσθηση του μυστηρίου. Στρέφεται τότε στον μυστικισμό. Η έννοια της σύνδεσης
με τον κόσμο μέσω της «εμβύθισης» σ’ αυτόν την ενδιαφέρει περισσότερο από την
υπαρξιακή «αποσύνδεση». Οι σκέψεις της σιγά-σιγά αποκρυσταλλώνονται. Στο
δοκίμιο «Το Υψηλό και το Καλό» γράφει: «Η τέχνη και η ηθική ταυτίζονται. Η
ουσία τους είναι η ίδια: η αγάπη. Η αγάπη είναι ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε
τους άλλους, η εξαιρετικά δύσκολη διαπίστωση ότι πραγματικό είναι και κάτι
άλλο, εκτός από τον εαυτό μας».

Η ανθρωπιστική φιλοσοφία που προτείνει η Μέρντοχ εγκαταλείπει τον χώρο των
αφηρημένων εννοιών και εισέρχεται στον πραγματικό κόσμο, όπου οι έννοιες είναι
νεφελώδεις και συνεχώς μεταβαλλόμενες. Η στροφή της στη λογοτεχνία ήταν ένας
τρόπος να διερευνήσει έναν «πρακτικό μυστικισμό» μέσα από τις εμπειρίες των
άλλων. Το αποτέλεσμα; Μερικά συναρπαστικά βιβλία. Κι ένα υπόδειγμα «καλής» ζωής.