Η «τιμή» της εργασίας

ΟΙ ΜΟΝΕΤΑΡΙΣΤΙΚΕΣ – νεοφιλελεύθερες πολιτικές, που προωθούνται σήμερα σε
επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, επικεντρώνουν την επίλυση του προβλήματος της
ανεργίας στη μείωση του κόστους εργασίας. Η μείωση αυτή προωθείται είτε με τη
μείωση του μη μισθιακού κόστους (ακρωτηριασμός των ασφαλιστικών δικαιωμάτων
και των κοινωνικών παροχών) είτε απευθείας με τη μείωση του ίδιου του μισθού
μέσω της μείωσης των ωρών απασχόλησης.

Συντελείται κατ’ αυτόν τον τρόπο μια ιστορικής σημασίας μετατόπιση από τον
πρωτεύοντα στον δευτερεύοντα τομέα εργασίας και διαλύεται το «τρίγωνο» των
σχέσεων εργασίας – κράτους – κοινωνικής πολιτικής, το οποίο και αποτέλεσε το
θεμέλιο της συνοχής και της προόδου των ευρωπαϊκών λαών τις τελευταίες δεκαετίες.

Ο τρόπος και η ένταση με την οποία εμφανίσθηκε η αναγκαιότητα των αλλαγών
αυτών στις εργασιακές σχέσεις, σ’ όλο σχεδόν τον ευρωπαϊκό χώρο, ενθυμίζει
μεθόδους ιδεολογικής τρομοκρατίας. Καταγγέλλεται στην ουσία η εργασία και η
τιμή της εργασίας ως «ένοχος» της επενδυτικής κρίσης και της ανεργίας. Γι’
αυτό ­ και σύμφωνα με τη «λογική» των νεοκλασικών / μονεταριστών ­ η ιστορική
νομοτέλεια επιβάλλει την περικοπή και την απώλεια των εργασιακών δικαιωμάτων ­
τα οποία φαίνεται ότι παραχωρήθηκαν από ιστορικό «λάθος» ­ και το μόνο που
τίθεται υπό συζήτηση είναι το εύρος των παραχωρήσεων…

Ζούμε σήμερα την περίοδο της απόλυτης ηγεμονίας του χρηματιστικού κεφαλαίου,
που καταλαμβάνει την κορυφή της «πυραμίδας» της οικονομικοπολιτικής εξουσίας.
Ποσά που αντιστοιχούν σε ετήσιους προϋπολογισμούς ανεπτυγμένων κρατών αλλάζουν
χέρια καθημερινά σε διεθνή χρηματιστήρια.

Το χρηματιστικό κεφάλαιο για να περιορίσει τους κινδύνους πιέζει τις
κυβερνήσεις για μηδενικά ποσοστά πληθωρισμού και οδηγεί το εμποροβιομηχανικό
κεφάλαιο σε συμπίεση των επενδυτικών του δραστηριοτήτων. Αυτό, με τη σειρά
του, μεταβιβάζει τις πιέσεις στην εργασία, επιδιώκοντας μείωση των αμοιβών,
διάλυση των εργασιακών σχέσεων, κατάργηση των συλλογικών συμβάσεων.

Μπορούν όμως οι ευρωπαϊκές κοινωνίες να επιβιώσουν και να πορευθούν στον
επόμενο αιώνα κάτω από μια τέτοια δομή κυριαρχίας του κεφαλαίου;

Ασφαλώς έχει αλλάξει εντυπωσιακά ο τύπος των εργασιακών ­ αλλά και των
ευρύτερα παραγωγικών σχέσεων ­ από την περίοδο του «φορντικού» προτύπου
ανάπτυξης που κυριάρχησε τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες. Όμως, για πρώτη
φορά στη νεώτερη ευρωπαϊκή ιστορία, η επανάσταση στην τεχνολογία και στην
επιστήμη, η ριζική αναδιοργάνωση των παραγωγικών δυνάμεων όχι μόνο δεν
συμβάλλει στη βελτίωση της θέσης των εργαζομένων, αλλά τουναντίον προβάλλεται
ως επιχείρημα για την αφαίρεση των κοινωνικών δικαιωμάτων και τη μετατροπή της
εγγυημένης μισθωτής εργασίας σε μια «μάζα» φθηνής και ανασφάλιστης
απασχόλησης. Μέσα από αυτή τη μορφή επαναδιαπραγμάτευσης, η κυρίαρχη αντίθεση
κεφαλαίου – εργασίας επιχειρείται να «μετατοπισθεί» εντός του χώρου της
εργασίας. Αναπτύσσονται «θεωρίες» ότι υπάρχει σύγκρουση συμφερόντων μεταξύ των
εργαζομένων: Άνεργοι εναντίον εργαζομένων, μισθωτοί με συλλογικές συμβάσεις
εναντίον εργαζομένων με μερική απασχόληση… «Οι μέσα» και «οι έξω» (insiders
– outsiders) είναι η νέου τύπου «αντίθεση» που επιχειρούν να «διαφημίσουν»
εκείνοι που προωθούν τον ακρωτηριασμό των εργασιακών και κοινωνικών δικαιωμάτων.

Δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως επιχείρημα για την ανταγωνιστικότητα των
προϊόντων το κόστος της εργασίας, όταν αυτό ανέρχεται μόλις στο 18% της τιμής
του τελικού προϊόντος στη χώρα μας, ενώ στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης
προσεγγίζει το 28%. Υπάρχει μια ολόκληρη «αλυσίδα» συντελεστών που διαμορφώνει
την τιμή του προϊόντος, που παραμερίζονται προκείμενου να «ενοχοποιηθεί» η
τιμή της εργασίας… Από την άλλη πλευρά, το πρόβλημα της απασχόλησης δεν
μπορεί να αντιμετωπισθεί με την αποδιάρθρωση και την «ελαστικοποίηση» των
εργασιακών σχέσεων. Η μείωση του ποσοστού της ανεργίας θα προέλθει κυρίως από
την ενίσχυση της ενεργού ζήτησης κι όχι από τη μείωση των μισθών. Γιατί είναι
πρόβλημα της συνολικής οικονομικής ανάπτυξης και όχι εσωτερικό ζήτημα του
τομέα της εργασίας. Το ιστορικό ερώτημα που εγείρεται σήμερα για το μέλλον των
εργασιακών και κοινωνικών σχέσεων δεν μπορεί να απαντηθεί με τη διάλυση ή τον
ακρωτηριασμό των ιστορικών κοινωνικών κατακτήσεων, εξέλιξη που θα οδηγήσει σ’
ένα καθεστώς παρόμοιο με εκείνο των απαρχών της βιομηχανικής επανάστασης.

Υπάρχει άραγε η προοπτική να συγκροτηθούν σύγχρονα κοινωνικά συμβόλαια που θα
καθορίσουν τους στόχους της ανάπτυξης και θα διασφαλίσουν τα δικαιώματα των
εργαζομένων; Είναι διατεθειμένο το κεφάλαιο να καταβάλει ­ επιτέλους ­ το
κόστος αναπαραγωγής του και όχι να το μεταθέτει στην κοινωνία;

Σ’ αυτά τα κρίσιμα ερωτήματα πρέπει να απαντήσει ο κοινωνικός διάλογος. Γιατί
σε τελική ανάλυση η διαπραγμάτευση και ο ακρωτηριασμός των κοινωνικών
δικαιωμάτων δεν αποτελεί οικονομικό ζήτημα αλλά αφορά ουσιώδη περιεχόμενα της
Πολιτικής Δημοκρατίας και της κοινωνικής συνοχής.

Και σ’ αυτά τα ­ ιστορικού χαρακτήρα ­ θέματα κάθε πλευρά οφείλει να αναλάβει
τις ευθύνες της.

Ο Μενέλαος Γκίβαλος είναι λέκτορας Πολιτικών Επιστημών του
Πανεπιστημίου Αθηνών