Βουτιές στην Ιστορία

Όλα άρχισαν το 1900, όταν ένας Καλύμνιος δύτης βούτηξε στα Αντικύθηρα και
λίγα λεπτά αργότερα αναδύθηκε κρατώντας το δεξί χέρι ενός χάλκινου αγάλματος.
Κανείς δεν μπορούσε, τότε, να συνειδητοποιήσει τη σημασία αυτού του «τυχαίου»
γεγονότος, που έμελλε να αποτελέσει συνδετικό κρίκο με την Ιστορία.

ΕΙΚΟΣΙ οκτώ χρόνια αργότερα, η τύχη έβαλε και πάλι το χέρι της και
αποκαλύφθηκε το περίφημο άγαλμα του «Ποσειδώνα του Αρτεμισίου». Στα χρόνια που
ακολούθησαν, τη θέση της… ανέλαβε η τεχνολογία. Έτσι, στα τέλη της δεκαετίας
του ’50, ξεκινά η πρώτη οργανωμένη υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα στην Ελλάδα
με την εξερεύνηση της αρχαίας Φείας, στην Κυλλήνη. Αρχιτεκτονικά κομμάτια,
χάλκινα και μαρμάρινα αγάλματα καθώς και κιονόκρανα περιλαμβάνονται μεταξύ των ευρημάτων.

Καταποντισμενες πολιτείες και ναυάγια ανακαλύπτονται από την αρχαιολογική
σκαπάνη. Άγνωστες πτυχές της Ιστορίας αποκαλύπτονται, προκειμένου να
συμπληρωθεί ο αρχαιολογικός χάρτης. Όμως, η θάλασσα δεν αποκαλύπτει…
απλόχερα τα μυστικά της και οι θρύλοι έχουν την τιμητική τους… Όπως, για
παράδειγμα, αυτοί που περιβάλλουν την Ελίκη, την ιστορική πολιτεία του
Κορινθιακού Κόλπου, που καταποντίστηκε από σεισμό το 373 π.Χ. και έως σήμερα
δεν έχει εντοπιστεί.

Οι αρχαιολόγοι βουτούν στα ερείπια και προσπαθούν να συνθέσουν το ιστορικό
παζλ. Υποθαλάσσιες πόλεις ή ­ για την αρχαιολογική ακρίβεια ­ υποθαλάσσιες
θέσεις υπάρχουν σε πολλά σημεία της Ελλάδας. Προέρχονται από γεωλογικές
μεταβολές (σεισμούς ή άλλα γεωλογικά φαινόμενα) διά μέσου των αιώνων. Είναι
δηλαδή περιοχές όπου έχει εντοπιστεί ανθρώπινη παρουσία και υπάρχουν
αρχαιολογικά δείγματα, οικιστικά υπολείμματα περιορισμένης έκτασης κ.ά. Αυτές,
είτε είναι γνωστές από τα κείμενα είτε είναι ορατές και προσβάσιμες. Το βάθος
του νερού, εκεί όπου έχει ξεκινήσει η αρχαιολογική έρευνα, κυμαίνεται από 3
έως 12 μέτρα.

ΤΑ ΝΑΥΑΓΙΑ

Οι αρχαιολόγοι θεωρούν πολύ σπουδαία τα υποθαλάσσια ευρήματα ­ όπως άλλωστε
όλα τα αρχαία ­ επειδή στη θάλασσα δεν είναι έντονη η ανθρώπινη παρέμβαση και
μπορούν έτσι να αντλήσουν περισσότερες πληροφορίες. Αυτό συμβαίνει κυρίως με
τα ναυάγια. Εκεί, επειδή η ιστορική στιγμή «παγώνει», ο αρχαιολόγος έχει
μπροστά του έναν πλούτο πληροφοριών.

Από τις θέσεις που έχουν εντοπιστεί από την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων και
στις οποίες έγιναν ανασκαφές (με απόφαση του υπουργείου Πολιτισμού
αναστέλλονται όλες οι συστηματικές ανασκαφές για τα επόμενα δύο χρόνια,
προκειμένου να μελετηθεί το συσσωρευμένο αρχαιολογικό υλικό που βρίσκεται στις
αποθήκες), είναι το Πλατυγιάλι Αστακού. Χρονολογείται από την Πρωτοελλαδική
εποχή ΙΙ και ΙΙΙ, αλλά δυστυχώς αυτή η θέση έχει καταστραφεί από το 1986, όταν
δημιουργήθηκε στην περιοχή διαλυτήριο πλοίων!

Κατεβαίνοντας νότια, μια άλλη υποθαλάσσια πολιτεία (θέση) είναι στη Μεθώνη. Οι
υποβρύχιες ανασκαφές άρχισαν το 1993 και αποκάλυψαν έναν προϊστορικό οικισμό
της Μεσης Εποχής του Χαλκού που καταποντίστηκε ­ προφανώς από σεισμό ­ και
καλύπτει μία έκταση 200 στρεμμάτων. Έχουν εντοπιστεί θεμέλια κτιρίων καθώς και
μία ταφή νηπίου μέσα σε αγγείο (εγχυτρισμός). Ρωμαϊκος οικισμός υπάρχει στην
Πλύτρα Λακωνίας, ενώ υποθαλάσσιες θέσεις υπάρχουν κατά μήκος του Κορινθιακού Κόλπου.

Έξω από την Καβάλα, υπάρχει βυθισμένη η αρχαία Τορώνη. Στην Κέα, στην περιοχή
Οτζιά, υπάρχει καταποντισμένο ένα λιμενικό έργο. Στο Παυλοπέτρι, κοντά στην
Ελαφόνησο, υπάρχει ένας ολόκληρος υποθαλάσσιος οικισμός της ύστερης εποχής του
Χαλκού. Το ίδιο στο Λιμάνι της Πάρου, στη Μήλο, στη Νάξο, στη Σκόπελο κ.λπ.

ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ

Σαφή κριτήρια επιλογής των συγκεκριμένων θέσεων δεν υπάρχουν. Στην Εφορεία
Εναλίων Αρχαιοτήτων, οι αρχαιολόγοι δεν υπερβαίνουν τους 10 (συνολικά, το
προσωπικό μαζί με τους τεχνικούς δύτες είναι 30 άτομα) με συνέπεια, και όπως
είναι επόμενο, κάθε αρχαιολόγος να θέλει να κάνει ανασκαφές για την περίοδο
που τον ενδιαφέρει επιστημονικώς.

Οι αρχαιολόγοι είναι ξεκάθαροι. «Η Αρχαιολογία είναι μία, η μέθοδος
προσέγγισης του αντικειμένου διαφέρει», λένε. Οι υποβρύχιες ανασκαφές
χωρίζονται σε δύο κατηγορίες. Στις συστηματικές (με αντικείμενο την
αρχαιολογική έρευνα) και τις σωστικές, που διεξάγονται σε περιοχές όπου
πρόκειται να γίνουν έργα και υπάρχει κίνδυνος καταστροφής των αρχαιολογικών ευρημάτων.

Όσο κι αν φαίνεται παράξενο στους μη μυημένους, οι υποβρύχιες ανασκαφές που
γίνονται σε μικρά βάθη δημιουργούν περισσότερα προβλήματα στη δουλειά του
«συνεργείου» ­ η ομάδα αποτελείται από αρχαιολόγους, αρχιτέκτονες,
φωτογράφους, δύτες, εργατοτεχνίτες και συντηρητές ­ κυρίως επειδή δεν υπάρχει
γενική εποπτεία του χώρου, αλλά και εξαιτίας της θολούρας που δημιουργείται
στο νερό, με αποτέλεσμα η φωτογράφηση και η αρχιτεκτονική αποτύπωση να
γίνονται με δυσκολία. Στα μεγαλύτερα βάθη, βέβαια, οι κίνδυνοι για τους δύτες
αυξάνονται. Όμως, οι αρχαιολόγοι αποκαλούν αυτές τις καταδύσεις «καθαρές»
εξαιτίας της καλής ορατότητας και επειδή, συνήθως, δεν επηρεάζονται από τις
καιρικές συνθήκες που επικρατούν στην επιφάνεια της θάλασσας.

ΠΑΝΩ ΑΠΟ 5 ΧΡΟΝΙΑ

Μία ανασκαφή διαρκεί πάνω από πέντε χρόνια. Προηγούνται η σχεδιαστική ­
αρχιτεκτονική αποτύπωση, η φωτογράφηση και η οριοθέτηση ­ συνήθως σε τετράγωνα
­ του χώρου. Σε κάθε νέα φάση της ανασκαφής επαναλαμβάνεται η ίδια διαδικασία.

Οι δύτες αρχαιολόγοι χρησιμοποιούν κυρίως το καταδυτικό μαχαίρι, μυστρί και
τσουγκράνες, ενώ όταν ο βυθός είναι λασπώδης, υπάρχει η «σκούπα βυθού».
Πρόκειται για αεραγωγούς ή υδραγωγούς που ρουφούν τη λάσπη. Οι αρχαιολόγοι
βάζουν μπροστά στον αγωγό το χέρι τους, επειδή ρουφάει όλα τα αντικείμενα, για
να προστατέψουν τα αρχαιολογικά ευρήματα. Όμως, επειδή αυτός ο κίνδυνος πάντα
υπάρχει, για δικλίδα ασφαλείας βρίσκεται πάνω στο καταδυτικό σκάφος, όπου
είναι το κομπρεσέρ (μ’ αυτό είναι συνδεδεμένος ο αγωγός), μια ειδική σίτα.

Όταν τα ευρήματα βγουν στην επιφάνεια, αναλαμβάνουν οι συντηρητές. Τα
τοποθετούν σε νερό ­ διότι υπάρχει κίνδυνος να στεγνώσουν απότομα και να
σπάσουν ­ και τα αφαλατώνουν. Τα μέλη της ομάδας δεν είναι ποτέ λιγότερα από
πέντε. Μια τέτοια επιχείρηση κοστίζει, κατά μέσον όρο, 200.000 δραχμές την ημέρα.