ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ΠΑΣΟΚ και λαϊκές τάξεις

Μοντέρνο Κέντρο για τους μεν, υπόδειγμα λαϊκιστικού κόμματος για τους δε,
ιδιότυπη σοσιαλδημοκρατία με ελληνικά χρώματα για κάποιους άλλους, το ΠΑΣΟΚ
υπήρξε όλα αυτά και συγχρόνως κάτι περισσότερο από το άθροισμά τους.

Ετσι, την κυριαρχία του ριζοσπαστισμού και του αντιιμπεριαλισμού στη δεκαετία
του ’70, διαδέχθηκε η κυριαρχία του «εθνικο-λαϊκισμού» στη δεκαετία του ’80
και η κυριαρχία του ευρωπαϊκού πραγματισμού μετά το 1993 και, κυρίως, το 1996.
Το ΠΑΣΟΚ υπήρξε ένα κόμμα με πολλά πρόσωπα. Πρόσωπα που συγκροτούν παραδόξως,
μέσα από τη συμπληρωματικότητα και μέσα από την αντιπαλότητά τους, μέσα από τη
διαδοχή και μέσα από τη συνύπαρξή τους, μία ισχυρή ­ και όχι μία χλωμή ­
πολιτική ταυτότητα.

Στο θεμέλιο, ωστόσο, αυτής της ταυτότητας βρίσκεται η λαϊκή ρίζωση του ΠΑΣΟΚ.
Το ΠΑΣΟΚ από την ίδρυσή του μέχρι σήμερα είναι βέβαια ένα κόμμα κατά πολύ
πολυσυλλεκτικότερο από τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα της Δ. Ευρώπης. Είναι ένα
κόμμα αξιοθαύμαστα προσαρμοσμένο στα ταξικά δεδομένα μίας κοινωνίας, στην
οποία ο κόσμος της μικρής επιχείρησης και ο αγροτικός τομέας είναι ιδιαίτερα
εκτεταμένοι, η βιομηχανική εργατική τάξη ασθενική, το ποσοστό των μισθωτών, σε
σύγκριση με τα ευρωπαϊκά στάνταρ, περιορισμένο και ο δημόσιος τομέας
πληθωρικός, αν και, λόγω της κυριαρχίας των πελατειακών πρακτικών, εξαιρετικά
αναποτελεσματικός.

Ωστόσο, η υψηλή αυτή πολυσυλλεκτικότητα βαίνει μειούμενη σε όλη τη δεκαετία
του ’80. Η δομή της ψήφου μετά το 1985 γίνεται εμφανώς πιο ταξική. Το ΠΑΣΟΚ
της περιόδου 1985-1993 συγκροτείται, από τη σκοπιά της εκλογικής
κοινωνιολογίας, ως ένα πολυταξικό αλλά λαϊκό κόμμα: πολύ ισχυρό στα κατώτερα
μισθωτά εργατικά και υπαλληλικά στρώματα των πόλεων (ιδίως εκείνα του δημόσιου
τομέα), ισχυρό στην εκτεταμένη αγροτική τάξη και στην παραδοσιακή μικροαστική
τάξη, σχετικά αδύνατο στις ανώτερες κοινωνικές ομάδες του πληθυσμού.

Είναι χαρακτηριστικό ότι στα εργατικά – λαϊκά προάστια, η επιρροή του ΠΑΣΟΚ
στις τρεις εκλογικές αναμετρήσεις του 1989 και 1990 είναι υπερδιπλάσια και
συχνότατα υπερτριπλάσια, εκείνης των αστικών προαστίων, στα οποία η απήχησή
του μόλις προσεγγίζει το 50% περίπου της επιρροής του 1981! Το ΠΑΣΟΚ του
τέλους της δεκαετίας του ’80, ιδιαίτερα αδύναμο στα ανώτερα κοινωνικά
στρώματα, εξασθενημένο στα μεσαία, με περιορισμένη επιρροή στους
διανοούμενους, είναι ένα κόμμα λαϊκό, ένα ετερόκλητο πολυταξικό «κίνημα», του
οποίου οι ζώνες εκλογικής ισχύος ανταποκρίνονται κατά πολύ στην περίφημη
Ελλάδα των «μη προνομιούχων». Αυτός ο τύπος «λαϊκής» πολυταξικής κοινωνικής
απήχησης συχνά θεωρήθηκε εκδήλωση και πτυχή του λαϊκιστικού χαρακτήρα του κόμματος.

Οι εκλογές του 1996, χωρίς να αλλάζουν καθοριστικά τα προηγούμενα δεδομένα,
καταγράφουν το πρώτο σημαντικό ρήγμα στην εικόνα του πολυσυλλεκτικού αλλά
λαϊκού ΠΑΣΟΚ. Το νέο «εκσυγχρονιστικό» και «ευρωπαϊκό» ΠΑΣΟΚ βελτιώνει τη
φερεγγυότητα και την απήχησή του στο εσωτερικό των ανώτερων κοινωνικών ομάδων
και στα μορφωμένα στρώματα, έλκει όμως εμφανώς λιγότερο τα φτωχά στρώματα των
πόλεων, αλλά και ένα τμήμα των μικροαστικών στρωμάτων που, αν και συχνά
«προνομιούχα» και κατ’ εξοχήν ωφελημένα από το ΠΑΣΟΚ, αισθάνονται πλέον ότι
απειλούνται. Η εικόνα ενός πιο «αστικού» ΠΑΣΟΚ επιβεβαιώνεται από τα «γυμνά»
και αμείλικτα δεδομένα της ψήφου. Η λαϊκή φυσιογνωμία του «κινήματος»
αποδυναμώνεται. Οι εκλογές του 1996 αποτελούν μια καμπή στην κοινωνική
διείσδυση των Ελλήνων σοσιαλιστών. Αλλά ίσως και μία «απροσδόκητη»
προειδοποίηση: εάν κανείς πλήξει τη ρίζα του λαϊκισμού στο ΠΑΣΟΚ, ίσως πλήξει
μεσοπρόθεσμα τη ρίζα της δύναμής του. Διότι, αναμφίβολα, η ενδεχόμενη στο
μέλλον ενίσχυση της τάσης απομάκρυνσης των λαϊκών στρωμάτων από το ΠΑΣΟΚ θα
οδηγούσε σε μία μεγάλου μεγέθους κοινωνιολογική και εκλογική αποσταθεροποίηση
του κόμματος.

Το ερώτημα, συνεπώς, που τίθεται στους Έλληνες σοσιαλιστές όλων των τάσεων,
είναι το δύσκολο ερώτημα που απασχολεί όλη την ευρωπαϊκή αριστερά: υπάρχει
σήμερα κάποια έννοια «λαϊκότητας» και «λαϊκού», που μπορεί να περισωθεί
ανάμεσα στη Σκύλλα του δημαγωγικού λόγου και των «συντεχνιακών» συμφερόντων
και στη Χάρυβδη των πολιτικών θεωρήσεων, που αναγνωρίζουν μόνο τους δείκτες
του Μάαστριχτ; Το ΠΑΣΟΚ μπορεί να είναι λαϊκό ­ όχι ρητορικά, αλλά μέσω των
πολιτικών που ασκεί ­ και να είναι ταυτόχρονα «εκσυγχρονιστικό»; Μπορεί να
είναι λαϊκό χωρίς να είναι «λαϊκιστικό»; Το πολιτικό του μέλλον, η εκλογική
του προοπτική εξαρτώνται από αυτή την απάντηση.

Ο Γεράσιμος Μοσχονάς είναι επίκουρος καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου