Το θέμα γνωστό, αλλά οι φιλόσοφοι…

Από τον Παύλο Μπίκα στον Νόαμ Τσόμσκι και τον Μισέλ Φουκώ. (Σίγουρα ο Παύλος
δικαιούται πλέον προσωπικό ανέκδοτο: ο Νόαμ αρρώστησε, ο Μισέλ το ίδιο και εγώ
τελευταία δεν αισθάνομαι καθόλου καλά).

ΜΕΤΑ λοιπόν το απόσπασμα ομιλίας του δεκαεπτάχρονου Παύλου στη Βουλή των
Εφήβων, που ετέθη ως θέμα στους υποψηφίους των τριών πρώτων Δεσμών, μέρος
διαλόγου του Νόαμ και του Μισέλ ­ να αποκτάμε σιγά-σιγά μια οικειότητα ­
τέθηκε χθες ως θέμα Έκθεσης στους υποψηφίους της Δ’ Δέσμης, προκαλώντας το
εύλογο ερώτημα της κοινής γνώμης: «Εδώ τα παιδιά δεν γνωρίζουν καλά-καλά τους
σύγχρονους πολιτικούς, που παρελαύνουν καθημερινά από τις τηλεοράσεις και τα
ραδιόφωνα, θα ξέρουν τώρα τον Τσόμσκι και τον Φουκώ;».

Ωστόσο, πέραν του εύλογου ερωτήματος περί των γνώσεων των υποψηφίων σχετικά με
τα βιογραφικά στοιχεία των δύο κυρίων, τα παιδιά φαίνεται ­ εκ πρώτης όψεως ­
πως έχουν αποδώσει στο θέμα. Κι αυτό γιατί, ανεξάρτητα από την εντύπωση που
δημιούργησαν τα δύο ονόματα, οι υποψήφιοι πρέπει να ήταν λίγο «υποψιασμένοι»
όσον αφορά την ουσία των λεγομένων, καθώς το θέμα διδάχθηκε κατά κάποιον τρόπο
στο σχολείο. Συγκεκριμένα στο βιβλίο «Έκφραση – Έκθεση για το Λύκειο», στο
τεύχος Γ’ και στη σελίδα 129, αναφέρεται:

«Υποστηρίζεται ότι “η εργασία αποτελεί τον ουσιαστικότερο παράγοντα για την
αυτοπραγμάτωση του ανθρώπου”, αλλά και “η εργασία είναι μια μορφή δουλείας”.
Πώς εννοείτε τις φράσεις αυτές; Με ποιες προϋποθέσεις η εργασία συντελεί στην
αυτοπραγμάτωση του ανθρώπου; Σε ποιες περιπτώσεις και από ποιες αιτίες καταντά
δουλεία; Τεκμηριώστε τις απόψεις σας με παραδείγματα και λογικά επιχειρήματα».

ΠΕΡΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ

«Υποψιασμένοι» όμως φαίνεται πως πρέπει να ήταν και οι υποψήφιοι των τριών
πρώτων Δεσμών, που κλήθηκαν να αναπτύξουν προχθές το θέμα περί συντήρησης και
ονείρου, καθώς στο Β’ τεύχος του προαναφερθέντος βιβλίου και στη σελίδα 119
αναφέρεται: «Αν όμως πρόοδος και συντήρηση είναι ροπές φυσικές και
φυσιολογικές ακόμη, γιατί αποτελούν τάσεις υγιείς και κανονικές, δεν συμβαίνει
το ίδιο και με τις νοσηρές υπερβολές τους, με την προοδοπληξία και την αντιδραστικότητα».

Οι πρώτες εκτιμήσεις των βαθμολογητών, πάντως, προβλέπουν συνωστισμό των
υποψηφίων των τριών πρώτων Δεσμών στις μεσαίες βαθμολογίες και ολίγα μόνον άριστα.

Όσο για το χθεσινό θέμα, χαρακτηρίζεται από τους ειδικούς ως αντιμετωπίσιμο
και μέσα στο πλαίσιο των δυνατοτήτων των υποψηφίων της Δ’ Δέσμης.

Σήμερα οι υποψήφιοι των δύο πρώτων Δεσμών διαγωνίζονται στο μάθημα της Φυσικής
και οι υποψήφιοι της Γ’ Δέσμης στο μάθημα των Αρχαίων Ελληνικών. Σήμερα επίσης
διαγωνίζονται στα Μαθηματικά οι υποψήφιοι από τα Τεχνικά – Επαγγελματικά
Λύκεια (ΤΕΛ).

Αύριο οι υποψήφιοι της Δ’ Δέσμης διαγωνίζονται στο μάθημα της Ιστορίας.

* Με ανακοίνωσή της η Ομοσπονδία Ιδιωτικών Εκπαιδευτικών (ΟΙΕΛΕ) καταγγέλλει
ως απαράδεκτη ενέργεια τη διαφήμιση, μέσω τηλεοράσεως, κινητής τηλεφωνίας,
στην οποία παροτρύνονται να τηλεφωνήσουν οι υποψήφιοι για να ελέγξουν την
ορθότητα των απαντήσεων που έδωσαν στις εξετάσεις και καλεί τους υπευθύνους,
μεταξύ αυτών και το υπουργείο Παιδείας, να παρέμβουν.

Ο Μισέλ Φουκώ (1926-1984) ήταν ένας από τους μεγαλύτερους σύγχρονους Γάλλους
φιλοσόφους και καθηγητής Φιλοσοφίας και Ψυχολογίας, που θέλησε να καταδείξει
ότι οι ιδέες που έχουν οι άνθρωποι για τη φύση τους και την κοινωνία αλλάζουν
με τη διαδοχή των ιστορικών περιόδων.

Με το έργο του προκάλεσε τις στερεότυπες πεποιθήσεις των ανθρώπων για δύσκολα
θέματα, όπως η φυλακή και η τιμωρία, η αστυνομία, οι ασφάλειες, η φροντίδα των
πνευματικά ασθενών, τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων.

Οι βασικές επιρροές στη σκέψη του Φουκώ προήλθαν κυρίως από τους στοχασμούς
του Φρ. Νίτσε και του Μ. Χάιντεγκερ.

Τα πιο γνωστά συγγράμματά του είναι «Τρέλα και πολιτισμός», «Η τάξη των
πραγμάτων», «Πειθαρχία και τιμωρία» και η τριλογία της «Ιστορίας της Σεξουαλικότητας».

Ο Νόαμ Τσόμσκι (1928 – ) είναι Αμερικανός θεωρητικός γλωσσολόγος και καθηγητής
Γλωσσολογίας και Φιλοσοφίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ),
όμως το πλούσιο συγγραφικό και διδακτικό του έργο εκτείνεται σε ευρύτατα
γνωστικά αντικείμενα, όπως της γλωσσολογίας, της φιλοσοφίας, της ιστορίας των
ιδεών, των σύγχρονων πολιτικών θεμάτων, των διεθνών υποθέσεων.

Είναι από τους πιο σκληρούς επικριτές της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής
και του αμερικανικού τρόπου ζωής και έχει υπερασπιστεί με πάθος τα ανθρώπινα
δικαιώματα των μειονοτήτων.

Από τους μαχητικότερους πολέμιους της επέμβασης των ΗΠΑ στο Βιετνάμ, παραλίγο
να βρεθεί, τότε, στη φυλακή. Η σκέψη του, κατεξοχήν αντιεξουσιαστική, έχει
ιδιαίτερη απήχηση στις νεώτερες ηλικίες.

Ο Τσόμσκι έχει δηλώσει αρκετές φορές ότι εννοεί την υπάρχουσα δημοκρατία ως
μία «ελίτ των πλουσίων και ισχυρών».

Δημοσιεύουμε σήμερα μια απλή «προσέγγιση» του θέματος της έκθεσης, το οποίο
τέθηκε στους υποψηφίους της Δ’ Δέσμης. Φυσικά, η επιχειρούμενη προσέγγιση του
θέματος δεν είναι η μόνη δυνατή, ούτε ίσως η μόνη ενδεδειγμένη. Όσοι επιθυμούν
να ζητήσουν διευκρινίσεις, να υποβάλλουν απορίες ­ ή και αντιρρήσεις ­ μπορούν
να απευθύνονται στα φροντιστήρια «Α. Φλωρόπουλου».

ΘΕΜΑ

Δεν υπάρχει πια καμιά κοινωνική αναγκαιότητα να μεταχειρίζονται (κάποιοι)
τα ανθρώπινα όντα ως μηχανικά στοιχεία στην παραγωγική διαδικασία.
Αυτό μπορούμε να το υπερβούμε και πρέπει να το υπερβούμε με
μια κοινωνία ελευθερίας και ελεύθερης επικοινωνίας, στην
οποία η δημιουργική παρόρμηση, που εγώ θεωρώ εγγενή στην
ανθρώπινη φύση, θα μπορεί αληθινά να πραγματώσει τον εαυτό της
με όποιον τρόπο θελήσει» (Απόσπασμα συζήτησης του Νόαμ Τσόμσκυ
με τον Μισέλ Φουκώ).

Ο Τσόμσκυ πιστεύει ότι ο άνθρωπος χρησιμοποιείται στην παραγωγική
διαδικασία ως μηχανικό στοιχείο. Συμφωνείτε με την άποψη αυτή;

Γιατί νομίζετε ότι ο Τσόμσκυ προβάλλει με ιδιαίτερη έμφαση την αξία της
ανθρώπινης δημιουργικότητας σε μια κοινωνία ελευθερίας;

Το θέμα αποτελείται από ένα δεδομένο. «Δεν υπάρχει… θελήσει» και
δύο ευδιάκριτα ζητούμενα, τα οποία είναι εμπνευσμένα από τα όσα
ειπώθηκαν στη συζήτηση του Νόαμ Τσόμσκυ με τον Μισέλ Φουκώ.

Το δεδομένο καταγράφει το φαινόμενο της «εκμηχάνισης του ανθρώπου» μέσα
στα πλαίσια του σύγχρονου πολιτισμού. Παράλληλα, δίνει έμφαση στη δυνατότητα,
αλλά και στην αναγκαιότητα να υπερβούμε το φαινόμενο αυτό, αντιπαραθέτοντας
στη μεταχείριση από κάποιους των ανθρώπινων όντων ως μηχανικά στοιχεία στην
παραγωγική διαδικασία, μια εγγενή αρετή του ανθρώπου, τη
δημιουργικότητα. Αυτό έχει ιδιαίτερη αξία σε μια κοινωνία ελευθερίας
και μπορεί να υπηρετήσει ουσιαστικά τον ίδιο τον άνθρωπο και την ευτυχία του.

Σ’ αυτό το σημείο πρέπει να τονίσουμε ότι σημαντικό στοιχείο για την επιτυχή
ανάλυση του θέματος είναι η κατανόηση του δεδομένου. Ειδικότερα, οι μαθητές
πρέπει να κατανοήσουν ότι το απόσπασμα που παρατίθεται κάνει έμμεση αναφορά
στην εργασιακή αλλοτρίωση, επισημαίνει ότι η δημιουργικότητα είναι αναγκαία σε
μια κοινωνία ελευθερίας και ελεύθερης επικοινωνίας, τονίζει ότι η δημιουργική
παρόρμηση είναι έμφυτη στον άνθρωπο και ότι προωθεί την ολοκλήρωσή του.

Θα ήταν χρήσιμο ν’ αναφέρουμε ότι, όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο Erich
Fromm, «οι περισσότερες έρευνες στον τομέα της βιομηχανικής ψυχολογίας
καταπιάνονται με το θέμα του πώς μπορεί να αυξηθεί η παραγωγικότητα του
ατομικού εργάτη και πώς μπορεί να εκτελέσει την εργασία του με λιγότερες
προστριβές. Η ψυχολογία προσφέρει τις υπηρεσίες της στην «εκμηχάνιση του
ανθρώπου» μια προσπάθεια δηλαδή που αποβλέπει στη μεταχείριση του εργάτη και
του υπαλλήλου σα να είναι μηχανή που δουλεύει καλύτερα, όταν λαδωθεί καλύτερα…».

Η μεταχείριση του ανθρώπου ως μηχανικό στοιχείο στην παραγωγική διαδικασία δε
γίνεται μόνο στο χώρο της βιομηχανίας, αλλά και στην επιστημονική έρευνα, στη
διοίκηση, στην παιδεία, στην οικονομία και γενικότερα σε κάθε τομέα της
ανθρώπινης δραστηριότητας. Σε μια εποχή αυτοματισμού, ο ανθρώπινος παράγοντας
έχει περιορισθεί και η μηχανή όχι μόνο έχει υποκαταστήσει τον άνθρωπο, αλλά κι
εκεί που ο άνθρωπος παραμένει, λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος στις επιμέρους
μηχανικές επεξεργασίες ή οφείλει να σκέφτεται ως μηχανή.

Σ’ αυτή, λοιπόν, την κατάσταση πρέπει να αντιπαρατεθεί η δημιουργικότητα του
ανθρώπου, που συνδέεται με «την πρωτοτυπία στην έμπνευση για την εκτέλεση ενός
έργου ή πράγματος». Στη δημιουργική παρόρμηση του ανθρώπου οφείλονται όλα τα
μεγάλα επιτεύγματα του πολιτισμού. Η πηγαία και πρωτότυπη έκφραση του
καλλιτέχνη ή του επιστήμονα αποτελεί φανέρωμα της δύναμης του ανθρώπου και
στοιχείο που προωθεί την πρόοδο σε οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό και
πολιτιστικό επίπεδο.

Α. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΟ Α’ ΕΡΩΤΗΜΑ

Η αντικειμενική θεώρηση της πραγματικότητας δεν μπορεί παρά να οδηγήσει στην
αποδοχή της άποψης του Τσόμσκυ ότι ο άνθρωπος χρησιμοποιείται στην παραγωγική
διαδικασία ως μηχανικό στοιχείο. Ειδικότερα:

α) Το άτομο εργάζεται ανώνυμα και δεν μπορεί να προσδώσει στο
δημιούργημά του ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που να εκφράζουν τη διαφορετικότητα
της δικής του προσωπικότητας.

β) Η αυτοματοποίηση και ο απόλυτος προγραμματισμός υποκαθιστούν
ανθρώπινες ζωτικές δραστηριότητες και οδηγούν στην αποξένωση του δημιουργού
από το προϊόν του μόχθου του.

γ) Ο κατακερματισμένος χαρακτήρας της σύγχρονης εργασίας, που απορρέει
από την ολοένα και μεγαλύτερη ανάγκη για εξειδίκευση, οδηγεί στην
πνευματική μονομέρεια. «Ο ειδικός βλέπει το δέντρο και χάνει τη
θέα του δάσους».

δ) Στην προσπάθεια για ποσοτική αύξηση της παραγωγής το κέντρο βάρους
της εργασίας μετατοπίστηκε στην επαναλαμβανόμενη μηχανική κίνηση, με
αποτέλεσμα η εργασία να χάνει το δημιουργικό της χαρακτήρα και να μετατρέπεται
σε ανιαρή απασχόληση.

ε) Ο ρόλος αρετών, όπως η ευφυΐα, η επινοητικότητα, η
φαντασία, η πρωτοβουλία περιορίστηκε, αφού ο εργαζόμενος
είναι, σε αρκετές περιπτώσεις, «εξάρτημα του κόσμου των μηχανών και των
γραφειοκρατικών μηχανισμών».

ζ) Συχνά, η παραγωγική διαδικασία χαρακτηρίζεται από το σκληρό
ανταγωνισμό, την έλλειψη συνεργασίας, την παραμόρφωση των αυθεντικών στοιχείων
της προσωπικότητας των εργαζομένων, με άμεση συνέπεια την αλλοτρίωσή
τους και την μετατροπή τους σε «θλιβερά ενεργούμενα».

η) Η υποταγή του συναισθήματος στη λογική, ο παραμερισμός του
αυθορμητισμού και της φαντασίας, η τυποποίηση της σκέψης
επηρεάζουν τη συμπεριφορά του ανθρώπου, τον τρόπο που ζει και δημιουργεί και
τον καθιστούν έναν «συνηθισμένο» άνθρωπο, που απομακρύνεται ολοένα και
περισσότερο από τα «μεγάλα» και «υψηλά», τα οποία είναι ικανά να δώσουν
ανώτερο περιεχόμενο στη ζωή του.

Β. ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΤΟ Β’ ΕΡΩΤΗΜΑ

Ο Τσόμσκυ προβάλλει την αξία της ανθρώπινης δημιουργικότητας σε μια κοινωνία
ελευθερίας. Σε μια εποχή ιδιαίτερα σύνθετη, με πολυποίκιλα προβλήματα, αλλά
και νέες προοπτικές ο άνθρωπος πρέπει να πορευθεί προς την ελευθερία και την
πρόοδο με την αξιοποίηση της έμφυτης τάσης του για δημιουργία. Αρωγός σ’ αυτή
του την προσπάθεια μπορούν να σταθούν τα τεχνολογικά επιτεύγματα, κυρίως στον
τομέα πρόσβασης στη γνώση και στην πληροφορία. Ιδιαίτερα, σε μια εποχή
διεθνοποίησης των οικονομικών δραστηριοτήτων το ζητούμενο είναι η ποιότητα και
όχι η ποσότητα. Αυτή η επιδίωξη δεν αποτελεί ουτοπία, αφού η ανθρώπινη
δημιουργικότητα αποτελεί τη βάση του πολιτισμού.

Πιο συγκεκριμένα:

α) Ανακαλύπτονται νέοι μέθοδοι παραγωγής, πραγματώνονται
εφευρέσεις, αξιοποιούνται οι δυνατότητες του ατόμου, επιτυγχάνεται η
βελτίωση του παραγόμενου αποτελέσματος.

β) Γίνεται εφικτή η καλύτερη αξιοποίηση των πλουτοπαραγωγικών πηγών και
των όσων προσφέρει η φύση, συντελείται οικονομική ανάπτυξη.

γ) «Ανοίγονται ανύποπτοι δρόμοι» στην ανθρώπινη διάνοια –«συλλογάται
καλά, όποιος ελεύθερα συλλογάται».

δ) Ο άνθρωπος αυτοεπιβεβαιώνεται μέσα από την προσφορά του,
καταξιώνεται κοινωνικά.

ε) Επιπλέον, παρεμβαίνει στη διαμόρφωση της πραγματικότητας που τον
περιβάλλει, γίνεται κοινωνός των εξελίξεων και όχι απλός θεατής τους.

στ) Η δημιουργικότητα έχει ιδιαίτερη αξία για την αναβάθμιση του
πολιτικού βίου και τη διαμόρφωση συνθηκών που προωθούν την ελευθερία καιτη δημοκρατία.

ζ) Συντελείται πρόοδος των επιστημών, αφού η δημιουργικότητα
μπορεί να οδηγήσει στην επιστημονική γνώση.

η) Στο χώρο της τέχνης η δημιουργική φαντασία αποτελεί αφετηρία
για έργα διαχρονικά, υψηλής αισθητικής και πνευματικής ποιότητας.

θ) Γενικά, ο δημιουργικός άνθρωπος αποτελεί πολύτιμο μέλος του
κοινωνικού συνόλου, αφού μπορεί να συμβάλλει στη βελτίωση της ποιότητας ζωής.
Είναι ικανός να μεταδώσει ανθρωπιστικά μηνύματα, να προβάλλει πολιτικά
οράματα, ν’ αναβαθμίσει τις δημοκρατικές διαδικασίες. Με την ελεύθερη σκέψη
τολμά να προωθήσει ανανεωτικές τάσεις στην κοινωνική δομή και ν’ αναμορφώσει
καθετί που αποτελεί τροχοπέδη στην ανάπτυξη, συμβάλλοντας στη δημιουργία ενός
κόσμου, στον οποίο ο άνθρωπος θα είναι «σκοπός» και όχι «μέσο».

Μ. ΓΡΗΓΟΡΟΠΟΥΛΟΥ – Α. ΜΠΑΛΕΡΜΠΑΣ Α. ΡΑΠΤΗ –
Κ. ΤΑΡΑΤΖΙΚΗ