Εθνική άμυνα και προσωπική συνείδηση

Ο εκσυγχρονισμός σε θέματα που βαρύνονται από ένα παρωχημένο καθεστώς
χρειάζεται, για να επιχειρηθεί, και πολιτικό θάρρος και αντοχή.ΑΝΑΦΕΡΟΜΑΙ στη
σωστή, αναγκαία και θαρραλέα νομοθετική πρωτοβουλία της κυβέρνησης που
επιχειρεί τη ρύθμιση των στρατιωτικών υποχρεώσεων κατηγοριών στρατευσίμων. Το
νομοσχέδιο περιλαμβάνει και την καθιέρωση της κοινωνικής θητείας (σε
κοινωφελείς υπηρεσίες) για όσους βρίσκονται πραγματικά και αποδεδειγμένα σε
συνειδησιακή αδυναμία να φέρουν όπλα.

ΔΕΝ πρόλαβε να γνωστοποιηθεί η προτεινόμενη ρύθμιση και η υπεράσπιση των
«κακώς κειμένων» άρχισε. Το πρώτο επιχείρημα που προβάλλεται είναι το
συνταγματολογικό επιχείρημα: η διάταξη του άρθρου 4 παρ. 6 του Συντάγματος
προβλέπει ότι «κάθε Έλληνας που μπορεί να φέρει όπλα είναι υποχρεωμένος να
συντελέσει στην άμυνα της πατρίδας του». Λένε, λοιπόν, ότι η ερμηνεία του
άρθρου αυτού αποκλείει την καθιέρωση της εναλλακτικής θητείας. Την άποψη αυτή
έχει κατά το παρελθόν υποστηρίξει τόσο το Νομικό Συμβούλιο του Κράτους όσο και
η Κεντρική Νομοπαρασκευαστική Επιτροπή. Είναι αλήθεια ότι η διατύπωση του
Συντάγματος δίνει λαβή σε νομικές ενστάσεις ενάντια στον θεσμό της κοινωνικής θητείας.

ΣΕΙΡΑ ερμηνευτικών επιχειρημάτων όμως αναδεικνύουν ανάγλυφη τη δυνατότητα της
θέσπισης του σχεδιαζόμενου μέτρου. Αυτά είναι, κατά τη γνώμη μου, τα εξής:

α. Η διάταξη του άρθρου 4 παρ. 6 του Συντάγματος, ως ειδικότερη εκείνης
του άρθρου 13 παρ. 4 που προβλέπει ότι «κανένας δεν μπορεί εξαιτίας των
θρησκευτικών του πεποιθήσεων να απαλλαγεί από την εκπλήρωση των υποχρεώσεων
προς το κράτος», είναι η εφαρμοστέα στην επίμαχη περίπτωση και, συνεπώς, το
άρθρο 4 παρ. 6 είναι και το μόνο κρίσιμο για μας άρθρο.

β. Η διάταξη της παρ. 6 του άρθρου 4 του Συντάγματος περιελήφθη σε
ελληνικό Σύνταγμα για πρώτη φορά με την αναθεώρηση του 1911. Από το 1911 ώς
σήμερα όμως η συνειδησιακή επεξεργασία του πολέμου υπήρξε πλούσια και
συγκλονιστική και, καθώς παράλληλα εξελίχθηκε και η πολιτικοποίηση των
πολιτών, δημιουργούνται νέα δεδομένα για την ερμηνευτική αξιολόγηση της
συνειδησιακής απόρριψης του πολέμου.

γ. Η συνταγματική υποχρέωση που καθιερώνεται με το άρθρο 4 παρ. 6 δεν
έχει την έννοια ότι η στρατιωτική υποχρέωση εκπληρώνεται μόνον ως θητεία με
όπλα. Η συνδρομή στην «άμυνα της πατρίδας» δεν εξειδικεύεται μόνον ως
συμμετοχή σε ένοπλη αποστολή, αλλά και σε μορφές δράσης μη στρατιωτικού
χαρακτήρα, όπως η συμβολή σε υγειονομικές, τεχνικές, εκπαιδευτικές ή άλλες,
εκτός στρατεύματος, υπηρεσίες, που υποβοηθούν την άμυνα της χώρας.

δ. Στο μέτρο που η εναλλακτική θητεία θεωρείται ως λιγότερο επαχθής από
την ένοπλη, δικαιολογείται με βάση την αρχή της αναλογικής ισότητας η
μεγαλύτερη χρονική διάρκειά της, όπως προβλέπει το σχέδιο νόμου, παρά το
γεγονός ότι στην αντίστοιχη περίπτωση στην Ιταλία η νομολογία του
Συνταγματικού Δικαστηρίου έκρινε ότι η διάρκεια της εναλλακτικής θητείας
πρέπει να είναι ίση με τη στρατιωτική.

ε. Ας μου επιτραπεί να θέσω υπό την κρίση των ειδικών και την εξής
σκέψη: Το άρθρο 4 παρ. 6 του Συντάγματος αναφέρεται στη «δυνατότητα» των
υπόχρεων σε στράτευση να φέρουν όπλα. Τι σημαίνει όμως αυτό το «δύναται»;
Σημαίνει, μόνο τη βιολογική ή μήπως και την συνειδησιακή δυνατότητα; Η
απάντηση στο ιδιαιτέρως κρίσιμο αυτό ερώτημα εξαρτάται απολύτως από την περί
ανθρώπινης προσωπικότητας αντίληψη στην οποία βασίζεται το Σύνταγμα. Κατά το
Σύνταγμα, η ανθρώπινη προσωπικότητα δεν περιορίζεται στη βιολογική της
διάσταση, αλλά περιλαμβάνει και την ηθική και συνειδησιακή. Άρα και η φράση
«δύναται να φέρει όπλα» δεν έχει σημείο αναφοράς μόνο τη βιολογική αλλά και τη
συνειδησιακή υπόσταση του ανθρώπου. Αυτό προκύπτει αδιαφιλονίκητα από το άρθρο
2 παρ. 1 που κηρύττει την «ανθρώπινη αξιοπρέπεια» θεμέλιο του συστήματος των
δικαιωμάτων του ανθρώπου. Όποιος δεν «δύναται» για λόγους συνειδησιακούς ­ κι
εδώ δεν εμπίπτουν όσοι δεν έχουν αλλά απλά προφασίζονται συνειδησιακά
προβλήματα ­ δεν μπορεί να έχει άλλη μεταχείριση από εκείνους που δεν δύνανται
για λόγους βιολογικούς. Στους νομικούς πολιτισμούς, όπου ο άνθρωπος ορίζεται
στη βάση της έννοιας της αξιοπρέπειας, η συνειδησιακή αδυναμία δεν είναι ποτέ
υποδεέστερη της βιολογικής.

ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ βέβαια αξιοποίησης ενός νομοθετήματος που θα βασίζεται και σ’ αυτή
την αξιολόγηση είναι η αποτελεσματική οργάνωση εξεταστικών και ελεγκτικών
διαδικασιών που θα ξεχωρίζει τους ειλικρινείς από τους προσποιούμενους ότι
έχουν συνειδησιακό πρόβλημα. Εδώ υπάρχει επιτυχημένη διεθνής πρακτική. Πάντως,
αν επικρατήσει ο φόβος πως πολλοί θα καταχραστούν τον θεσμό αυτό, τότε κατά τη
λογική αυτή πρέπει να καταργήσουμε(!) όλους τους θεσμούς όπου παρατηρείται
εκμετάλλευσή τους (π.χ. ελευθερία του Τύπου, βουλευτική ανεξαρτησία, απεργία κ.ο.κ.).

ΠΡΟΒΑΛΛΕΤΑΙ όμως και το πολιτικοστρατιωτικό επιχείρημα: η γεωπολιτική θέση της
χώρας, τα ανοιχτά εθνικά προβλήματα και η διακινδύνευση της εθνικής
ανεξαρτησίας από την Τουρκία, σε συνδυασμό με το δημογραφικό πρόβλημα, δεν
επιτρέπουν τη συρρίκνωση του δυναμικού των εφέδρων και των κληρωτών. Εδώ όμως
μπαίνει το ερώτημα, κατά πόσον η αναγκαστική ή πρακτικά διά της βίας στράτευση
της κατηγορίας αυτής των πολιτών, τους επιτρέπει να προσφέρουν ουσιαστικά και
αποτελεσματικά στις Ένοπλες Δυνάμεις. Και αντιστρόφως, μήπως η εναλλακτική
θητεία των αντιρρησιών συνείδησης σε τομείς όπου υπάρχει έλλειψη προσωπικού,
σύμφωνα με την επαγγελματική κατάρτιση και ειδίκευση του καθενός ή και
ανεξάρτητα από αυτήν, θα μπορούσε να αποδειχθεί, εν τέλει, ωφελιμότερη για την
αμυντική θωράκιση της χώρας.

Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ, από την πλευρά της, επισημαίνει ως κίνδυνο το ενδεχόμενο, ότι η
επικοινωνία αιρετικών ομάδων με τους πολίτες που εξυπηρετούνται σε κοινωφελείς
υπηρεσίες μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα τον προσηλυτισμό τους. Πάνω σ’ αυτό ας
μου επιτραπούν οι εξής παρατηρήσεις:

α. Ένα δόγμα που γεννά δύναμη πίστης, όπως είναι η Ορθοδοξία, δεν
στηρίζεται στην απαγόρευση και τη δίωξη όσων λίγων αποτελούν την αμφισβήτησή
της. Ο φόβος του προσηλυτισμού, θα έλεγα, είναι ασυμβίβαστος με την ιστορία
της Ορθοδοξίας, το περιεχόμενό της και την απήχησή της. Ίσως μάλιστα να είναι
υποτιμητικός και για τη νοημοσύνη και για την πίστη των Ελλήνων ορθοδόξων
χριστιανών, ο ισχυρισμός ότι η επικοινωνία με αιρετικά σκεπτόμενα άτομα μπορεί
να κλονίσει την πίστη τους.

β. Η ρύθμιση που ώς τώρα οδηγεί στη φυλακή σημαντικό αριθμό Ελλήνων
πολιτών λόγω της συνειδησιακής αδυναμίας προσφοράς τους σε στρατιωτικές
υπηρεσίες, αφ’ ενός συνιστά σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα, αφ’ ετέρου έχει γίνει
και πρόβλημα για την ηθική φυσιογνωμία της Πολιτείας μας, αφού οδηγεί σε
δυσφήμηση της χώρας στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με σοβαρές
επιπτώσεις στην άσκηση της εθνικής εξωτερικής πολιτικής. Είναι ενδεικτικό ότι
στην κυπριακή Πολιτεία ακολουθήθηκε μια ευέλικτη πολιτική. Εδώ και πέντε
χρόνια ψηφίστηκε νόμος, με σύμφωνη γνώμη όλων των κομμάτων της κυπριακής
Βουλής, περί άοπλης και κοινωνικής θητείας. Έτσι, εκεί δεν υπάρχουν
αντιρρησίες κρατούμενοι στις φυλακές για να μη δίνεται η δυνατότητα στην
τουρκοκυπριακή πλευρά να επικαλείται στο Συμβούλιο της Ευρώπης παραβιάσεις των
ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Και ας σημειωθεί πως ο ΟΗΕ (ψήφισμα 1989/59 της
Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων), το Συμβούλιο της Ευρώπης (Σύσταση Νο R
(87)8), το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (ψήφισμα Α3-0025/93) και η Διεθνής Αμνηστία
έχουν κατ’ επανάληψη καταδικάσει την Ελλάδα ως κράτος που επιβάλλει στους
αντιρρησίες ποινές φυλάκισης και ζητούν την καθιέρωση της εναλλακτικής
θητείας. Η Ελλάδα αποτελεί σήμερα τη μόνη χώρα της ενωμένης Ευρώπης που δεν
έχει ακόμη ρυθμίσει νομοθετικά το θέμα.

γ. Θα πρέπει, τέλος, να τεθεί στην Εκκλησία το ερώτημα στη βάση της δικής της
και μόνο λογικής: Είναι προτιμότερο να παραμένουν οι πολίτες αυτοί στη φυλακή,
όπως και οι ίδιοι επιδιώκουν για να «ηρωοποιούνται» και να «μετεκπαιδεύονται»
στο δόγμα τους, ή, σύμφωνα και με το χριστιανοκοινωνικό μήνυμα του Ευαγγελίου,
έστω για ανθρωπιστικούς λόγους, να προσφέρουν για διπλάσιο χρόνο σε κάποια
κοινωνική εργασία όπως συμβαίνει σε όλες τις χώρες της Ευρώπης.

ΚΑΙ κάτι προς τους διαφωνούντες. Δικαίωμά τους να έχουν την άποψή τους. Ας
εγκαταλείψουν όμως το επιχείρημα του «πατριωτισμού». Πατριώτες είμαστε κατ’
αρχήν όλοι. Η πατριδοκαπηλία φθείρει το δημόσιο κύρος του πατριωτισμού, αλλά
και την αξιοπιστία του πολιτικού λόγου.