Δύο αιώνες εφημερίδες

Δύο αιώνες ζωής συμπληρώνει σε λίγο καιρό ο ελληνικός Τύπος. Με την ευκαιρία
αυτής της επετείου θα κυκλοφορήσει εντός των ημερών από τις εκδόσεις της
Ακαδημίας Αθηνών, ο πρώτος τόμος της αρχαιότερης σωζόμενης ελληνικής
εφημερίδας. Τίτλος της, «Εφημερίς».

Εκδιδόταν στη Βιέννη μεταξύ 1791 και 1797 και διαβαζόταν από τους Έλληνες όλων
των αστικών κέντρων των Βαλκανίων. Ο τόμος θα κυκλοφορήσει με προλεγόμενα του
Λέανδρου Βρανούση και επιμέλεια της Ελένης Χατζούδη – Τούντα. «ΤΑ ΝΕΑ»
προδημοσιεύουν σήμερα αποσπάσματα από την εισαγωγή της Ελένης Χατζούδη –
Τούντα, όπου καταγράφονται χαρακτηριστικές ειδήσεις της εποχής: Από τον
Αυστριακόν τύπο αντλούν συχνά οι συντάκτες της «Εφημερίδος» ειδήσεις
αναφερόμενες σε επαρχίες της Βόρειας Βαλκανικής, υπαγόμενες τότε στην
Αυτοκρατορία των Αψβούργων ή στην Οθωμανική επικράτεια:

Μία ανταπόκριση που υπάρχει από τον Ζέμονα (γερμ. Sembin, παραμεθόριο Φρούριο
της Αυστρίας τότε, πάνω στη συμβολή του Δούναβη με τον Σάβο) έχει ενδιαφέρον,
αν λάβει κανείς υπόψη του ότι οι περισσότερες ειδήσεις ήταν γύρω από πολεμικές
προετοιμασίες, εξεγέρσεις, αλλαγές πασάδων, Γενίτσαρους, «ζορμπάδες»,
αιματηρές συγκρούσεις κ.π.ά.:

Γραφαί από τον Ζέμονα διηγούνται ένα ξεχωριστόν συμβεβηκός, το οποίον δεικνύει
εν ταυτώ την θείαν Πρόνοιαν και την φιλοστοργίαν μιας μητρός. ­ Μία κόρη,
έχουσα εις τας αγκάλας της ένα βρέφος δύο μηνών, εμβήκεν εις ένα καΐκι και
έπλευσε μερικά βήματα από την όχθην· εκ μιας (= μονομιάς) έπεσε το βρέφος εις
τον Δούναβιν, και με το να εφυσούσεν ο αέρας μικρά κύματα προς την άλλην
όχθην, έπλευσε το αθώον βρέφος αβλαβές έως εις το άλλον μέρος. Ένας κηπουρός,
ιδών κατά καλήν τύχην το βρέφος πλέοντα (sic) εις την επιφάνειαν του νερού,
έτρεξε με μεγάλον του κόπον διά να το φθάση όστις εθαύμασε μεγάλως βλέποντας
να διώκη το δυστυχές το νερόν αφ’ εαυτού και μόνον με την αναπνοήν, και ο
θαυμασμός του κηπουρού ηύξησεν ακόμη περισσότερον, μαθήνωντας ότι το νερόν
εβάσταξε το βρέφος ύπερ την μίαν και ήμισυ ώραν, χωρίς να το βλάψη. Ένα
τοιούτον συμβεβηκός έσειρεν εις το Παραδούναβι ένα πλήθος περιέργων, ανάμεσα
των οποίων ευρέθη και η μητέρα του βρέφους. Αυτή ιδούσα το γαλακτότροφόν της
έτι ζώντα, έπεσεν εις τα γόνατα ευχαριστούσα διά την θαυμάσιαν λύτρωσιν του
τέκνου της, και μην ημπορούσα να εκφράση πλέον λόγον από την χαράν της,
ενηγκαλίσθη τα γόνατα του λητρωτού και εδάκρυζε μετά των παρόντων, οι οποίοι
αισθανόμενοι τα σπλάγχνα μιας φυλοστοργοτάτης μητρός, ευχαρίστον την θείαν
πρόνοιαν δι’ ένα τοιούτον θαύμα.

­ Από μια άλλη παραμεθόρια περιοχή, «από τα μέρη του Μπανατίου (Banat, στα
ρουμανοσερβικά, σύνορα) δημοσιεύονται δύο ανταποκρίσεις και αναφέρονται σε
«κλέπτας» της περιοχής. Εκεί έδρασε και δοξάστηκε ως άλλος Ηρακλής (!) κάποιος
Τριαντάφυλλος από τη Σιάτιστα (συγχωριανός δηλ. των εκδοτών της «Εφημερίδος»,
για τον οποίον έσπευσαν οι θαυμαστές του να συντάξουν και να στείλουν ειδική
ανταπόκριση). Το κείμενο που ακολουθεί και που το παραθέτει μέσα σε εισαγωγικά
η «Εφημερίς», το έχει συντάξει κάποιος λογιώτατος σε γλώσσα και σε ύφος
αρχαίου ιστορικού:

Τριαντάφυλλός τις τούνομα, ετερόφθαλμος, την πατρίδα Σιατιστεύς και το αξίωμα
λοκοτενέντης, άνθρωπος πολεμικός και δραστήριος, λοχαγωγός ων και φυλάττων
φυλακάς νυκτός παρά το εις το Πάντζοβον (Pancevo, στα ΒΑ του Βελιγραδίου)
παραδουνάβιον, έμαθε δι’ ερεύνης ακριβούς τον τόπον και τον καιρόν του
απεράσματος· όθεν, προλαβών, υπήγε μετά των λοιπών φυλάκων και εκάθησεν
ενεδρεύων υπό μίαν ιτέαν, και εκτύπα το πυρέκβολον (= το τσακμάκι του),
προσποιούμενος ότι και αυτός είναι εξ αυτών. Αυτοί δε, απατηθέντες,
προσήγγισαν εις αυτόν, όστις πηδήσας, επίασε δύο και έφερεν εις φυλακήν· και
ούτως εκαθάρισεν από τους ληστάς εκείνον τον τόπον ως άλλος Ηρακλής.

ΑΓΓΕΛΙΕΣ συνοικεσίων: Μία από τις μεγάλες εκπλήξεις που επεφύλασσε στους
αναγνώστες της η «Εφημερίς» ήταν η αγγελία αυτή για την ανεύρεση νύφης. Στο
φύλλο της «Εφημερίδος» 19ης Μαΐου 1797 στην τελευταία σελίδα του φυλλαδίου με
τον τίτλο Είδησις (= ειδοποίηση), συναντούμε το ακόλουθο κείμενο: «Ένας νέος,
κουτζός μεν ολίγον, αλλά πολλά πλούσιος, έχοντας σκοπόν να υπανδρευθή, ζητεί
γυναίκα με τουλάχιστον 10 χιλ., αλλέως μην αποβλέπων μήτε εις την σωματικήν
της ωραιότητα, μήτε εις τα ήθη». Όθεν, όποια αγαπήση να συζευχθή μετ’ αυτού,
ας γράψη προς ημάς (προς τους εκδότες της «Εφημερίδος») φανερώνουσα το όνομά
της, την ηλικίαν και τον τόπον εις τον οποίον ευρίσκεται. Σήμερα η γλώσσα της
εποχής εκείνης έχει αποκτήσει μια γραφική και κάπως αστεία απόχρωση
(μιξοκαθαρεύουσα με φραστικές και συντακτικές αδεξιότητες). Η Είδησις αυτή
δίνει ίσως στον σημερινό αναγνώστη την εντύπωση ότι είναι ένα κείμενο γραμμένο
με χιουμοριστική διάθεση. Θα ήταν, πράγματι, διασκεδαστικό, αν δεν ήταν τόσο
θλιβερό κατά βάθος: Ένας ομογενής, που βρίσκεται κάπου στα ξένα, σε κάποια
πόλη ή πολίχνη της Αυστροουγγαρίας, απομονωμένος σ’ έναν στενό κύκλο ανθρώπων,
μονήρης ίσως και λόγω της αναπηρίας του (είναι «ολίγον» κουτσός…), ζη το
δράμα της μοναξιάς του. Είναι όμως «νέος» και «πολλά πλούσιος». Σκέπτεται
λοιπόν, ή του υποβάλλουν τη σκέψη, ότι θα μπορούσε να παντρευτεί, παίρνοντας
μάλιστα και μεγάλη προίκα· (η μεγάλη προίκα ήταν ίσως το δέλεαρ που του
πρότειναν, για να τον πείσουν ότι του χρειάζεται ένας γάμος, ή ήταν κάτι που
το επέβαλαν οι άγραφοι εκείνοι κανόνες που είχαν καθιερώσει «ταρίφες» και
προσδιόριζαν το ύψος της προίκας, άρα με την κοινωνική θέση και την οικονομική
επιφάνεια των μελλονύμφων). Όλα αυτά με ωμή ειλικρίνεια στις λίγες γραμμές της
αγγελίας: θα δεχόταν να παντρευτεί, αν έβρισκε γυναίκα με τουλάχιστον 10 χιλ.
(φιορίνια; γρόσια;) προίκα. Κατά τα άλλα είναι πρόθυμος να κάνει αβαρίες και
να παραβλέψει ελαττώματα ή μειονεκτήματα εις την σωματική της ωραιότητα ή εις
τα ήθη (=;)… Υποψηφιότητες γίνονται δεκτές στα γραφεία της «Εφημερίδος» ­ το
πρώτο γραφείο συνοικεσίων δι’ αλληλογραφίας…

ΟΙ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΕΙΣ για τα γεγονότα της Σμύρνης, για το γνωστό «ρεμπελιό», της
Σμύρνης αποτελούν αξιόλογες μαρτυρίες, οι οποίες δημοσιεύονται στην
«Εφημερίδα» του 1797. Και ενώ το ρεμπελιό της Σμύρνης ξέσπασε στις 4/15
Μαρτίου, η ανταπόκριση που έφθασε μέσω Κωνσταντινουπόλεως στην «Εφημερίδα»
δημοσιεύεται σαράντα και πλέον ημέρες μετά τα γεγονότα:

Ο ταχυδρόμος οπού ήλθεν από την Κωνσταντινούπολη έφερε την λυπηράν είδησιν ότι
εις την Σμύρνην έγινε μεγάλη πυρκαϊά και εκάηκεν όλος ο Φραγκομαχαλάς, τον
οποίον άναψαν [πυρπόλησαν] οι Γιανιτζάροι εις εκδίκησιν του παρ’ ενός
αγνωρίμου Ευρωπαίου φονευθέντος ιολδάση τους [συντρόφου τους, συναδέλφου
τουρκ. yoldas]. Η αιτία ήτον αύτη: Εις το Κονσολάτον του Βενιτζιάνου εγίνετο
ένα θέατρον [= θεατρική παράσταση ενός θιάσου ακροβατών· (danseurs de corde,
κατά τις προξενικές εκθέσεις)], όπου, όποιος έμβαινεν, έπρεπε να πληρώση ένα
παράν. Ένας Ζακυνθινός [από τους ναυτικούς των πλοίων της Βενετίας], θέλοντας
να έμβη εκτύπησε με την πιστόλαν του τον Γενίτζαρην οπού εφύλαττε την πόρταν
[=την είσοδο του θεάτρου] και τον εσκότωσεν, έπειτα δε έφυγε και εκρύβη. Τότες
οι Γενίτζαροι, θυμωθέντες, έβαλαν φωτίαν εις το Εγγλέζικον Κονσολάτο, και όσοι
Χριστιανοί ήρχοντο εις βοήθειαν να σβήσουν την πυρκαϊάν, τους εκατέκοψαν. Όθεν
οι φονευμένοι συμποσούνται, κατά μίαν γραφήν, έως 1.500, κατά άλλην δε 2.000,
μην ηξεύροντας τινάς το βέβαιον.

Οι άνθρωποι το λοιπόν, βλέποντες τον μέγαν φόνον, άφησαν τα οσπίτιά τους χωρίς
βοήθειαν και έφυγαν μέσα εις τα καράβια, διά να γλυτώσουν καν την ζωήν τους.
Άλλοι μεν έχασαν τας γυναίκας των, άλλοι δε τα παιδιά των, άλλοι αδελφούς και
αδελφάς, οπού τας έπαιρνον οι Τούρκοι· τας οποίας, αφού έπαυσεν η φωτία,
έπρεπε να ξαγοράσουν με μεγάλας ποσότητας ασπρών· πράγμα ανήκουστον και
φοβερόν. Διότι 3 πράγματα ήτον οπού εκατατυράννουν την ανθρωπότητα: φωτία,
ζορμπαλίκι και αρπαγή· επειδή και δεν έλειψαν να ανοίγουν τα μαγαζίνια και να
αρπάζουν τας πραγματείας. Βλέποντας τινάς όλον τον Φραγκομαχαλάν, τον
καινούργιον Μαχαλάν και άλλα πολλά μέρη, ανατριχιάζει το κορμί του ανθρώπου. Ο
αριθμός των κεκαυμένων οσπιτίων είναι υπέρ τας 10 χιλιάδας, ανάμεσα εις τα
οποία είναι και 31 χάνι. Η ζημία είναι τόσον μεγάλη, οπού ένας ολόκληρος
αιώνας δεν θέλει σταθή ικανός να μεταφέρη (ξαναφέρη) την Σμύρνην εις την
πρώτην της στάσιν. Όθεν ο κόσμος ευρίσκεται ακόμη εις μεγαλώτατον φόβον. Η
Σμύρνη άδειασεν και οι περισσότεροι έφυγαν, θέλοντας να γλυτώσουν μόνον την
ζωήν τους. Τούτο το συμβεβηκός φαίνεται έγινε θεία παραχωρήσει· επειδή ήτον
από τα ασυλλόγιστα [αδιανόητα] και ανέλπιστα πράγματα. Και το περισσότερον
έγινε διά να πατήσουν [λεηλατήσουν] οσπίτια. Την πόρταν της Αγίας Φωτεινής
[του μητροπολιτικού ναού της Σμύρνης] εμισόκαυσαν, διά να ξεγυμνώσουν την
εκκλησίαν. Το δυστυχές και αξιοδάκρυτον συμβεβηκός της Σμύρνης [=το «ρεμπελιό»
που είχε γίνει στις 4/15 Μαρτίου] εβίασε τον άγιον Μητροπολίτην της να σηκωθή
από την Βασιλεύουσαν και να πηγαίνη εκεί προς παρηγορίαν του Χριστιανικού
ποιμνίου του».