Αγαπούν την πατρίδα που δεν αντίκρυσαν

Είναι Κυριακή πρωί στην Κράσναγια Παλιάνα,
ένα ορεινό χωριό της Νότιας Ρωσίας. Η λειτουργία τελειώνει και οι πιστοί ­
ηλικιωμένοι οι περισσότεροι ­ βγαίνουν από την εκκλησία. Όταν ακούν ελληνικά,
κοντοστέκονται και ύστερα πλησιάζουν διστακτικά. Σιγά σιγά ο αέρας γεμίζει από
παλιές ιστορίες σε μια γλώσσα όπου ανακατεύονται τα ποντιακά και τα ρωσικά.
«Εδώ είναι το χωριό των Ελλήνων», λέει ένας παππούς. «Όμως εμείς την Ελλάδα
δεν προκάμαμε να τη δούμε και ούτε θα τη δούμε τώρα πια».

ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ είναι
σκαμμένα και τα μάτια έντονα. Όπως και οι μνήμες. Εδώ, στους πρόποδες του
Καυκάσου, χτυπά η καρδιά μιας Ελλάδας τόσο διαφορετικής, αλλά και τόσο ίδιας
με αυτήν που ξέρουμε. Περισσότεροι από 130.000 Έλληνες ζουν σήμερα σε αυτήν
την περιοχή της Νότιας Ρωσίας. Σε κοινότητες που παλεύουν να αντεπεξέλθουν τις
δυσκολίες της κοσμογονίας των τελευταίων ετών στην πρώην Σοβιετική Ένωση, που
διατηρούν την παραδοσιακή δομή τους και προσπαθούν να μιλήσουν τη γλώσσα των
προγόνων τους ­ είτε με τα λόγια είτε με τον χορό.

Ο Ελληνισμός της Ρωσίας
έχει μακρά ιστορία. Με τις πρόσφατες αλλαγές και τις τεράστιες οικονομικές
δυσκολίες όλες οι ισορροπίες φαίνεται να είναι σήμερα ακόμα πιο εύθραυστες από
ό,τι παλαιότερα. Η Νότια Ρωσία συγκλονίστηκε από αιματηρούς πολέμους και
πολλοί από τους Ποντίους που ζούσαν εκεί επί γενεές ήρθαν στην Αθήνα, τη
Θεσσαλονίκη ή την Ξάνθη, αναζητώντας καλύτερη ζωή. Όμως αρκετοί είναι και
αυτοί που έμειναν. Θέλοντας να μην αφήσουν τη γη των πατέρων τους, αλλά και
φοβισμένοι από τις ιστορίες ανέχειας όσων προηγήθηκαν.

Η γνωριμία με αυτόν
τον Ελληνισμό ­ που διατήρησε παρά τις εξορίες, τις εκτοπίσεις και τις
αντιξοότητες έντονα μέσα του το εθνικό στοιχείο ­ ήταν ο στόχος του Ελληνικού
Πολιτιστικού Μήνα, που διοργανώθηκε πρώτη φορά από τη γενική γραμματεία
Απόδημου Ελληνισμού. Και όταν ο πρόεδρος της ελληνικής κοινότητας του Σότσι,
Γιώργος Αναστασιάδης, μας καλούσε να θαυμάσουμε «την ημετέραν ομορφάδα» της
πόλης αυτής, που υπήρξε ένα από τα γνωστότερα θέρετρα της Μαύρης Θάλασσας,
κανείς δεν μπορούσε να μείνει στο συγκλονιστικό τοπίο. Γιατί η ομορφάδα των
ανθρώπων ήταν πολύ μεγαλύτερη…

Οι νέοι στο Εσεντουκί που τραγουδούσαν
«Είμαστε αλάνια, διαλεχτά παιδιά μέσα στην πιάτσα και δεν την τρομάζουν οι
φουρτούνες τη δική μας ράτσα» δεν μιλούν καλά τα ελληνικά. Το τραγούδι, όμως,
το ήξεραν απ’ έξω. Και το χόρεψαν κιόλας, παρασέρνοντας μαζί και Ρώσους φίλους
τους. Ο παππούς που αγκάλιαζε κλαίγοντας τα παιδιά του Λυκείου Ελληνίδων στη
Λαζαρέφσκα το ‘πε με δικά του λόγια: «Πρώτη φορά στη ζωή μου βλέπω χορούς από
άλλα μέρη της Ελλάδας και δεν μπορείτε να φανταστείτε πώς αισθάνομαι». Η
80χρονη Σοφία Χαραλαμπίδου-Θεμιστοκλίδου που διηγιόταν μέσα από τα δάκρυά της
ιστορίες από τις εκτοπίσεις στο Καζαχστάν και από την επιστροφή στη γη όπου
είχε θάψει τους γονείς της, επιμένει να τραγουδά ποντιακά τραγούδια στα
εγγόνια που δεν ξέρουν ελληνικά.

«ΜΑΣ ΕΝΟΧΛΕΙ…»

«Αυτό που μας
ενοχλεί περισσότερο απ’ όλα», ήταν η πρώτη κουβέντα του προέδρου της ελληνικής
κοινότητας στη Σταυρούπολη, «είναι ότι στην Ελλάδα μάς αποκαλούν Ρωσοπόντιους.
Είμαστε Πόντιοι και Έλληνες. Σήμερα, όπως και πάντοτε».

Η γενοκτονία του
Ποντιακού Ελληνισμού της Μικράς Ασίας από τους Τούρκους, στις αρχές του 20ού
αιώνα, έστειλε μεγάλα κύματα προσφύγων στις απέναντι ακτές της Μαύρης
Θάλασσας, εκεί όπου υπήρχαν ελληνικές αποικίες από αιώνες. Οι μαζικές
εκτοπίσεις των πληθυσμών αυτών επί Στάλιν στο Καζαχστάν και στο Ουζμπεκιστάν,
η επιστροφή τους στα παράλια της Μαύρης Θάλασσας, αλλά και οι πρόσφατοι
πόλεμοι στην Αμπχαζία, την Τσετσενία και τη Γεωργία δημιούργησαν στον αιώνα
που τελειώνει σε λίγο ένα κλίμα διαρκούς προσφυγιάς.

Και όμως. Οι Έλληνες
που ζουν αυτήν τη στιγμή στη Νότια Ρωσία, σε μια τόσο ευαίσθητη και σημαντική
γεωπολιτικά περιοχή, θέλουν να μείνουν εκεί. Και η ίδια η Ελλάδα έχει να
κερδίσει πολλά από την παραμονή τους. Εκεί όπου τελειώνει όμως η συγκίνηση για
τη σχέση αυτών των ανθρώπων με μια πατρίδα που πολλοί από αυτούς δεν έχουν
αντικρύσει ποτέ, αρχίζουν οι δυσκολίες και τα προβλήματα που ζητούν επιτακτικά
λύση.

ΔΕΝ ΤΟ ΒΑΖΟΥΝ ΚΑΤΩ

Ο δημοσιογράφος Νιλ Άτσερσον στο
βιβλίο του «Μαύρη Θάλασσα» κάνει μια πολύ ενδιαφέρουσα παρατήρηση για τους
Ποντίους, που όπως υποστηρίζει παρουσιάζουν μια μοναδική ιδιαιτερότητα στην
Ιστορία. «Έχουν περάσει», γράφει, «σχεδόν 3.000 χρόνια από τότε που οι πρώτοι
Έλληνες άποικοι πέρασαν τον Βόσπορο και ίδρυσαν τα πρώτα εμπορικά λιμάνια στα
παράλια της Μαύρης Θάλασσας.

Οι περισσότεροι είχαν έρθει από τις πόλεις
της Ιωνίας στις ακτές του Αιγαίου που σήμερα ανήκουν στην Τουρκία. Έκτοτε, η
κουλτούρα τους και η γλώσσα τους απομακρύνονται διαρκώς από την κουλτούρα της
ηπειρωτικής Ελλάδας. Και όμως, σήμερα οι απόγονοί τους, ύστερα από τόσες
χιλιάδες χρόνια, αυτό το μέρος είναι που αποκαλούν “πατρίδα” και σε αυτό το
μέρος ξαναγυρνούν». Ο ιστορικός Άντονι Μπράιερ γράφει: «Οι Πόντιοι ό,τι και αν
γίνει, δεν το βάζουν κάτω. Είναι, ίσως, οι πιο ανθεκτικοί από όσους έχουν
επιζήσει διωγμών».

Η ΑΞΑΝΑ βγαίνει με θάρρος στη σκηνή του δημαρχείου
του Κρασναντάρ. Είναι 23 ετών, δεν έχει επισκεφθεί ποτέ την Ελλάδα, αλλά
διδάσκει ποντιακούς χορούς στα μικρότερα παιδιά και γράφει ποιήματα ­ για μια
πατρίδα που φαντάζεται από μακριά: «Ελλάδα, πατρίδα πρώτη και δεύτερη μάνα
στην καρδιά…»

Από κάτω, στο ακροατήριο, φοιτητές Πόντιοι και Ρώσοι του
Τμήματος Ελληνικής Γλώσσας του Πανεπιστημίου της πόλης, χειροκροτούν με θέρμη.
Η Ιουλία, ο Δημήτρης, η Τατιάνα, ο Θεοδόσης, η Ιρίνα, όλοι σπουδάζουν την
ελληνική γλώσσα, μελετούν Έλληνες λογοτέχνες. Όμως βιβλία δεν υπάρχουν, και το
υλικό που φτάνει από την Ελλάδα δεν είναι πάντα το καλύτερο δυνατό. Οι δύο
καθηγητές που βρίσκονται αποσπασμένοι από το υπουργείο Παιδείας στο
Πανεπιστήμιο του Κούμπαν ζητούν επίμονα ταινίες, βιντεοκασέτες, βιβλία και
περιοδικά για να δώσουν στα παιδιά όχι μόνο την έννοια των ελληνικών λέξεων
αλλά και την ουσία του ελληνικού πολιτισμού.

Ο πρύτανης επιθυμεί σφόδρα τη
δημιουργία Έδρας Ελληνικής Γλώσσας στο πανεπιστήμιό του. Και στην εύλογη
ερώτηση μήπως είναι υπερβολικό το ποσό που θα χρειαστεί για κάτι τέτοιο, η
αγάπη για τη γνώση του ακαδημαϊκού δασκάλου μάς αφήνει άφωνους: «Μην
ανησυχείτε. Λεφτά θα βρούμε κι εμείς. Μπορεί να πέφτουν οι επιχορηγήσεις κάθε
χρόνο, αλλά πάντα βρίσκουμε ανθρώπους να ενισχύουν την εκπαίδευση». Και το
παράπονο: «Αν είχαμε περισσότερα ελληνικά σχολεία θα μπορούσαμε να αυξήσουμε
τον αριθμό των φοιτητών της γλώσσας. Δυστυχώς, επειδή δεν υπάρχουν,
αναγκαζόμαστε να δίνουμε στους φοιτητές και άλλες ειδικότητες, να μαθαίνουν
δηλαδή ελληνικά μαζί με αγγλικά ή γερμανικά». Στις συνομιλίες με τον γενικό
γραμματέα Απόδημου Ελληνισμού συμφωνήθηκε να γίνουν όλα εκείνα που απαιτούνται
για την αναβάθμιση του Τμήματος σε Έδρα, αλλά και η χορήγηση υποτροφιών από τη
Γενική Γραμματεία, το υπουργείο Πολιτισμού και άλλους φορείς σε υποψήφιους
φοιτητές της ελληνικής γλώσσας.

Περισσότεροι δάσκαλοι θα σημάνουν
μεγαλύτερη ευχέρεια στη διδασκαλία της γλώσσας στα μικρά παιδιά. Όπως στο
σχολείο της Ανάπα, όπου παιδιά της Γ’ και της Δ’ Δημοτικού ­ όχι μόνο
ελληνικής καταγωγής ­ μαθαίνουν από τη Μαρίνα να γράφουν και να διαβάζουν
ελληνικά και απαγγέλλουν χαμογελαστά το ποίημα: «Χρόνια σου πολλά Γυμνάσιο και
να σε χαιρόμαστε, την αγκαλιά σου πάντα θα θυμόμαστε».

Η ίδια εικόνα στο
Παιδαγωγικό Ινστιτούτο «Αριστοτέλης» στη Σταυρούπολη, που δημιουργήθηκε με
τους κόπους του Νίκου Ματσουκατίδη. Σε 16 τμήματα, 220 παιδιά ­ μεταξύ των
οποίων και 50 Ρώσοι ­ διδάσκονται την ελληνική γλώσσα, μαθαίνουν ποντιακούς
χορούς και τραγούδια, ακόμα και του σύγχρονου ρεπερτορίου. Όμως τα φωτεινά
πρόσωπα των παιδιών που βλέπουν στα πρόσωπά μας την Ελλάδα που έμαθαν μέσα από
τα βιβλία, δεν φτάνουν για να κρύψουν την σκληρή πραγματικότητα ­ ότι δηλαδή ο
μισθός του δασκάλου είναι 40 δολάρια τον μήνα και κανείς δεν μπορεί να ζήσει
με τόσο λίγα χρήματα, παρά μόνο εάν το κάνει από υπερβολικό ζήλο. Για πόσο
όμως;

Στο Πιατιγκόρσκ λειτουργεί ένα από τα πιο γνωστά γλωσσολογικά
πανεπιστήμια της Ρωσίας. Ο καθηγητής Δημήτρης Ζίμοφ διδάσκει ελληνικά σε
περίπου 20 φοιτητές από ένα και μοναδικό βιβλίο. «Δεν είναι μόνο τα λεξικά και
οι γραμματικές που χρειαζόμαστε.

Για να μάθεις μια γλώσσα πρέπει να γίνουν
σοβαρές σπουδές, να γνωριστεί ο φοιτητής με τον ελληνικό πολιτισμό. Κάτι
ήξεραν οι Τούρκοι που εκβίαζαν τους πληθυσμούς να παρατήσουν ή τη γλώσσα ή τη
θρησκεία τους, με αποτέλεσμα να έχουμε σήμερα τόσους τουρκόφωνους Έλληνες σ’
αυτή την περιοχή. Η γλώσσα είναι το όπλο μας. Ένα όπλο που μπορεί να κάνει τα
πάντα».

ΣΤΗΝ ΚΑΜΠΑΡΝΤΙΝΚΑ, το γλέντι έχει ανάψει για τα καλά. Η βότκα ­ «Ποντιακή», το
λέει και η ετικέτα ­ ρέει άφθονη και η λύρα έχει πάρει φωτιά. Τα παιδικά
χορευτικά συγκροτήματα των Ελλήνων της περιοχής, ντυμένα με παραδοσιακές
στολές χορεύουν από συρτάκι μέχρι κότσαρι και οι προπόσεις δίνουν και
παίρνουν.

Η Μαρία Στεφανίδου παρακολουθεί με καμάρι το εγγόνι της. Μιλά
για τους συγγενείς της στη Δράμα, όπου πριν από μερικά χρόνια ήρθε μαζί με την
οικογένειά της για να ζήσει. «Όμως ο άνδρας μου που εδώ είναι από τους
καλύτερους κτίστες δεν έβρισκε δουλειές κι έτσι αναγκαστήκαμε να γυρίσουμε».
Και τώρα πώς είναι τα πράγματα εδώ; «Καλύτερα. Ή μάλλον καλύτερα είναι που
μπορούμε να επισκεπτόμαστε ποτέ πότε την Ελλάδα».

Δίπλα της η κόρη της η
Κυριακή δεν φαίνεται να συμφωνεί. Θέλει να επιστρέψει στη Δράμα. Γιατί;
«Επειδή εκεί υπάρχουν πιο πολλά πράγματα να κάνει κάποιος και ένας άλλος
τρόπος ζωής που τον προτιμώ». Η ιστορία μέσα από τα πρόσωπα. Αυτό είναι το
δίλημμα του ποντιακού Ελληνισμού σήμερα. Οι μεγαλύτεροι που νιώθουν ριζωμένοι
σ’ αυτό τον τόπο και οι νεώτεροι που βλέπουν γύρω τους όλο και λιγότερα
πράγματα να τους κρατούν.

Όπως η 18χρονη Σοφία Παναγιωτίδου στο
Κρασναντάρ, που σπουδάζει αγγλικά και ελληνικά. Είχε έρθει για 4 χρόνια στον
αδελφό της που ζει με την οικογένειά του στην Καλλιθέα, αλλά αναγκάστηκε να
γυρίσει πίσω για να σπουδάσει. Δεν θέλει να μείνει όμως εκεί. «Όλοι οι νέοι
θέλουν να επιστρέψουν στην Ελλάδα», λέει. «Η ζωή εδώ δεν είναι καλή και η
εγκληματικότητα είναι μεγάλη. Γιατί να μείνω εδώ;».

Οι ιστορίες για τις
δυσκολίες που αντιμετώπισαν και συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν οι Πόντιοι που
έχουν ήδη έρθει στην Ελλάδα δεν πτοούν πολλούς και σχεδόν καθόλου τους νέους.
Παρ’ όλα αυτά ο Διονύσης θέλει να μείνει εκεί, εάν κατορθώσει να βρει δουλειά.
«Εδώ είναι το σπίτι μου, εδώ έζησαν οι δικοί μου γενεές επί γενεών και εδώ θα
ήθελα να μείνω, αν μπορώ».

«Η ΕΛΛΑΔΑ επιχείρησε για πρώτη φορά με τον Ελληνικό
Πολιτιστικό Μήνα μια τόσο δύσκολη, πολύπλοκη και παρατεταμένη εκστρατεία
φιλίας και πολιτισμού στη Ρωσία», λέει ο γενικός γραμματέας Απόδημου
Ελληνισμού Σταύρος Λαμπρινίδης, ο οποίος ήταν επικεφαλής της πολυμελούς
επίσημης αντιπροσωπείας που επισκέφθηκε την περιοχή του Καυκάσου.

Στην
αποστολή, η οποία είχε επίσημες συναντήσεις με πολιτειακούς παράγοντες της
Νότιας Ρωσίας, συμμετείχε επταμελές κλιμάκιο της Μόνιμης Διακομματικής
Επιτροπής της Βουλής για τον Απόδημο Ελληνισμό αποτελούμενο από τους Γ. Νιώτη,
Π. Κουναλάκη, Π. Φωτιάδη, Ν. Λεβογιάννη, Η. Βεζδρεβάνη, Λ. Λυμπερακίδη και Γ.
Καλαντζή.

Συμμετείχαν επίσης, μεταξύ άλλων, εκπρόσωποι των Ελληνικών
υπουργείων Παιδείας, Πολιτισμού και Αιγαίου, του Ομίλου Προώθησης Εξαγωγών,
του Ιδρύματος Αποκατάστασης Παλιννοστούντων και της Εμπορικής Τράπεζας.

Στις εκδηλώσεις πήραν μέρος 6 καλλιτεχνικά συγκροτήματα από την Ελλάδα: το
συγκρότημα του Λίνου Κόκοτου με τη Λιζέτα Νικολάου, τη Θεοδοσία Στίγκα και τον
Κώστα Λεοντίδη, το Λύκειο Ελληνίδων Αθήνας, ο Γιώργος Δεμερτζής και η Νίνα
Καλούτσα σε ρεσιτάλ κλασικού τραγουδιού Ελλήνων συνθετών, η Βυζαντινή Χορωδία
«Ιωάννης ο Κουκουζέλης», ο Χρύσανθος Θεοδωρίδης και η Ποντιακή Θεατρική Σκηνή
«Εύξεινος Λέσχη». Συνολικά δόθηκαν περισσότερες από 40 παραστάσεις σε
κατάμεστα θέατρα 7 πόλεων της Μαύρης Θάλασσας και του Καυκάσου – Νοβοροσίσκ,
Ανάπα, Κρασναντάρ, Σότσι, Σταυρούπολη, Εσεντουκί και Βλαντικαυκάς.

Ο
Πολιτιστικός Μήνας περιλάμβανε Έκθεση Φωτογραφίας για το Αιγαίο, Έκθεση
Βιβλίου, καθώς και διαλέξεις του καθηγητή του Πανεπιστημίου της Βιέννης
Πολυχρόνη Ενεπεκίδη για την Ιστορία των Ελλήνων του Εύξεινου Πόντου.

Πέντε
ήταν οι στόχοι αυτής της «εκστρατείας φιλίας και πολιτισμού στη Ρωσία», έτσι
όπως τους περιγράφει ο κ. Σταύρος Λαμπρινίδης:

­ Η εκτενής επαφή με τον
Ελληνισμό της Μαύρης Θάλασσας.

­ Η πολιτιστική προβολή της Ελλάδας τόσο
στους ομογενείς μας, όσο και στο ευρύτερο ρωσικό κοινό.

­ Οι επαφές σε
ανώτατο επίπεδο με τις τοπικές κυβερνήσεις της Νότιας Ρωσίας, προς το συμφέρον
της Ελλάδας και των συμπατριωτών μας στη Μαύρη Θάλασσα.

­ Η εξεύρεση
τρόπων για την προώθηση της διδασκαλίας της ελληνικής γλώσσας στη Νότια Ρωσία.

­ Ανιχνευτικές επιχειρηματικές επαφές τόσο για την προώθηση των ελληνικών
εξαγωγών όσο και για την προώθηση κοινών ελληνο-ρωσικών επενδύσεων, προς το
συμφέρον και των δύο λαών και της ομογένειας.